Katatoniyanın simptomları:
1. Stupor (hərəkətsizlik). Katatoniyalı xəstə uzun müddət heç bir hərəkət etməyə bilər. Eynilə heykəl kimi günlərcə heç bir hərəkət etməz. Hətta özünü batırsa belə hərəkət etməz. Bu, katatoniyanın ən ağır hallarından biridir və katatonik stupor adlanır. Əgər müdaxilə edilməzsə xəstədə ciddi simptomlar üzə çıxa bilər. Su, və qidaya tələbat ödənmədikdə orqanizm çox sürətlə çökə bilər.
2. katalepsiya. Katalepsiya bədənin qəribə bir vəziyyətdə sanki "kilidlənmiş" kimi durmasıdır. Xəstənin ətraflarını kənardan hərəkət etdirmək istədikdə xəstə ya azca müqavimət göstərər və ya waxy flexibility yəni bal mumu kimi verilən pozada uzun müddət durar. Bu hal katalepsiyanın bir formasıdır.
3. stereotipik hərəkətlər. Katatoniyanın əsas əlamətlərindən biridir. Katatonik xəstə mənasız hərəkətlər edər, tullanar, əllərini ovuşdurar, əl çalar və s.
4. Mutizm. Mutizm ümumilikdə danışma aparatında problem olmamasına baxmayaraq danışmama halıdır. Katatonik mutizmdə ya xəstə çox az danışar ya da ümumiyyətlə danışmaz.
5. exopraksiya və exolaliya. Exopraksiyada xəstə qarşısındakı insanın hərəkətlərini, exolaliyada isə nitqini təkrarlayar.
6. Negativizm. Xəstə hərəkətsizdir. Amma hər hansı bir şəkildə bədən üzvlərinin hərəkət etdirilməsinə qarşı güclü müqavimət göstərər. Buna rigidlik deyilir.
7. posturing. Katalepsiyaya oxşardır. Amma burada xəstə anidən qəribə bir duruş alır və o duruşu dəyişdirmək olmur.
8. mannerism. Öyrəşilmiş hərəkətin qəribə şəkildə edilməsi. Məsələn, əlinizi görüşmək üçün xəstəyə uzadırsınız amma xəstə əlini uzadərkən başını əyir, boynunu bükür və ya biləyini bükür. Hərəkətləri sanki teatral formada edir.
9. agitation. Tütklərin deyimiylə "ajitasyon". Səbəbsiz narahatlıq, kənar müdaxiləyə qarşı həddən artıq qəzəblə müşahidə olunur.
10. grimacing. Üzdə əcaib, dəyişkən mimikalar olur.
Əslində DSM-5-də 12 əlamət sadalanıb amma katalepsiya və waxy flexibility, exolaliya və exopraksiya eyni qrupda yerləşdirildi. Əgər 12 əlamətdən ən az 3-ü xəstədə varsa xəstədə katatoniyanın olduğunu demək olar.
Katatoniyanın göstəricilərindən keçək katatoniyanın formalarına:
1. Katatonik stupor. Stupor hissəsində məlumat verildi. Akinetik katatoniya da adlanır.
2. Həyəcanlı (exited katatoniya. )
Nadir görülsə də təhlükəli tipdir. Xəstədə ciddi və səbəbsiz narahatlıq, hərəkətlilik görülür. Özünə və başqalarına xətər yetirmə riski yüksəkdir.
3. malign katatoniya. Birbaşa tərcümə etsək bəd xassəli katatoniya. Çox nadir və çox təhlükəli katatoniya tipidir. Xəstədə qızdırma, arterial təzyiqin ani yüksəlişi, ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, hətta deliryum görülə bilər.
4. periodik katatoniya. Ataklar halında gəlir və itir.
indi isə katatoniyanın hansı psixi xəstəliklərlə birlikdə görüldüyünə baxaq.
1. Şizofreniya. Katatonik şizofreniya şizofreniyanın alt tiplərindən biridir. Əvvəllər katatoniya sadəcə şizofreniya ilə bağlı bir termin olaraq qəbul edilirdi. Lakin indi bir çox pozuntuda görülə bilməsi qəbul edilir
depressiya. Şizofreniyanın katatonik olması kimi katatonik depressiyanın da görülməsi mümkündür. Hətta depressiyada psixozla birlikdə katatoniyanın görülməsi heç nadir hal deyil. Lakin katatoniya emosional pozuntularda nisbətən fərqli şəkildə üzə çıxır və müalicəyə tez tabe olur. Şizofreniyada isə daha mürəkkəb və müqavimətli ola bilir.
bipolyar pozuntu. Bildiyimiz kimi bipolyar pozuntu da depressiya kimi emosional pozuntudur. Amma 2 qütbü var və katatoniya həm depressiv, həm də maniyada görülə bilir. Təbii ki emosional vəziyyətə uyğun olaraq katatoniya da şəklini dəyişir.
şizoaffektiv pozuntu. Şizofreniya ilə bənzərlik göstərən bu pozuntu həmçinin bipolyar pozuntu kimi depressiv və manik ola bilir. Həmçinin bəzən katatoniya da bu əlamətlərə əlavə olunur.
ağır autizm. Autizmdə exolaliya və exopraksiya çox tez-tez görülsə də katatoniyanın digər simptomlarının da görülməsi mümkündür.
post-travmatik stress. Katatoniya göründüyü kimi təkcə "donub qalma" vəziyyəti deyil daha kompleks bir sindromdur. Bu xəstəlikdə katatoniya çox nadir də olsa görülə bilir.
Nevroloji xəstəliklərdə də katatoniya görülə bilir. Epilepsiya xüsusilə temporal hissədə ocaq varsa, parkinson, kəllə-beyin travması və multipl sklerozda katatoniya görülməsi mümkündür. Katatoniyanın özünü ən qabarıq şəkildə göstərdiyi psixi pozuntular üçün
(bax: katatonik şizofreniya)
(baxma: katatonik depressiya)
Katatoniyanın müalicəsi üçün ən effektiv üsul lorazepam adlı benzodiazepindir. Ya ağızla ya da iynə ilə əzələyə yeridilərək katatonik simptomları qısa müddətdə azaldır. Amma katatoniya lorazepama cavab verməyəcək qədər güclüdürsə onda (bax: elektrokonvulsiv terapiya) köməyə çatır. Katatoniya ekt ilə 80 və ya 100 faiz ehtimalla aradan qalxacaq. Katatonik xəstəyə digər dərman vasitələri verilərkən diqqətli olunmalıdır. Çünki bəzi antipsixotiklər katatoniyanı şiddətləndirə bilir. Xüsusilə katatonik depressiyada bu diqqətə alınmaldır. Ümumiyyətlə katatonik xəstələrin xəstəxana şəraitində müalicə olunması tövsiyə olunur. Çünki katatoniya həm özü təhlükəlidir, həm də katatoniya altındakı tibbi vəziyyətin ağırlaşdığının bariz göstəricisidir.
(youtube: 
)
)
şərhlər: