1. breaking bad və ya house kimi seriallarda qarşımıza çıxan bu zəhərli maddə hind yağı bitkisinin toxumlarından əldə edilir. risin bir lektin'dir, yəni karbohidratlara bağlanır. isanlar üçün ölümcül dozası kiloqram başına 1 mq hesab olunur.
risinin zəhərləməsindən danışmadan öncə gəlin onun strukturuna bir baxış ataq. deməli, risinin lektin olduğunu dedik, yəni ki əslində bir proteindir. risin 2 aminturşu zənciri və bunlar arasındaki disulfid rabitədən ibarətdir. zəncirlərdən biri A, digəri isə B zəncir adlanır və zəncir A B'dən 5 dənə daha çox aminturşuya malikdir.
risinin öz işini görməsi üçün ona ribozom lazımdır, zira risin bir tip 2 RIP( ribosome-inactivating protein)dir (digər tip olan tip 1 proteinlər isə 1 zəncirdən təşkil olunur).
deməli, risin hüceyrə içinə girmək üçün, B zəncirindən istifadə edir: zəncir B eukaryotların hüceyrə membranındakı N-asetilqalaktozamin ya da beta -1-4-linked qalaktoza yollarından birini seçə bilər. risindəki mannoza bağlana bilən hissələr hüceyrələrdəki mannoz reseptorlarına bağlanaraq da molekulu içəri sala bilər.
artıq içərdəyik, bu da o deməkdir ki, ribozom tapıb bağlana bilərik. mi? yox, o qədər asan deyil. çünki biz içəriyə endositozla girmişik( bəzən də pinositozla), yəni növbəti dayanacağımız endozomlarla golgi aparatıdır. endozomun yüksək pH dərəcəsi də bizə təsir etmir. golgiyə gəlib çatırıq, ordan da birbaşa endoplazmatik şəbəkənin lumeninə. risinin hüceyrə içində aktivləşməsi üçün zəncir A ilə zəncir B ayrılmalıdır, buna görə də burda artıq ayrılıq baş verir və biz yolumuza A ilə davam edirik. zəncir A özünün (baxma: unfold) edir və bir növ endoplamatik şəbəkəyə özünü basdırır. EŞ'dəki şaperonlar bu unfold olunmuş zənciri aparır sitozola ki, bu funksiyası pozulmuş proteinləri məhv etsin. bu proses ERAD yoluyla baş verir: ERAD sitozola apardığı bu proteinlərin lizin aminturşularına ubikitin(ubiquitin) bağlayır. fəqət, risin buna da hazırlıqlıdı, zira risində demək olar ki lizin yoxdur. lizin olmadığı üçün də ubikitinləşmə(ubiquitination) baş vermir. hüceyrədəki Hsc70 və Hsc90 şaperonları bu risin zəncirlərini təkrar iş görə biləcəyi formaya qaytarır və bundan sonra artıq sitozolda ribozomlarla baş başa qalan risinlərin bayramı başlayır.
risin ənənəvi olaraq bütün eukaryotik ribozomlarda ortaq olan 12 nukleotidlik bir seriyaya( 5'-AGUACGAGAGGA-3') bağlanıb onu inhibə edir. bu proses çox tez baş verir, müqayisə açısından onu deyə bilərəm ki, tək bir risin risin A zənciri 1 dəqiqəyə aşağı yuxarı 1500 ribozomu inhibə edir.
risin oral yolla, hava yoluyla. injeksiya və ya dəri yoluyla bədənə keçə bilir. risinin insanı öldürməzdən əvvəl göstərdiyi bəzi simptomlar var, hansı ki proteinlərin sintezinin qarşısını aldığı üçün bu simptomlara təxmin edilməsi asan simptomlar deyə bilərik.
həzm olunduqda həzm sisteminə 6 saat ərzində ziyan vurmağa başlayır və bu simptomlar həmişə aydın olmur. 2-5 gün ərzində isə böyrəklər, böyrəküstü vəzilər, qaraciyər və sinir sisteminin simptomları belirgin olmağa başlayır.
risinə məruz qalmaq həzm sistemindəki mukusda qanama, ağrı, inflammasiyaya səbəb olur. simptomlar tezliklə baş gicəllənməsi, qusma , udqunmaqda zorlanma və diarreaya çevrilir. həzm sistemindəki qanama qaraciyər böyrəklər və pankreasın iflas etməsinə səbəb olur. bunlar isə öz növbəsində istiqamətin tapılmasında çətinliyə(disorientation), uyuşuqluq, zəiflik, baş dönməsi, həddən artıq susuzluq(polydipsia), az sidik istehsalı(oliguria) və sidikdə qana(hematuria) səbəb olur. zəhərlənənlər orqan çatışmazlığı ya da şokdan ölə bilir. ölüm əsasən oral olaraq yetəri qədər risinə məruz qaldıqdan 3-5 gün sonra baş verir.
risini hava yoluyla aldıqda isə ilkin olaraq öskürək və qızdırma müşahidə olunur. ölüm əsasən tənəffüs yollarının iflası(respiratory failure) ya da maye dolmasından (pulmonary edema) baş verir.
dəridən məruz qaldıqda isə allergiya görülür.
Britanya və Amerika bəzi dərmanlar istehsal etməyə çalışsa da, çox üstünə gedilmədiyi üçün nihai bir dərman tapılıb demək doğru olmaz.