8. Dəlilik çox vaxt qorxu ilə yanaşı çəkilir, amma bəzən də insan azadlığının ən təmiz ifadəsi kimi görünür. Orta əsrlərdə şəhər kənarlarında dolaşan “dəli”lər həm toplumun rədd etdiyi, həm də sirli baxışlarla izlədiyi fiqurlar idi. Onlar həqiqəti deməkdən çəkinmirdilər, çünki itirəcəkləri bir şey yox idi. Şairlər də bunu görüb onları söz azadlığının rəmzinə çevirdilər.

Ədəbiyyatda dəlilik həm də poeziyanın gizli yanacağı olub. Nizaminin qəhrəmanlarında, Füzulinin aşiqində, Şekspirin Hamletində ağılla dəlinin arasındakı incə xətdə gedən bir səs var. O səs bəzən cəmiyyətin gizlətmək istədiyi həqiqətləri üzə çıxarır. Normal görünənin altındakı xaos, ağıllı deyilənlərin gizlədiyi qorxu, dəlinin sözündə açıqca ifadə olunur.

Tarixin müxtəlif dövrlərində dəliliyə münasibət dəyişib. Orta çağ Avropasında bu bir lənət idi, Fuko isə sonralar yazırdı ki, cəmiyyət ona uyğun olmayan hər düşüncəni delilik adı ilə damğalayır. Bu mənada dəli olmaq, həqiqətdə çox vaxt fərqli düşünmək demək idi. Kənardan qəribə görünən o baxış bəzən gələcəyin ideyası olurdu.

Fəlsəfi baxışdan delilik sərhədlərin yox olmasıdır. insan reallığın çərçivələrini dağıdanda ya xəstələnir, ya da azad olur. Bəzən ikisi bir arada baş verir. Ağılın qaydaları ilə yaşamayan, təsadüfən deyil, bilərəkdən qaydanı pozan adamın sözləri dəlilik adlandırılır. Halbuki həmin sözlər çox vaxt həqiqətin özüdür.

Sevgi isə deliliyin ən saf pərdəsidir. “Dəli aşiq” ifadəsi boşuna yaranmayıb. Aşiq sevdiyi üçün ağlını itirir, gözündə dünya başqa cür görünür. Hər kəsin gülüş kimi gördüyünü o ciddiyyətlə qəbul edir, hər kəsin sadə dediyini o həqiqət sayır. Bəzən məhz bu dəli duyğu ilə ən gözəl şeirlər yazılır, ən güclü hisslər ifadə olunur.

Dəlilik bir tərəfdən qorxulan, digər tərəfdən romantikləşdirilən bir haldır. Həm cəmiyyətin damğası, həm də yaradıcılığın qaynağı. Həm xəstəlik damğası, həm də sevgidə sərhədsiz azadlıq. Onu bir kəlməyə sığdırmaq çətindir. Çünki hər kəsin öz içində az və ya çox, amma bir parça dəlilik var.