1. Deməli, bu “Kəlniyyət jurnalı” elə bir şeydi ki, vaxtilə alimlər, ziyalılar yığışıb kainatdan, insandan, elmdən, dinlən yəni hər cür “ağır” mövzulardan yazırdılar. Amma elə bil indi sosial şəbəkə var e, kimdə fikir var, bir post atır, paylaşır – bax, o vaxt bu jurnal o işə yarayırdı.
Adının mənası da “kainat, aləm” deməkdi. Yəni bu jurnalın havası bir az kosmikdi “bu dünya niyə var”, “ulduzlar necə hərəkət edir”, “insan nə üçün yaşayır” kimi sualların dalınca düşürdülər.
Ən maraqlısı da odur ki , Bu jurnalda elə yazılar olurdu ki, oxuyanda adamın beyni yanırdı .. bəziləri dini tərəfdən baxırdı, bəziləri sırf elmi tərəfdən. Bəzən elə olurdu ki, biri yazırdı “kainat sonsuzdur”, o biri növbəti sayda çıxıb deyirdi “yox e, elə deyil, mən belə düşünürəm" ( tam debat havası )
Bir sözlə, kəlniyyət jurnalı o dövrün elm, fəlsəfə və bir az da “maraqlı fikir paylaşım platforması” idi. Elə bil indi biz oturub söhbət edirik e, bax elə o cür amma o vaxt onlar bunu kağızda, ciddi şəkildə edirdilər.
~
Deməli, “Kəlniyyət jurnalı” 1912–1913-cü illərdə çıxıb, yəni hələ Cümhuriyyət yaranmamışdı, amma o vaxt artıq ziyalılar, müəllimlər, tələbələr hamı bir oyandığı dövr idi. Hamı “biz kimik, niyə geridəyik, necə inkişaf eləyə bilərik?” deyə baş sındırırdı.
Bu jurnalı da o dövrün ağıllı, maarifçi adamları çıxarırdılar əsas məqsədləri xalqı maarifləndirmək, yəni elmlə tanış eləmək idi. O vaxt hələ internet yoxdu da . Ona görə də belə jurnallar bir növ xalqın elmə açılan pəncərəsi idi.
“Kəlniyyət” adını da təsadüfən seçməyiblər bu söz “kainat, aləm, mövcud olan hər şey” deməkdi. Yəni jurnalın havası elə idi ki, “bütün aləm haqqında danışaq, elmə də, dinə də yer verək.”
içində fizika, riyaziyyat, fəlsəfə, din, əxlaq, tərbiyə barədə yazılar olurdu. Həm də təkcə “quru elmi” yox, bir az da “insan necə düzgün yaşasın, cəmiyyət necə düzəlsin” kimi mövzulara toxunurdular.
Məsələn, bir yazıda biri deyirdi ki, “biz gərək uşaqlarımızı elmə yönəldək”, o biri yazırdı “millət elmə sarı getməsə, heç vaxt inkişaf eləməz”. Yəni bir növ “milli oyanış dərgisi” idi, amma elmi dillə.
Hətta o dövrdə belə jurnal çıxarmaq özü bir cəsarət idi, çünki senzura vardı, hökumət hər şeyə qarışırdı. Amma bunlar yenə də yazırdılar, paylaşırdılar. Elə bil “bizi susdura bilməzsiniz, biz yazacağıq!” havası var idi.
Bir sözlə, Kəlniyyət jurnalı o dövrün elmli, düşüncəli, bir az da üsyankar gənclərinin səsi idi.
~
bu jurnalda azərbaycanın o vaxtkı ən savadlı, fikirli ziyalıları yazırdı. Onların çoxu həm müəllim, həm də bir az filosof havasında idi. Məsələn, Həsən bəy Zərdabi kimi maarifpərvərlərin ideyalarından ilham alıblar. Jurnalın arxasında da Maarifçilik hərəkatının ruhu dayanırdı yəni məqsəd elm, təhsil, ağıl və düşüncə yaymaq idi.
Kimlər yazırdı?
O vaxt bu jurnalda Məhəmməd ağa Şahtaxtlı, Əhməd bəy Ağaoğlu, üzeyir Hacıbəyli, Mirzə Ələkbər Sabir kimi böyük adların da təsiri hiss olunurdu. Bəziləri birbaşa orada yazmasa da, jurnalda onların ideyalarına, fikirlərinə yer verilirdi.
Yəni jurnal bir az “bizim ağlımız hardadı, gəl danışaq” məkanı idi.
Mövzulara gəlincə çox müxtəlifliyi var idi:
Elm və kainat — məsələn, yerin quruluşu, ulduzların hərəkəti, günəş sistemi, fizikanın əsas prinsipləri.
Fəlsəfə və insan— insanın təbiəti, ağıl, vicdan, ruh haqqında müzakirələr.
Təhsil və tərbiyə— uşaqları necə düzgün böyütmək, məktəblərin əhəmiyyəti, qadın təhsili məsələləri.
Din və elm münasibəti— yəni “din elmlə ziddir, ya yox?” tipli mübahisələr.
Milli oyanış— yəni “biz kimik, millət olaraq necə ayağa qalxaq” sualları da var idi.
Hətta o dövr üçün çox cəsarətli yazılar da olurdu. Məsələn, kiminsə çıxıb deməsi ki, “xalq elmə yönəlməlidir, qadınlar da oxumalıdır” — o vaxt üçün bu, “vay, nə deyir bu!” səviyyəsində idi
Bir sözlə, Kəlniyyət jurnalı sadəcə bir jurnal deyildi, o vaxtkı gənclər, müəllimlər, ziyalılar üçün bir düşüncə meydanı idi.
Elə bil indi “podkast” var e, orada hamı yığılır, biri kainatdan danışır, biri insandan, biri həyatın mənasından elə onun o vaxtkı versiyası idi.