Dunqanlar, Dunqan üsyanından (1862–77) sonra Çindən Orta Asiya və Qazaxıstana köçmüş hueylərin nəsilləridir. Qansudan gəlmələr əvvəllər Qaraqol yaxınlığındakı irdık kəndində və Oşda məskunlaşmışdılar; sonralar Oş Dunqanlarının bir hissəsi şm.-a getmiş və Auliyə-Ata ş. (indiki Taraz) yaxınlığında Dunqanovka (indiki Calpak-Tübə) qəsəbəsini salmışlar; Şensi əyalətindən olanlar isə Qaraqonuz (əvvəllər inpan, hərfi mənası – müvəqqəti düşərgə) və Şor-Tübə kəndlərində; Sintszıyan əyalətindən gəlmələr Sokuluq çayı sahilində Aleksandrovka kəndində, Carkənd şəhərində (dunqan dilində Samır, indiki Panfilov), Çilik və ili kəndlərində, Vernı şəhəri (indiki Almatı) yaxınlığında məskən salmışlar. 20-inci əsrin əvvəllərində Daşkənd yaxınlığındakı Orta Çirçik r-nunda Dunqanların qəsəbəsi meydana gəlmişdi. 1884-üncü ildə sayları təqribən 8,8 min nəfər idi.
Əsas ənənəvi məşğuliyyətləri xış əkinçiliyidir (əsasən, suvarma əkinçiliyi). Qazax. və Qırğızıstanda Dunqanlar çəltik (dunqan-şala sortu) becərilməsini və üzümçülüyü, issıkkul çuxurunda (Qaraqol ş.) paxlalıları və dərman xaşxaşını, Oş vadisində özbəklərdən pambıqçılığı mənimsəmişlər; bostançılıq inkişaf etmişdir. Torpağı Çin kotanı (şao lihua) ilə şumlayır, taxılı səkkizüzlü daş vəryənə (qunza) ilə döyürdülər. Qaramal, quş yetişdirirdilər. Kirəkeşlik, sərraclıq və s. sənət sahələri, vasitəçi ticarət geniş yayılmışdı. Vernı, Pişpek, Carkənd, Tokmak, Qaraqol, Oş, Auliyə-Ata şəhərlərində dunqan qəsəbələri yaranmışdı.
Ənənəvi məskənləri müntəzəm planlıdır. Çiy kərpic, yaxud daşdan tikilən kanla (kon) isidilən karkaslı evləri qadın və kişi tərəflərinə bölünürdü; otaqların qapıları şüşəbəndə açılırdı. Kişi və qadın geyimləri Şimali Çin geyimlərinə yaxındır: yanları üst-üstə gələn xalatlar və gödəkçələr, enli şalvarlar, parçadan dabansız ayaqqabılar; qara və göy rənglər üstünlük təşkil edir, qadın geyimləri tikmə naxışlarla bəzədilir. Baş geyimlərinə həsir şlyapalar, xəz və keçə papaqlar aiddir. Gənc qadınlar başıaçıq, yaşlı qadınlar isə örpəklə gəzirdilər.
Ənənəvi yeməkləri çox vaxt suda və ya buğda hazırlanırdı: buğda (lamyan), noxud və ya paxla (fıntyao) unundan əriştə, ət və tərəvəzlə düyü; çinlilərdən fərqli olaraq Dunqanlar heyvan yağından istifadə edirlər. Orta Asiya kökələrini təndirdə bişirirlər. Çubuqlarla yeyir, əvvəlcə çay içir, naharı şorba ilə bitirirlər.
Dunqanların məskənləri seçkili ağsaqqallar tərəfindən idarə olunan qapalı icmalar idi, icmalar isə özünüidarəedən nahiyələrdə birləşirdi. Seçkili müsəlman ruhaniləri (imam, müdərris-axund, xətib-axund və b.) həlledici nüfuza malik idilər. 20-inci əsrin ortalarınadək böyük ailələr, poliqiniya, mürəkkəb toy ayini (elçilik, xınayaxdı, qızqaçırtma adəti və s.) mövcud olmuşdur. Qadınlar ailədə böyük nüfuza malik idilər.
Folkloru Çin folkloruna yaxındır. Sehrli nağıllar və məişət nağılları (qujir); ümumçin epik süjetlərini yenidən mənalandıran rəvayətlər (fu; “Üçcarlılıq” və s.); barmaqla çalınan 3 simli sanşınzı alətinin müşayiəti ilə ifa olunan qəhrəmanlıq poemaları (daçuzlar) (“Ma Dajın qoşunlara başçılıq edir” və s.) folklor janrlarıdır.
Lirik-epik (ən populyarı əri Böyük Çin səddinin tikintisində həlak olmuş gənc qadının taleyindən bəhs edən “Mın çja nyuy”dur), lirik qadın (o cümlədən “Sevimli Mavu”), məişət mahnıları (seçuzlar), əfsanəvi qəhrəmanlar haqqında, əmək, satirik, yumoristik mahnılar, kişi və qadın ağları geniş yayılmışdır. Mahnı mətnlərində təbiətin təsviri ilə ayların adı, günəş təqvimi ilə bağlı xalq bayramlarının adı çəkilir. Lad əsası pentatonikadır, cüt ritm üstünlük təşkil edir.
instrumental musiqi mahnı və rəqsləri müşayiət edir, yange mahnı-rəqs kompozisiyalarına daxil olur. Musiqi alətləri: yayla çalınan simli (erxuzlar, maxuzlar, mınxuzlar, sıxuzlar); barmaqla çalınan (mixurşan, sanşınzı); yünçin simbalları; kuçanzı varqanı; di, şyo fleytaları, ikiüzlü qnunuz təbilləri; müxtəlif idiofonlar; Qazaxıstanda yaşayan DUNQANLAR arasında ruslardan götürülmüş gitara, qarmon, akkordeon və s. yayılmışdır.
Dunqanların xalq musiqisi 1950-ci illərin ortalarından öyrənilir, peşəkar bəstəkar yaradıcılığında istifadə olunur (B.Y.Bayaxunov). Monumental memarlıqda Çin ənənələri saxlanılmışdır (Qaraqoldakı taxta məscid). Qırğızıstanda "Qırğız Respublika Dunqanlarının Assosiasiyası" fəaliyyət göstərir, “Hueymin bo” adlı dunqan qəzeti nəşr olunur.
şərhlər: