1. Erkən orta əsrlərdə iranda və bir sıra qonşu ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmış dini-fəlsəfi təlimdir. Bu təlim V əsrin sonu – VI əsrin əvvəlində iranda həmin hərəkata rəhbərlik etmiş Məzdəkin adı ilə tanınıb. Lakin təlimin özü bundan xeyli əvvəl, hələ III əsrdə yaranıb. Məzdəkiliyin özəyində manilik ideyaları durub. Məzdəkilik də manilik kimi dualizm – işıq və zülmətin mübarizəsi prinsipinə əsaslanıb. Lakin manilikdən fərqli olaraq Məzdəkilik ətraf aləmə şərin (zülmətin) deyil, xeyirin (işığın) təcəssümü kimi baxıb, hesab edib ki, iki başlanğıc arasında mübarizə elə “bu dünyada” xeyirin şər üzərində qanunauyğun qələbəsi ilə bitəcək. Şər başlanğıcla eyniləşdirilən sosial bərabərsizliyin ləğvi və qarşılıqlı yardım ideyaları Məzdəkilikdə mühüm yer tutub. Bu təlim həmçinin zorakı üsullardan yararlanmaqla “Allahdan əta olunmuş” sosial bərabərliyi bərqərar etməyə çağırıb. VI əsrin 20-ci illərinin sonunda məzdəkilər hərəkatı iranda yatırılsa da, Məzdəkilik icmaları həm bu ölkədə, həm də Orta Asiya və Azərbaycanda XIV əsrədək qalmaqda davam edib. Məzdəkilik ideyalarından orta əsrlərdə Şərqdəki bir çox xalq hərəkatlarında istifadə olunub.