4. əslində uzun müddət idi ki, hətta illər idi ki, haqqında entry yazmaq istədiyim halda təxirə saldığım filosof. ancaq, təəssüf ki, bu dəfə də məqsədimə tam nail olmuş sayılmayacağam -* təqribən 3 ay qabaq necəsə, nə qədər oxusam da, tam dərk və deşifr edə bilmədiyim düşüncə aləmini yenidən özüm üçün aydınlaşdırmaq istədim, həmçinin anlaya bildiklərimi irihəcmli və detallı bir maddə şəklində bura yazmağı qarşına məqsəd qoydum. müəyyən qədər boş vaxtım var idi deyə yenidən, bu dəfə əvvəldə, birbaşa, ümumiyyətlə ikincil mənbələrə baxmadan öz yazdığı əsərlərini oxumağa girişdim təqribən 1 həftə. daha sonra ikincil mənbələrə də istinad edərək, onun nəticəsində anladıqlarımı ümumiləşdirib yazma işinə başladım, ancaq yazdıqca gördüm ki, kələfin ucunu itirirəm, ümumiləşdirib bütün fikirlərimi bir süjet xəttinin ətrafında cəmləşdirə bilməyəcəm, dolayısıyla işi yarıda qoydum. artıq belə başa düşürəm ki, çox güman ki, bu mövzuya uzun müddət qayıtmayacam, ona görə heraclitus və ya parmenidesdən bizə sağ qalan fraqmentlər şəklində zehnimdən yazıya tökülən, ancaq ərincəklik edib daha ümumiləşmiş, ardıcıl və bütöv şəkildə təqdim edə bilmədiyim, qırıq-qırıq olan, natamam, təkrarlara, qrammatik və sintaktik səhvlərə yol verilən qeydlərimi əziz sözlük oxucularının diqqətinə təqdim etməyə qərara aldım. əlbəttə ki, burada mənim qeydlərimi olduqca primitiv və ibtidai bir şəkildə anlaşılmış, həvəskar birinin yazdığı qeydlər şəklində qəbul etməlisiniz, çünki müəllimi başa düşmək üçün ömrünü onun düşüncəsiylə aludə olub, ona sərf edən tədqiqatçılar, onun fikirlərini aydınlaşdırmağa çalışan jurnallar, institutlar fəaliyyət göstərir, barəsində onlarla, bəlkə də yüzlərlə yaxud minlərlə kitab yazılıb və yazılmağa davam edir. nəşr olunandan əlavə, ümumi qaralama şəklində saxlanılan qeydlərinin həcmi 30 000 səhifədən yuxarıdır, əsərlərinin tam külliyatı hələ də nəşr olunmağa davam edir, 100 cildi aşıb. sadəcə, var olmaq nə deməkdir sualına cavab axtardığımdan dolayı, tale məni də müəllimin fikirləriylə obsessiv olmağa urcah etdi ki, müəllim həyatının əsas mənası kimi bütün ömrünü bu suala cavab tapmağa çalışmaqla keçirib, ən azından niyə cavab tapa bilməməyimizin səbəbini aydınlaşdırmağa çalışıb, özü də sualı ağlınıza gələ biləəck hər aspektdən tədqiq etməyə çalışıb. mən burada onun bu suala təklif etmiş olduğu ilkin cavabı yox ki, hələ mən cavab deyə təqdim etməyə çalışdığı şeyin ümumiyyətlə nə olduğunu anlaya bilməmişəm, bu sualın nə üçün vacib olduğunu, nə üçün analitik filosofların heideggerin düşüncəsinin onlarınkıyla ziddiyyət təşkil etdiyini düşünməklə səhv etmiş olduqlarını, heideggerin əslində suala cavab tapmaqdan ziyadə bu sualın üzərində inşa edilə biləcək yeni bir intellektual proyektin təməlini atmağa çalışdığını və əslində özü tapmış olmasa da, ilkin işarəni göstərməklə gələcək əsrlərdə tək bu suala cavab tapa biləcək kant, hegel yaxud quine və ya saul kripke kimi filosofların yetişə biləcəyini, bunun üzərində fəlsəfə kimi yeni bir zehni ənənənin meydana gələ biləcəyini izah etməyə çalışmışam.

***

[...] biz bütün kainatı fəth eləsək belə, terraforming ilə yer kürəsi üzərində müxtəlif təsirlər qoyub iqlimin üzərində və ya yerin geologiyası üzərində "grandiose" miqyasda dəyişikliklərə nail olsaq belə, elmi-fantastik romanlarda oxuduğumuz 3d çap kimi texnologiyaları nəhəng miqyasda planetlər yaradıb çap etsək belə, "ai alignment" problemini həll edib içində paradoksları olan asimovun robotikanın 3 qanunu ilə çalışan, nick bostrom'un bəhs etdiyi hər şeyə qadir superintellekt olan singletona bütün kainatın idarəsini insanların firavanlığı üçün idarə etməyə təslim etsək belə, ölümsüz olsaq belə, və ən nəhayət insan vəhşi bir şiri ya pələngi ram etdiyi kimi əsrlərdən bəri içində daim yanıb tutuşan arzusu olan təbiəti küllən ram edib onun üzərində tam qələbəyə nail olduğunu elan etsə belə, bir sualın cavabını hələ də tapa bilməyəcək və ya təbiəti fəth etmək üçün ona kömək edən, sonda onu "allah" edən bu düşünmə tərzi, bu metodologiya ki, əsası 2500 il əvvəl platon və aristotel tərəfindən atılmışdır, var olmağın mənası nədir, nə üçün varıq və nə üçün heç bir şey yerinə nəsə bir şey var? suallarını cavablandırmağa kömək etməyəcək, çünki bu intellektual ənənə ki, öz apeksinə bugünün elmi-texniki sivilizasiyası ilə çatmışdır, varlığın mövcudluğunu sanki, elə ayrı bir yol yoxuymuş kimi mövcud olmalıymış kimi qəbul edib, mövcudluğu qaçınılmaz bir zərurət olaraq qəbul edib, bu sualları araşdırmaq və onlar haqqında düşünmək yerinə, var olanlar nələrdir sualı ətrafında fokuslayıb, bizi hazırkı dövrə gətirib çıxarmışdır. əvvəl soruşulan sualları isə sakit bir tərzdə xalçanın altına süpürərək, onların bərbər paradoksuna bənzər bir tərzdə dilin quruluşundan və s. səbəblərdən ortaya çıxan heç bir məna kəsb etməyən söz yığını kimi qəbul edib özünü o sual haqqında düşünməməyə, özünü unutqnalığa məhkum etmoşdir. fəlsəfənin bügün əsas bölmələri sayılan məntiq, epistemologya, metafizika (onun istifadə etdiyi məna metafizika yox), etikanın sorğuladığı, haqqında düşündüyü sualların və problemlərindən daha öndə gəlməli olan, hər şeydən daha vacib olan, ilk soruşmalı olduğumuz sual olan var olmağın mənası [...]

***

qeyd. bunu daha sonra entry şəklində burada - #394647 yazdım o zamanlar hahahaha. məni uzun-uzun düşünməyə vadar edən o sifarişi də ki, təəssüf ki, elə bu entryni yazdıqdan sonra biriləri tərəfindən olduqca ibtidai, elementar və primitivcəsinə yazılmış şəkildə dolduruldu. milliyətçiliyin din olması sifarişi idi. bu sual ətrafında o qədər var gəl etdim ki, hal-hazırda zehnimdəkiləri nəinki bir entryə yaxud esse və ya məqaləyə, bir neçə cild kitaba doldura bilərəm hahaha ona görə o başlığa yəqin ki, heç vaxt yazmayacağam.

[...] bu yazını ilk başda illərdi ki, heidegger haqqında qarmaqarışıq duman şəklində olan fikirlərimi aşkara çıxarmaq, hər nə qədər heideggerin düşüncə sisteminin zidd bir şəkildə də olsa onları detallı, ardıcıl, aydın şəkildə yazıya köçürüb, ilk başda bizim sevgili yazarımız, hazırda nickname'ini, görünür platonun sevgi və məhəbbət haqqında yazdığı eyni ada sahin olan kitabındakı personajından təsirlənib dəyişən, məni kinkdumpingdə ittiham edən * glş iradım yoxdur, səbəbini də bilmirəm, içimdən gəldi glş glş ancaq mənim yaddaşımda həmişə dasein olaraq qalacaq yazarımızın, heidegger və fəlsəfə fəlsəfə həvəskarlarının, sözlük oxucularımızın nəzərinə təqdim edirəm. [...]

***

[...] Socrates tərəfindən təməlləri atılmış, Platon-Aristoteles tərəfindən inşa edilmiş 2500-dən artıq yaşı olan qərb intellektual ənənəsi olan fəlsəfənin prinsipləri, metodologiyası, qanunları, baxış bucağını əsas alaraq, xüsusən xx əsrin ortalarında meydana gəlmiş qeyri-dəqiq şəkildə ğz aralarında fərqlənən müxtəlif cərəyanların nümayəndələri olan filosofları tərzlərində olan müəyyən oxşarlığı görə əsasən fəlsəfə tarixçiləri tərəfindən analitik deyə klassifikasiya olunan, əsasən anqlo-amerikanlardan ibarət olan filosoflar tərəfindən üslubuna və klassik fəlsəfənin bir sıra prinsiplərini pozduğuna görə tənqid edilməyə çalışılan, yenidən o qeyri-dəqiq klassifikasiyanın məhsulu olan distprtiv şəkildə kontinental ənənəyə məxsu hesab olunan filosof kimi klassifikasiya olunan, ancaq özünün təbiri ilə fəlsəfə ilə yox, denken - düşünmə ilə məşğul olan denker - düşünən. [...]

***

[...] heidegger'i lap anlamaqda çətinlik çəksəm, hətta deyərdim heç anlamasam belə bir sıra analitik deyə adlandırılan filosofların etdiyi kimi dediklərini heç vaxt mənasız, boşboğaz söz yığını, ezoterik və mistik üslubuna görə qeyri-ciddi düşünən biri hesab etməmişəm həvəskar fəlsəfə oxucusu olaraq. heideggeri yazı üslubunun və arqumentasiya stilinin tamamilə var olan normaları alt-üst etdiyinə görə tənqid edən rudolf carnap və karl popper və ya noam chomsky və ya bertrand russell kimi filosofları lap əvvəldən haqlı hesab etmişəm, ancaq məsələ burasındadır ki, daha sonra fərqinə vardım ki, burada heidegger də haqlıdır. heidegger özü fəlsəfənin bilinən metafizika bölməsinin ehtiva etdiyi mənadan müstəqil olaraq öz terminologiyası əsasında metafizika adlandırdığı minlərlə illik yaşı olan bu ənənənin müasir elmi-texniki sivilizasiya ilə öz əbədi istirahət nöqtəsinə çatıb artıq bu layihənin və eskperimentin son məqsədinə çataraq bitdiyini elan edir. platon və aristotel var olmaq nə deməkdir sualı yerinə ondan daha vacib olan və ondan daha öndə gəlməli olan var olmaq nədir sualını verməyib qərb intellektual ənənəsinin istiqamətini tamamilə fərqli istiqamətə dəyişdirdilər və müasir elmi-texniki sivilizasiya da o axının sonda gətirib çıxardığı son mənzil idi, elm və texnologiya da həmin sorğulama və düşüncə sistetminin məhsulu. o qeyd edir ki, sokrat öncəsi filosoflar hesab edilən qədim yunan müdrikləri parmenides və heraclitus onu verdiyi sualı verib cavab tapmağa çalışsalar belə platon və aristoteles tamamilə bizi əsas sualları arxa plana ataraq unutqanlığa məhkum etmiş oldular. fəlsəfə dediyimiz bu ənənə əslində bütövlükdə bir unutqanlığın tarixidir. və o bu nöqtədən də böyük bir divergensiya yaradıb fəlsəfə dediyimiz bu intellektual ənədən tamamilə qoparaq ondan müstəqil və asılı olamayacaq bir şəkildə 2500 il əvvə meydana gələn fəlsəfə dediyimiz bu qədim yunan möcüzəsinə bənzər bir tərzdə inqilab edərək tam fərqli ondan tam ayrı yeni bir düşüncə proyektini başlatmağa cəhd edir. fəlsəfənin sonu və düşünmənin vəzifəsi adlı essesində xüsusən bu məsələyə fokuslanaraq post-fəlsəfə dünyasında, bu intellektual inqilabın [...]

***

[...] doğrusu, yeniyetməlik illərində hər kəs kimi mən də həyatın mənası nədir sualını axtararkən bu suala cavabı elmi-populyar kitablarda ilk başlarda axtarmağa çalışırdım, ancaq onların sonralar səthi olduğunu düşünəndə fəlsəfəyə müraciət etmişdim. aylarla qərb filosoflarının əsərlərini oxumağa çalışırdım, ancaq bir çoxunu metaforik dillərinə və bunun onlarla ilk tanışlığım olduğundan onları başa düşməyə çətinlik çəkirdim. dolayısıyla, [...]

***

[...] Heidegger özü də etiraf edir ki, fəlsəfə bitdi, o filosof deyil, o denker'dir - düşünən, o fəlsəfə kimi yeni bir intellektual inqilab edib, tamam ayrı bir düşüncə, baxış bucağı, intellektual fəzanın təməlini atmaq istəyirdi, bunu isə "var olmaq nə deməkdir? nə üçün heç bir şey yerinə nəsə var?" sualına verəcəyi cavab üstündə inşa etmək istəyirdi, fəlsəfədən qabaq sokrat öncəsi filosoflar bu sualı versə də, sokrat və platon bunu tamam fərqli istiqamətə yönləndirib, 2500 illik fəlsəfə deyilən intellektual ənənənin əsasını qoydular və bu ənənə müasir elmi-texniki sivilizasiyaya ilə öz əbədi son nöqtəsinə çatdı. Heidegger Parmenides və Heraclitus'un verdiyi sualları verib, ancaq onların cavablamadığı bu sualları əsas alaraq yeni düşüncə sistemini yaratmaq istəyirdi. Daha sonra Yapon həmkarları vasitəsilə Yaponiyadakı Zen Buddizmi və Çindəki Taoizm haqqında tanış olanda, onun baxışları ilə arasında oxşarlıq olduğunu etiraf etmiş, ancaq onlardan müstəqil olaraq bu nəticəyə çatdığını söyləyib. Onun fikirləri bunlardan törəməyib. Heidegger'ə görə müasir elm hansı ki, fəlsəfənin — onun təbirilə qərb metafizikasının son mərhələsidir, düşünmür və ya "das rechnende Denken" şəklində kalkulativ, məqsəd yönlü, praktiki olaraq düşünür. Onun sistemi isə "das besinnliche Denken" şəklində meditativ düşünməyə əsaslanır, varlığın gizlinlərini açmağa həqiqətə - "Aletheia"ya çatmağımıza kömək edir. Sakit bir kənarda durub heç bir məqsədsiz autentik - "eigentlich" şəkildə zehnindən keçənləri müşahidə etməkdir, baxmayaraq ki, özü də tam olaraq bunubla nə demək istədiyini aydınlaşdırmır. Dil ilə düşüncə arasında əlaqəyə xüsusi diqqət verir, dili düşüncələri ifadənin əsas vasitəsi olaraq görür, həmçinin dil vasitəsilə gördüyümüz dünyanı inşa etdiyimizə, dilin yaradıcı gücü olduğuna inanır, varlığın özünü açmasına — "Erschlossenheit" kömək etədiyini qeyd edir. Bu ifadənin ən ali formasını isə poeziya hesab edir, ona görə Alman şairləri Hölderlin, Rilke, Trakl, həmçinin qədim Yunanlar Heraclitus və Parmenides böyük önəmə sahibdir. Hölderlin'in portretini buna görə evində divardab asmışdı. [...]

***

[...] əslində fikirlərini rudolf carnap'ın təbirilə metafizik poeziya hesab edirdim. carnap dilin məntiqi təhlili vasitəsili metafizikanın ləğvi yazısında məhz ondan sitat gətirərək göstərməyə çalışır ki, heidegger'in cümlələri qrammatik/sintaktik baxımdan düzgün yazılsa da, semantik olaraq bir məna kəsb etmir. bu səbəbdən də onun fikirlərini mənasız söz yığını, boşboğazlıq - daha incə təbirlə belə adlandırır. ancaq məsələ burasındadır ki, heidegger özü platon-aristotel ənənəsinin davamı olub roma və islam filosofları, orta əsr sxoalsisitismiz, renessans humanizmi, rationalistlə və amprisisitlər, kant, hegel və davamçıları, marks və nietzsche bitən bu intellektual ənənənin bugünün elmi-texnoloji sivilizasiyası ilə artıq sona çatdığını etiraf edir. Bu proyekt ki, rasional, məntiqi düşünməyi, var olmağın yox varlığın nə olduğuna fokuslanan bu proyekt, müasir elm ilə öz işini bitirdi və son məqsədinə çatdı. hər şeyi hesablana bilən, ölçülə bilən bir hala saldı. var olmağın nə demək olduğu sualını kənara atıb özünü 2500 illik unutqanlıq halına saldı. bugün isə həmin ənənəni bitmiş hesab edərək tam yeni bir inqilab, bəlkə də sokrat öncəsi filosoflardan yarımçıq qalan ancaq platon tərəfindən səhv istiqamətə yönləndirilən işi yenidən davam etdirmək vaxtı, düşüsnməj vaxtıdır. biz 2500 ildir ki, rasional, calcualtive şəkildə düşünmüşük. meditativ şəjildə düşünməliyik. Heidegger öz düșüncə tərzinin bu ənənədən onsuz da bir qopuş tam fərqli bir yanaşma, bir proyekt olduğunu etiraf edir, özünü filosof yox, düşünən hesab edir. [...]

***

qeyd. yazdıqca beynimdə meydana gələn fikir qığılcımlarını sonra unutmayım deyə belə qeyd edirdim. təkrar izinə düşüb daha dərindən tədqiq edib təkrar analiz edərək entryə əlavə edəcəkdim, ancaq yazdıqca o qədər şey ağlımda peyda oldu ki, artıq daha çox vaxt sərf etməli olduğumu görüb başladığım işi ala-yarımçıq qoydum -*

veneration of poets
poetizicing as a high form of thinking
calculative vs meditative thinking
founding new revolution and new project
limits of language and paradox
language as world forming power
speaking vs writing
herder, village life, mystsicism and obscuranity
similarity to zen buddhism
story of zhuangzhi
paradox of mediative thinking
large volume of his written works 37000 pages
wittgenstein's agreement with heidgeger on limits of language
heidegger's difference from analytics in trying to express what is not expressable by language such as fear or excitement
hölderlin, trakl, rilke, parmenides, heraclitus
pre-socratics' return to the half-started project
his own usage of modern technology paradox while criticizng it
usage of metaphysic in a different sense
being vs to be/being
poetry unconcealment of being and aletheia
metaphsyical trasiton can not express thing such as feeling when we come to face to face with death