45. Fridrix Nitşe “Tanrı öldü” ifadəsi ilə insanların artıq əvvəlki kimi dini və mütləq əxlaqi dəyərlərə inanmadığını demək istəyirdi. O, Tanrının həqiqətən öldüyünü yox, Tanrıya olan inancın və onun üzərində qurulan mənəvi sistemin zəiflədiyini nəzərdə tuturdu. Nitşeyə görə bu, həm təhlükəli, həm də azadlaşdırıcı idi: çünki insanlar artıq hazır qaydalar olmadan yaşamalı və öz dəyərlərini özləri yaratmalı idilər.

Nitşe ənənəvi əxlaqı, xüsusilə xristian əxlaqını tənqid edirdi. O düşünürdü ki, mərhəmət, itaət və təvazökarlıq kimi dəyərlər zəif insanların güclülərə qarşı yaratdığı “qul əxlaqı”dır. Ona görə qədim yunan qəhrəmanları güc, cəsarət və yaradıcılığı daha çox qiymətləndirirdilər. Xristianlıq isə insanların hamısını eyni səviyyəyə endirməyə çalışırdı.

Nitşe insanların sürü psixologiyası ilə yaşadığını düşünürdü. O istəyirdi ki, insan öz həyatını özü formalaşdırsın və cəmiyyətin kor qaydalarına tabe olmasın. Bu baxımdan onun “Supermen” (Übermensch) ideyası meydana çıxır. Bu, başqalarını əzmək istəyən bir diktator yox, öz dəyərlərini yaradan, həyatını sənət əsərinə çevirən və özünü daim aşan insan obrazıdır.

Qeyd edim ki, sonralar nasistlər Nitşenin bəzi fikirlərindən istifadə etsələr də, bir çox alimlər bunun Nitşenin düşüncələrinin təhrif edilməsi olduğunu deyirlər. Bacısı Elizabet onun yazılarını milliyyətçi və antisemit yönə uyğunlaşdırmağa çalışmışdı. Əslində Nitşe kor millətçiliyi və kütlə düşüncəsini sevmirdi.

Nitşe yazı üslubunda da fərqli idi. O, sistemli fəlsəfi traktatlardan çox, qısa və təsirli cümlələr, aforizmlər və provokativ fikirlər yazırdı. Məqsədi insanı rahatlaşdırmaq yox, sarsıtmaq və düşündürmək idi.

Onun fəlsəfəsində əsas fikir budur: həyatın hazır mənası yoxdur. insan öz mənasını, dəyərlərini və məqsədini özü yaratmalıdır. Bu səbəbdən Nitşe sonrakı ekzistensializmə, psixologiyaya və müasir fəlsəfəyə böyük təsir göstərmişdir.