6. Raewyn Connell və hegemonik maskulinlik anlayışı ("Masculinities" Raewyn Connell)

Raewyn Connell “Kişiliklər” adlı kitabında hegemonik maskulinlik anlayışını izah edir. Kitabda maskulinliyin tarix boyu necə formalaşdığı, insan psixologiyasına və cəmiyyətə necə təsir etdiyi araşdırılır. Connell maskulinliyin tək bir formada olmadığını, müxtəlif maskulinlik modellərinin olduğunu göstərir. Onun işi cəmiyyətdə qadın və kişi münasibətlərini, həmçinin maskulinliyin necə yarandığını anlamaq baxımından vacib mənbələrdən biridir.

1. Maskulinlik anlayışının psixoloji tərəfləri
Kitab üç əsas hissədən ibarətdir. Birinci hissədə maskulinlik anlayışının psixologiya elmində necə istifadə olunduğu və zaman ərzində necə dəyişdiyi araşdırılır. Connell qeyd edir ki, maskulinlik anlayışını elmi şəkildə araşdırmağa başlayan ilk şəxslərdən biri Freud olmuşdur. Freud kişinin daxili dünyası, şüuraltı düşüncələri və maskulinlik anlayışı arasındakı əlaqəni araşdırmışdır. Lakin Connell vurğulayır ki, tarix boyunca maskulinlik anlayışı çox vaxt qadın və kişi arasındakı bərabərsizliyi qoruyan bir şəkildə izah edilmişdir. Yəni cəmiyyətdə “kişi belə olmalıdır” düşüncəsi müəyyən üstünlükləri qorumağa xidmət etmişdir.

2. Maskulinliyin müxtəlif formaları və hegemonik maskulinlik
Connell cəmiyyətdə qadınlara və kişilərə verilən rollara baxaraq deyir ki, maskulinlik tək bir formada mövcud deyil. Fərqli maskulinlik modelləri var və bu modellər cəmiyyətdə bir-birindən fərqli mövqelərdə dayanır. O, əsas olaraq dörd fərqli maskulinlik formasından danışır:

Hegemonik maskulinlik
Şərik olan maskulinlik
Kənarda qalan maskulinlik
Tabe vəziyyətə salınan maskulinlik

a)Hegemonik maskulinlik
Hegemonik maskulinlik cəmiyyətdə “ideal kişi” kimi qəbul edilən və digər maskulinlik formalarından, eləcə də qadınlardan üstün sayılan kişi modelidir. Connell bu anlayışı italyan düşüncə adamı Antonio Gramscinin “hegemonluq” fikrindən götürmüşdür. Gramsciyə görə hegemonluq yalnız zorla qurulan hakimiyyət deyil. insanların bunu normal və doğru qəbul etməsi ilə yaranan üstünlük formasıdır. Hegemonik maskulinlik də buna bənzəyir. Cəmiyyətin böyük hissəsi müəyyən kişi davranışlarını “normal” və “doğru” qəbul edir və bu düşüncə nəsildən-nəslə davam edir. Bu maskulinlik modeli adətən belə xüsusiyyətlərlə əlaqələndirilir:

* güc sahibi olmaq,
* idarə edən tərəf olmaq,
* fiziki gücə önəm vermək,
* rəqabətçi olmaq,
* hisslərini göstərməmək.

Məsələn, bir cəmiyyətdə “əsl kişi ağlamaz”, “kişi zəif görünməməlidir”, “kişi ailənin başçısıdır” kimi fikirlər bu modelin nümunələri ola bilər. Hegemonik maskulinlik yalnız qadınları deyil, digər maskulinlik formalarını da sıxışdırır. Amma bunu həmişə açıq zorla etmir. Ailə, məktəb, media, hüquq sistemi və digər sosial qurumlar vasitəsilə insanların qəbul etdiyi bir qaydaya çevrilir.

b) Şərik olan maskulinlik
Bu maskulinlik formasına sahib olan insanlar hegemonik maskulinliyi birbaşa müdafiə etməsələr də, onun davam etməsinə kömək edirlər. Belə kişilər cəmiyyətdə kişilərə verilən üstünlüklərdən faydalanırlar, amma həmin üstünlükləri çox vaxt sorğulamırlar. Məsələn, qadınların azadlığını dəstəklədiyini deyən, amma real həyatda qadın və kişi bərabərliyi üçün heç bir addım atmayan kişilər bu qrupa daxil ola bilər. Connell deyir ki, hegemonik maskulinlik təhlükə ilə üzləşəndə bu kişilər onu qorumağa meylli ola bilərlər.

c) Tabe vəziyyətə salınan maskulinlik
Bu anlayış cəmiyyətdə qəbul edilən “ideal kişi” normalarına uyğun gəlməyən maskulinlik formalarını ifadə edir.Belə kişilər çox vaxt hörmətsizliklə qarşılaşır və kənara itələnirlər.
Məsələn:

* gey kişilər,
* daha emosional olan kişilər,
* görünüşünə və baxımına daha çox diqqət edən kişilər

bəzi cəmiyyətlərdə hegemonik maskulinlik tərəfindən qəbul edilməyən qruplar ola bilər. Bu yolla hegemonik maskulinlik özünü “normal kişi modeli” kimi göstərməyə davam edir.

ç) Kənarda qalan maskulinlik
Kənarda qalan maskulinlik isə cəmiyyətdəki bəzi şərtlərə görə hegemonik kişi modelinə çatmaq imkanı olmayan maskulinlik formalarını bildirir. Burada insanın sosial vəziyyəti, iqtisadi imkanları və mənsub olduğu qrup təsir göstərə bilər. Məsələn, bir cəmiyyətdə imkanlı, ağdərili, heteroseksual kişilər üstün mövqedədirsə, yoxsul, miqrant və ya ayrı-seçkiliklə üzləşən kişilər bu üstün modeldən kənarda qala bilərlər.

3. Maskulinliyin tarix boyunca dəyişməsi
Connell kitabın üçüncü hissəsində maskulinliyin tarix ərzində necə formalaşdığını araşdırır. O, müstəmləkəçilik, sənaye kapitalizmi və müharibələr kimi böyük tarixi hadisələrin kişi obrazına necə təsir etdiyini göstərir.

Müstəmləkəçilik və maskulinlik
Müstəmləkəçilik dövrü maskulinliyin güc, cəsarət və zor tətbiq etmək bacarığı ilə əlaqələndirilməsinə böyük təsir göstərmişdir. Fəth edən, savaşan və hökm edən kişi obrazı “ideal kişi” kimi təqdim olunmuşdur. Bu xüsusiyyətlər başqa kişilər üçün də nümunəyə çevrilmişdir. Bundan əlavə, dini və ailə quruluşları da kişinin ailə daxilində hakim mövqeyini gücləndirmişdir.

Kapitalizm və sənaye dövrü
Sənaye kapitalizmi ilə birlikdə kişilər ictimai həyatda daha çox güc qazandılar. iş dünyasında, dövlət qurumlarında və digər sahələrdə kişilərin üstünlüyü artdı, qadınlar isə uzun müddət bu sahələrdən uzaq tutuldu. Lakin XIX əsrdə qadın hərəkatları bu vəziyyətə qarşı mübarizə aparmağa başladı. Bu mübarizə ənənəvi kişi üstünlüyünü ciddi şəkildə sorğuladı.

4. Bu gün hegemonik maskulinlik
Connell müasir kapitalist cəmiyyətlərdə hegemonik maskulinliyin artıq qlobal şəkildə yayıldığını da izah edir. Xüsusilə media, böyük markalar və populyar mədəniyyət vasitəsilə müəyyən maskulinlik modelləri bütün dünyaya yayılır. Yəni bir ölkədə yaranan “ideal kişi” təsviri başqa ölkələrin mədəniyyətlərinə də təsir edir. Bunun nəticəsində yalnız maskulinlik modelləri deyil, qadın və kişi arasındakı bərabərsizliklər də qlobal şəkildə yayılır.

Nəticə
Connell-in araşdırması göstərir ki, maskulinlik dəyişməz və təbii bir şey deyil. Maskulinlik cəmiyyət, tarix və mədəniyyət tərəfindən formalaşdırılır. O, maskulinliyə yalnız bir model kimi yox, müxtəlif formalar kimi baxır. Bu yanaşma bizə kişi olmağın nə demək olduğunu daha geniş şəkildə anlamağa kömək edir. Əgər maskulinlik modelləri cəmiyyət tərəfindən yaradılırsa, deməli onlar dəyişə də bilər. Buna görə də daha bərabər bir cəmiyyət yaratmaq üçün hegemonik maskulinlik anlayışını və digər maskulinlik formalarını yenidən düşünmək lazımdır.