46. John Stuart Mill-in Azadlıq üzərinə (On Liberty) əsəri müasir liberal siyasi və ən əsası ictima fəlsəfənin əsas mətnlərindən biridir. Mill bu əsərdə fərdi azadlığın sərhədlərini, dövlət və cəmiyyətin bu azadlığa münasibətini və azad cəmiyyətin hansı prinsiplər üzərində qurulmalı olduğunu əsaslandırır. Onun əsas tezisi budur ki, azadlıq yalnız hüquqi məsələ deyil; o, həm də fərdin inkişafı, ictimai tərəqqi və həqiqətə yaxınlaşma üçün zəruri şərtdir. Aşağıda əvvəlcə bu nəzəriyyənin əsas dayaqları, sonra isə onun düşüncə və davranış azadlığına tətbiqi təqdim olunur.

Millin arqumentinin mərkəzində iki əsas anlayış dayanır: zərər prinsipi və yanılmaq hüququ. Birincisi fərdi azadlığın sərhədini müəyyən edir, ikincisi isə fikir azadlığının niyə demokratik cəmiyyət üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını izah edir.

Zərər prinsipi

Millə görə, fərdin azadlığı yalnız başqalarına birbaşa zərər vurmasının qarşısını almaq üçün məhdudlaşdırıla bilər. insan öz həyatı, bədəni və düşüncəsi üzərində əsas hüquqa malikdir; buna görə də dövlət və ya cəmiyyət sadəcə bir davranışı bəyənmədiyi, onu mənəvi baxımdan yanlış saydığı üçün fərdin seçimlərinə müdaxilə edə bilməz. Məhdudiyyət yalnız başqalarının hüquq və azadlıqlarına real zərər təhlükəsi yarandıqda əsaslandırıla bilər.

Bu prinsip Millin paternalizmə münasibətini də müəyyənləşdirir. Fərd özünə zərər verəcək seçim etsə belə, bu, dövlətin müdaxiləsini avtomatik olaraq haqlı etmir. Çünki insanın öz həyatı üzərində qərar vermək hüququ var və başqalarının onun “xeyri” naminə azadlığını məhdudlaşdırması fərdi müstəqilliyi zəiflədir.

Mill azadlığı iki əsas sahədə düşünür: düşüncə və ifadə azadlığı, eləcə də davranış və həyat tərzi seçmək azadlığı. Bu iki sahə bir-birindən ayrı görünə bilər, lakin hər ikisi insanın özünü inkişaf etdirməsi ilə bağlıdır. insan yalnız öz seçdiyi təcrübələr vasitəsilə yetkinləşə bilər; hazır həyat modelini kor-koranə təkrarlamaq isə müstəqil şəxsiyyətin formalaşmasına mane olur. Buna görə fərdilik həm şəxsi inkişafın, həm də ictimai tərəqqinin əsas şərtidir.

Millin diqqət çəkdiyi başqa bir təhlükə də çoxluğun tiranlığıdır. Dövlət zorakılığından fərqli olaraq, bu təzyiq ictimai rəy, əxlaq və ənənə vasitəsilə yaranır. insanlar çox vaxt qanun qarşısında deyil, qınanmaq, qəbul edilməmək və cəmiyyətdən təcrid olunmaq qorxusu ilə davranışlarını dəyişirlər. Beləliklə, görünməz sosial nəzarət fərdi azadlığı məhdudlaşdıra bilir. Millə görə, azadlığa qarşı ən böyük təhlükə bəzən dövlət deyil, fərqli düşünən insan üzərində cəmiyyətin yaratdığı konformizm təzyiqidir.

Yanılmaq hüququ

Fikir azadlığının əhəmiyyəti məhz burada aydınlaşır. Millə görə, yanlış hesab edilən fikir belə susdurulmamalıdır. Çünki həmin fikir doğru ola bilər; doğru olmasa belə, onun mövcudluğu həqiqətin yoxlanmasına və daha möhkəm əsaslandırılmasına xidmət edir. insan biliyi məhduddur və heç kim mütləq həqiqətə sahib deyil. Deməli, bir fikri susdurmaq təkcə bir ifadəni deyil, mümkün bir həqiqəti də aradan qaldırmaq riski yaradır.

Millin arqumentinə görə, insanların yanılmaq hüququ vardır, çünki səhv fikirlərlə qarşılaşmaq doğru mövqenin dəyərini daha aydın göstərir. Fikir mübadiləsi olmadan nə həqiqəti tapmaq, nə də mövcud həqiqəti qorumaq mümkündür. Eyni zamanda, doğru hesab olunan fikirlər də daim tənqidə açıq olmalıdır. Əgər insanlar müəyyən bir fikri yalnız ənənəyə və ya avtoritetə əsaslanaraq qəbul edərlərsə, həmin fikir canlı həqiqət olmaqdan çıxıb mexaniki ehkam xarakteri daşımağa başlayar. Buna görə azad müzakirə yalnız yanlış fikirləri yoxlamağa deyil, doğru hesab edilən fikirlərin əsaslarını da davamlı şəkildə sınaqdan keçirməyə xidmət edir. Beləliklə, fikir və ifadə azadlığı təkcə fərdi hüquq deyil, həm də cəmiyyətin intellektual inkişafının və həqiqətə yaxınlaşmasının əsas şərtidir.

Bu baxımdan Millin əsas nəticəsi aydındır: fərd yalnız başqalarına birbaşa zərər vurduğu halda məhdudlaşdırıla bilər; bunun xaricində dövlətin və cəmiyyətin müdaxiləsi əsaslandırıla bilməz. Azadlıq onun üçün həm fərdi hüquq, həm də həqiqətin axtarışı, şəxsiyyətin inkişafı və demokratik cəmiyyətin davamlılığı üçün zəruri şərtdir.

Fərdilik və çoxluğun təzyiqi

Bu nəzəri nəticələr fərdilik məsələsində daha konkret görünür. Millə görə, cəmiyyətdə hakim olan ənənəvi düşüncə tərzi və çoxluğun paylaşdığı ümumi qənaətlər fərdiliyin qarşısındakı ən böyük maneələrdən biridir. Üstün mövqe qazanan bu düşüncə formaları fərqli düşünən, yeni həyat yolları seçən və ya qəbul edilmiş normalardan kənarda yaşayan insanları müxtəlif formalarda təzyiq altında saxlayır. Bu təzyiq təkcə hüquqi və ya fiziki deyil, həm də mənəvi və psixoloji xarakter daşıyır. insan qınanmaq, qəbul edilməmək və ya təcrid olunmaq qorxusu ilə öz fikirlərini gizlədir, zamanla isə daxili senzura formalaşdırır.

Belə bir mühitdə insan öz həyatını müstəqil şəkildə qurmaq əvəzinə, cəmiyyətin gözləntilərinə uyğun yaşamağa başlayır. Millin fikrincə, çoxluğun qəbul etdiyi dəyərləri sorğulamadan mənimsəyən şəxs həqiqi mənada fərd deyil; o, sadəcə ənənələrin və vərdişlərin daşıyıcısına çevrilir. Halbuki fərdilik insanın öz ağlı, təcrübəsi və mühakiməsi əsasında həyatını formalaşdırması deməkdir.

Məhz buna görə Mill fərdiliyi yalnız şəxsi seçim kimi deyil, həm də mənəvi və intellektual məsuliyyət kimi qiymətləndirir. Həqiqi fərd öz arzularını, düşüncələrini və həyat tərzini cəmiyyətin hazır qəliblərinə kor-koranə tabe olmadan müəyyən edə bilir. Lakin bu azadlıq zərər prinsipi ilə məhdudlaşır: insan başqalarının hüquq və azadlıqlarına zərər vermədiyi müddətdə öz həyatını istədiyi kimi qurmaq hüququna malikdir.

Millə görə, fərdiliyin qorunması təkcə ayrı-ayrı insanların inkişafı üçün deyil, bütövlükdə cəmiyyətin tərəqqisi üçün də vacibdir. Yeni ideyalar, sosial dəyişikliklər və elmi irəliləyişlər çox vaxt çoxluğun deyil, fərqli düşünən azlığın fəaliyyəti nəticəsində yaranır. Əgər cəmiyyət bu səsləri susdursa, yalnız fərdin azadlığı deyil, ümumi inkişaf imkanları da zəifləyər.

Beləliklə, Mill üçün azadlıq təkcə müdaxilənin olmaması demək deyil. O, insanın öz şəxsiyyətini sərbəst şəkildə inkişaf etdirə bilməsi, fərqli yaşamaq cəsarətini qoruması və cəmiyyətin təzyiqinə baxmayaraq öz mühakiməsinə güvənməsi deməkdir. Məhz buna görə fərdilik onun azadlıq nəzəriyyəsinin mərkəzi anlayışlarından birinə çevrilir.

Bu məsələ daha geniş bir siyasi suala bağlanır: cəmiyyət fərd üzərində nə dərəcədə hakimiyyətə malik ola bilər və bu hakimiyyətin sərhədi harada başlayıb harada bitməlidir?

Mill bu suala cavab verərkən cəmiyyətin mövcudluğunu və onun tənzimləyici rolunu inkar etmir. insan cəmiyyətdən təcrid olunmuş varlıq deyil; onun davranışları başqalarının həyatına təsir göstərə bilər. Buna görə də cəmiyyətin müəyyən tənzimləyici funksiyalara malik olması təbiidir. Lakin bu səlahiyyət fərdin şəxsi həyatına və azad seçimlərinə müdaxilə həddinə çatdıqda azadlıq təhlükə altına düşür. Mill xüsusilə xəbərdarlıq edir ki, “ictimai mənafeyin”, “ümumi əxlaqın” və ya “cəmiyyətin rifahının” qeyri-müəyyən anlayışlar kimi istifadə olunması fərdi azadlıqların əsassız şəkildə məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxara bilər. Belə olduqda çoxluğun dəyərləri yeganə doğru kimi təqdim edilir, fərqli həyat tərzləri və düşüncə formaları isə sıxışdırılır.

Bu səbəbdən Mill insan davranışlarını iki əsas qrupa ayırır. Birinci qrupa yalnız insanın özünə aid olan davranışlar daxildir; bu cür seçimlər başqalarına zərər vermədiyi müddətdə dövlətin və ya cəmiyyətin müdaxilə səlahiyyəti yoxdur. ikinci qrupa isə başqalarının hüquq və azadlıqlarına zərər vurmaq ehtimalı daşıyan davranışlar daxildir; yalnız belə hallarda ictimai müdaxilə əsaslandırıla bilər.

Bu bölgü əslində zərər prinsipinin praktik tətbiqidir. Mill hesab edir ki, cəmiyyətin əxlaqi və ya ənənəvi arqumentlərlə insanın şəxsi həyatına qarışması azadlığın ən təhlükəli şəkildə məhdudlaşdırılmasıdır. Çünki fərd başqalarına zərər vermədiyi müddətdə öz həyatını başqalarının yanlış hesab etdiyi formada yaşamaq hüququna malikdir. Azadlığın mahiyyəti də məhz insanın öz həyatını özü müəyyən edə bilməsindədir.

Millin fikrincə, demokratik cəmiyyətlərdə azadlıq üçün əsas təhlükə artıq klassik siyasi tiranlıq deyil, çoxluğun yaratdığı əxlaqi konformizmdir. Çoxluq öz dəyərlərini “ümumi xeyir” adı altında hamıya qəbul etdirməyə çalışdıqda, fərqli düşünən insanlar getdikcə susmağa, özlərini senzura etməyə və cəmiyyətə uyğunlaşmağa məcbur olurlar. Bu isə azadlığın hüquqi deyil, mənəvi və psixoloji səviyyədə zəifləməsi deməkdir.

Beləliklə, Mill cəmiyyətlə fərdi bir-birinə zidd qüvvələr kimi deyil, qarşılıqlı şəkildə tamamlayan tərəflər kimi qiymətləndirir. Bununla belə, onların münasibətində əsas meyar zərər prinsipi olmalıdır. Dövlətin və cəmiyyətin vəzifəsi insanları onların “xeyri” naminə idarə etmək deyil, onların sərbəst inkişaf edə biləcəyi şərait yaratmaqdır. Bu mənada azadlıq yalnız xarici məcburiyyətin olmaması deyil, həm də insanın öz həyatı üzərində söz sahibi ola bilməsi və şəxsiyyətini sərbəst şəkildə formalaşdıra bilməsidir.

Mill nəzəriyyəsinə tənqidi baxış

Millin azadlıq nəzəriyyəsi ardıcıl və təsirli olsa da, onun əsas zəifliyi azadlığı həddindən artıq idealizə olunmuş, rasional və bərabər şərtlər altında baş verən bir proses kimi təsəvvür etməsidir. Halbuki real cəmiyyətlərdə fikir mübadiləsi heç vaxt tam neytral mühitdə baş vermir. Hansı fikrin eşidildiyi, hansı fikrin susdurulduğu və hansı mövqenin “məntiqli” sayıldığı çox vaxt iqtisadi gücdən, siyasi təsirdən, media nəzarətindən və institusional üstünlükdən asılı olur. Buna görə də Millin müdafiə etdiyi formal fikir azadlığı, əgər bu struktur fərqlər nəzərə alınmazsa, praktikada yalnız güclü səslərin daha sərbəst danışması ilə nəticələnə bilər.

Zərər prinsipi də eyni dərəcədə məhdud görünür. Mill zərəri əsasən bir şəxsin digərinə birbaşa və görünən zərəri kimi müəyyənləşdirir. Lakin müasir cəmiyyətlərdə azadlığı məhdudlaşdıran ən ciddi təsirlər çox vaxt dolayı və struktur xarakter daşıyır. iqtisadi asılılıq, sosial bərabərsizlik, təhsil imkanlarının qeyri-bərabərliyi, ideoloji manipulyasiya və informasiya monopoliyası insanın seçimlərini formal olaraq azad saxlayıb məzmun etibarilə daralda bilir. Bu halda fərd zahirən seçim edir, amma həmin seçimlərin real alternativləri əvvəlcədən məhdudlaşdırılmış olur. Deməli, zərər prinsipi fərdi münasibətlərdə aydın işləsə də, sosial və institusional münasibətlərin mürəkkəbliyini tam əhatə etmir.

Millin yanılmaq hüququ haqqında arqumenti də müəyyən ehtiyatla qarşılanmalıdır. O, yanlış fikirlərin belə sərbəst ifadə olunmasını müdafiə edir, çünki onların ya doğru çıxmaq ehtimalı var, ya da doğru fikirlərin daha möhkəm əsaslandırılmasına xidmət edə bilər. Lakin tarix göstərir ki, bütün yanlış fikirlər sadəcə həqiqətin sınaqdan keçməsinə kömək etmir. Bəzi yanlış ideyalar uzun müddət təkrarlandıqda və siyasi, dini və ya iqtisadi güclər tərəfindən dəstəkləndikdə ayrı-seçkiliyi, nifrəti və zorakılığı normallaşdıran ideoloji alətə çevrilə bilir. Belə hallarda “fikir bazarı” neytral müzakirə məkanı deyil, artıq mövcud hakimiyyət münasibətlərinin üstünlük qazandığı bir sahə olur. Buna görə də fikir azadlığını müdafiə etmək kifayət deyil; hansı fikirlərin hansı sosial şəraitdə yayıldığını da nəzərə almaq lazımdır.

Bu baxımdan Millin nəzəriyyəsi daha çox formal azadlıq modelini müdafiə edir. O, fərdin danışmaq, düşünmək və həyat tərzi seçmək hüququnu güclü şəkildə əsaslandırsa da, bu hüquqların həyata keçməsi üçün lazım olan maddi və sosial şərtləri ikinci plana keçirir. Halbuki azadlığın real məzmun qazanması üçün təkcə hüquqi maneələrin aradan qaldırılması kifayət etmir; insanların təhsil, iqtisadi təhlükəsizlik, informasiya əlçatanlığı və ictimai iştirak baxımından da minimum bərabər imkanlara malik olması vacibdir. Əks halda hüquq hamıya eyni şəkildə tanınsa belə, ondan istifadə etmək qabiliyyəti bərabər olmur.

Buna görə də Millin azadlıq nəzəriyyəsi bu gün də dəyərini qorusa da, onu müasir sosial və siyasi reallıqlar fonunda yenidən oxumaq lazımdır. Onun prinsipləri fərdi müdaxilədən qorumaq üçün güclü nəzəri əsas yaradır, lakin struktur bərabərsizlik, institusional güc və ideoloji təsir kimi amillər nəzərə alınmadıqda bu əsaslar azadlığın bütün formalarını izah etməkdə yetərli olmur. Başqa sözlə, Mill azadlığın hüquqi sərhədlərini dəqiq göstərir, amma azadlığın sosial şərtlərini kifayət qədər dərinləşdirmir.