Paralel evrenler var mıdır? Hazırkı sən o biri dünyada nə edir? Seçimlərimizi dəyişməyimiz bizim həyatımıza nə dərəcə təsir edir? Bir mesajı atmaq, bir unini seçmək, başqa insanlarla tanış olmaq 5 il sonrası üçün necə bir dəyişimdir? Kvant fizikası bunu necə izah edir?
Bu sualların cavabı maraqlı gəlirsə, coherence tərcüməsi ilə paralel evrenler adlı həyəcan və gərginliyi, sona yaxın qorxunu ehtiva edən bu film sizə görədir. (Başda dialoqlardan sıxıla bilərsiniz.)
-------- Coherence--------- detallı tam məzmun
Film bir axşam yeməyinə toplaşan dostlar qrupundan bəhs edir. Həmin gecə Yerə yaxın keçən kometin təsiri ilə qəribə hadisələr baş verməyə başlayır. Əvvəlcə elektrik kəsintiləri və kiçik uyğunsuzluqlar görünür, sonra isə personajlar reallığın düşündükləri qədər sabit olmadığını anlayırlar.
Yemək boyu "a sən filan işlə məşğul olmurdun mu" və alınan "yox" cavabı əslində o masadakıların filmin başından bəri fərqli alternativ həyat yolundan gəldiyini aydın göstərir. Bütün kainat evlərində eyni dialoqlar getsə də ara-ara səhnələrin bir az fərqliliyi bizim kinonun tək bir evdə yox, fərqli-fərqli evlərdə olan hadisəni əks etdirdiyini düşünməyimizə imkan verir. Bunu filmin ortasında 8 nəfərin zər atıb bir rəqəm seçib dəftərə yazdığı səhnədən anlamaq olar.
Belə ki, em adlı baş qız obrazımız alt-alta gördüyü 3 sıra 3 fərqli rəng rəqəmləri görür və hər kəsdən öz xatırladığı rəqəmi deməsini istəyir. Hər kəs fərqli reallıqda olan rəqəmi xatırlayır və em dostuna "sənin həyat yoldaşın sənin deyil, o başqa reallıqdan gəlib" deyir .
"Kometa keçdikdən sonra hər şey əvvəlki sabitliyinə çevriləcək, amma biz öz evlərimizi , dostlarımızı tapa bilməsək bu kainatın evində sıxışıb qalacağıq" deyə əlavə edir.
Em necə olur ki, 3 fərqli reallığın 3 sıra rəqəmini bir dəftərdə görə bilir?
Em-in tapdığı dəftərdə yalnız bir qrupun zər nəticələri yox idi. Çünki evdəki qutu və dəftər Hugh tərəfindən kometa keçməzdən əvvəl hazırlanmışdı. Kometanın təsiri ilə paralel reallıqlar bir-birinə qarışmağa başlayanda isə müxtəlif reallıqlardakı insanlar həmin qutulara və dəftərlərə çıxış əldə edə bildilər.
Və bir az sonra isə em həyat yoldaşının ona xəyanət etdiyini bilir. (Bir masada 4 cütlük varsa və dostcasına yığışılıbsa 2 dost arasında bir s*k*ş vardır onsuz-ironi) (Amma qız oğlanı acayip yoldan çıxarır. Arsız-arsız da ortalıqda gəzir. ) həyat yoldaşı birgə olduğu qadının ərinə "görünür, hər bir reallıqda mən xəyanət etmişəm" deyir
və yumruqlar havada uçuşur. Em evi tərk edir.
Bir də onu deyim, evdə paronaya var idi, çünki otaqdakı hər kəs bir evdən çıxıb başqa kainatın evinə gedərək müdaxilə edir. Eyni yazılar, hadisələr, şəxslərlə üzləşir. Sadəcə hadisələr gecikir. Michael bir evdə özünü sərxoş görür və bir ax keçdikdən sonra özü də sərxoş olmuşdur. Tək fərqlilik əllərindəki lazerin rəngidir. O isə bəzən çaşqınlığa səbəb olur. Lazersiz də gəzə bilirlər. Və emily də bir nöqtədən sonra evdən çıxır. (Burası cinli, muskalı, ben evimi bulam deyir.) Və çıxandan sonra fərqli evlərdə özünü görür.
Amma bir evdə hələ o paronoya hadisələri baş vermir. Və o evə daxil olur. işıqlar sönsə belə evdən çölə çıxmamaqları onları paralel evren teoriyasından uzaqlaşdırır. Amma onun kimi evdən qaçmış başqa emily lər də var. Və biri ilə yolu kəsişdiyi zaman onu öldürür. Bu səhnələrin geyim, hərəkətlərin detallarında fərqlilik var, bu da fərqli reallıqları göstərir. Məni qorxudan emily'nin sonayaxın öz bənzərini görməsi idi. Bənzər emily paralel evrende sağ idi. maşının şüşəsini qırmışdı ki, diqqəti ora çəksin və özü evə gizlincə daxil olsun. Maşın qırılma səhnəsi filmin girişində var idi, bu hadisələrin paralel evrendeymiçcəsinə bir-birini izlədiyini göstərir. Sadəcə hər evdə bir az fərqli, bir az daha canlı veriliş tv dəkiləri kimi gecikməylə.. bu evrendəki emily bu evrendəki bənzərini öldürür.
Amma meyid sonrasında yox olar. Bunu da quyruqlu kometanın keçib getməsi ilə əlaqələndirmək olar.
Çünki aradan xeyli vaxt keçmişdi. Buna bənzər hadisəni emily özü danışıb. Ərini öldürən qadın səhərisi ərini canlı görər və polisə şikayət edər.
Amma bir məsələ var sonda emily'nin ərinə başqa emily'dən niyə zəng gəlir?
Em öz reallığını tapa bilmədiyi üçün başqa bir reallığa keçir. Bu reallıqda hər şey daha yaxşı görünür: Kevinlə münasibəti qaydasındadır və gecə ərzində yaşanan qarışıqlıqlar baş verməyib. Em həmin reallığın Emily-sini huşsuz vəziyyətə salır və onun yerini tutur. Səhər Kevinin yanında oyananda telefonuna zəng gəlir. Telefonda danışan şəxs çox güman ki, Em-in yerini aldığı həmin reallığın əsl Emily-sidir. Buna görə də o, Kevinin yanında olub-olmadığını soruşur. Bu zəng göstərir ki, əsl Emily hələ də mövcuddur və Em-in onun həyatını tam şəkildə ələ keçirməsi mümkün olmayıb. Filmin sonundakı narahatlıq hissi də məhz buradan gəlir: Em arzuladığı həyatı tapdığını düşünsə də, həmin həyat əslində ona aid deyil. Bu da təzad yaradan qorxulu tərəfidir.
Tamam da, filmin ən əsas fikri nədir? Emily demez mi ki, nə idi mənim yaşadığım?
Ən əsas fikir budur ki, həyatımızdakı seçimlər bizi fərqli insanlara çevirir. Filmdə paralel reallıqların yaranması bunun fizikən təcəssümüdür. Hər reallıqda personajlar eyni insan olsalar da, verdikləri qərarlar fərqli nəticələr doğura bilir.
Em xüsusilə keçmiş seçimlərindən narazıdır. O karyerasının və münasibətinin istədiyi kimi getmədiyini düşünür. Gecə boyunca o sanki daha yaxşı bir həyat axtarır. Nəhayət, öz həyatını düzəltmək əvəzinə başqa bir Emily-nin yerini tutur. Film burada sual verir: əgər daha yaxşı bir versiyanı tapsaydın, onun yerini almağa haqqın olardımı?
Film həm də şəxsiyyət mövzusunu araşdırır. Əgər səninlə eyni xatirələrə, hisslərə və keçmişə sahib onlarla sən varsa, səni sən edən bəs nədir? Hansı Emily həqiqi idi?
Sonda isə film nəzarət illuziyasına toxunur. Personajlar vəziyyəti anlamağa və idarə etməyə çalışdıqca daha da çox qarışıqlığa düşürlər. Həyatda da bəzən bütün ehtimalları hesablamaq və hər şeyi nəzarətdə saxlamaq mümkün olmur.
Məncə filmin ən təsirli mesajı budur "başqa bir həyatı əldə etməyə çalışmaqla xoşbəxtlik tapmaq olmur, çünki o həyatın da sahibi var." Em sonunda istədiyi həyata yaxınlaşır, amma təəssüf bunun bədəli öz kimliyini və vicdanını itirmək olur.
Deyə bilərsiniz ki, paralel evrenlerde cüzi fərqlər olurdu. Xeyr, əzizim. Film sadəcə bir gecə ərzində bir-birindən çox az fərqlənən reallıqları göstərir. Məsələn, bir reallıqda kimsə bir cümləni fərqli deyib, digərində başqa qərar verib. Kiçik fərqlər zamanla böyük nəticələr yarada bilər. Adi birində kişi qadına xəyanət edir. Bir balaca öpüşlə başlayır hər şey.
Hə, daha az fərqlə yaxşı həyat dedim. Filmin qorxusu da buradan gəlir. Emily başqa reallıqlardakı öz versiyalarını görəndə anlayır ki, onlardan bəzilərinin həyatı onunkından daha yaxşıdır. Bu da onu öz yerini dəyişməyə sövq edir.
Yəni mənası məhz fərqlərin kiçik görünməsindədir. Çünki insanı ən çox uzaq və yad bir dünya yox, öz həyatına demək olar ki, eyni olan, amma bir az daha yaxşı görünən dünya narahat edir.
insana ən narahat gələn hissəni göstərir: "Məndən cəmi bir qərar qədər fərqlənən başqa bir mən varsa, onda mən niyə məhz bu həyatı yaşayıram?"
Bu sualı düşünün, bir anı düşünün, o addımı atsanız nə dəyişərdi? Bu həyatınızdan vaz keçərdiniz mi? Yoxsa sizi siz edən məhz bu qərarınız idi?
Deyə bilərsiniz ki, paralel evrenlerde cüzi fərqlər olurdu. Xeyr, əzizim. Film sadəcə bir gecə ərzində bir-birindən çox az fərqlənən reallıqları göstərir. Məsələn, bir reallıqda kimsə bir cümləni fərqli deyib, digərində başqa qərar verib. Kiçik fərqlər zamanla böyük nəticələr yarada bilər. Adi birində kişi qadına xəyanət edir. Bir balaca öpüşlə başlayır hər şey. Bu günlər sonrasında tamam fərqli məkan və reallıqlardır.
Adi 3 fərqli evdəki 8 nəfər'in 6 rəqəmə sahib zəri atması ehtimalı 5.038.848 dir.
(Bunun düzgün cavab olmayışı hələ də düşündürür.) Yəni çoxdur. Hələ bu masaya yığılanlar.. ümumi həyatın ehtimallar spektrından baxsaq, bəlkə də trilyardlarca seçim var ki, onlar heç bu masaya yığışmasın.
Hə, daha az fərqlə yaxşı həyat dedim. Filmin qorxusu da buradan gəlir. Emily başqa reallıqlardakı öz versiyalarını görəndə anlayır ki, onlardan bəzilərinin həyatı onunkından daha yaxşıdır. Bu da onu öz yerini dəyişməyə sövq edir.
Yəni mənası məhz fərqlərin kiçik görünməsindədir. Çünki insanı ən çox uzaq və yad bir dünya yox, öz həyatına demək olar ki, eyni olan, amma bir az daha yaxşı görünən dünya narahat edir. Necə ki, bir bacının öz bacısını qısqanması.. ya dostun dostunun qardaşına həsəd aparması.. ya da onun ailəsi oğluna maşın alıb mənimkilər niyə yox?
Paralel evren var mı? Bilmərik. Amma başqalarının həyatına baxıb alternativ həyat yollarını görə bilərik. Bunları gördükdə yaxşıya doğru qərarlarımızı dəyişməliyik.
isyan fayda vermir. Səbr, əzm, analiz bizi peşmanlıqdan uzaq edəcək əsas faktorlardır.
Bəs kvantla əlaqəsi?
Bir şeyi normal fizikle açıklayamıyorsan kvant diyeceksin.
Yok, yok, harbi kvant var.
Paralel kainatlar (multiverse) ideyası, bizim kainatımızdan başqa, bəlkə də sonsuz sayda başqa kainatların da mövcud olduğunu irəli sürən nəzəriyyədir. Məsələn, başqa bir kainatda sən eyni insan ola bilərsən, amma fərqli seçimlər etmiş ola bilərsən. Başqa birində isə ümumiyyətlə doğulmamış ola bilərsən.
Bu ideya tamamilə uydurma deyil. Kvant mexanikasında "Many-Worlds Interpretation" (Çox Dünyalar Şərhi) adlı ciddi elmi izah mövcuddur. Bu şərhə görə kvant səviyyəsində baş verə biləcək hər mümkün nəticə ayrı bir reallıqda gerçəkləşir.
filmdə göstərilən kimi insanların bir reallıqdan digərinə keçməsi və ya paralel versiyaları ilə qarşılaşması kvant fizikasında sübut olunmuş bir şey deyil.
Bu daha çox Hypothesis/Assumption/Speculation
Bu maraqlıdır.
2013-cü ildə ekranlara çıxan Coherence filminin rejissoru və ssenari müəllifi James Ward Byrkitdir. Aşağı büdcə ilə çəkilməsinə baxmayaraq, film mürəkkəb ideyaları və gərgin atmosferi ilə elmi-fantastika janrının ən yaddaqalan nümunələrindən birinə çevrilib. Baş rollarda Emily Baldoni (Em), Maury Sterling və digər aktyorlar yer alırlar. Maraqlıdır ki, filmdəki bir çox dialoq improvizasiya əsasında qurulub ki, bu da hadisələrə daha təbii və real bir hiss qazandırır.
Əlavə: Mən heç vaxt “keçmişdə filan şeyi etsəydim, daha yaxşı olardı” deyə düşünmürəm. Çünki keçmişdəki mən yenidən həmin şəraitə qayıtsa, böyük ehtimalla yenə eyni qərarı verərdi. O vaxt malik olduğum bilik, təcrübə və düşüncə tərzi ilə başqa cür davranmağım mümkün olmazdı.
Bəlkə də gələcəkdəki mən keçmişə gedib nəyisə dəyişə bilərdi. Amma onu edən də əslində indiki və ya keçmişdəki mən olmazdım; sanki gələcəyi görmüş biri, yaxud paralel bir versiyam olardı. Hətta bir səhvimi düzəltsəm belə, bunun hansı nəticələrə səbəb olacağını bilə bilmərəm. Hər dəyişiklik domino daşı kimi başqa hadisələri hərəkətə gətirər. Hansı ehtimalın daha yaxşı, hansının daha pis nəticə verəcəyini əvvəlcədən hesablamaq mümkün deyil.
Ona görə də “kaş keçmişdə belə olaydı” deyib yolumuza davam edə bilərik. Keçmişdə ilişib qalmağın mənasını görmürəm.
Mən bunu tamamilə yazılmış bir tale kimi qəbul etmirəm. Amma genetik kodumuzun, yaşadığımız hadisələrin və qarşılaşdığımız insanların bizə böyük təsir göstərdiyini düşünürəm. Necə ki, saatda 200 kilometrlə sürən bir maşının qəza ehtimalı daha yüksəkdir, həyatdakı hadisələrin də müəyyən səbəb-nəticə əlaqələri var. Hər hərəkətin bir nəticə doğurduğuna inanıram.
Və eynilə “Coherence” filmindəki paralel evlər kimi, insanların hər birini ayrıca bir dünya hesab edirəm. Hər insan öz daxilində bir kainat daşıyır və bu kainatlar bir-birinə toxunaraq həyatlarımızı dəyişdirir. Biz fərqinə varsıq da, varmasaq da, bir-birimizin taleyinə təsir edən saysız-hesabsız amillərdən biriyik.
(Bu, mənim şəxsi yanaşmamdır.)
şərhlər: