Qatar relslərinin üzərində dayanıb intihar üçün son saniyələri sayırsınız. Elə həmin anda biri gəlib sizi ölümdən xilas edir. Bəs bu, həqiqətən xilasdırmı? Onun evində edəcəyiniz uzun söhbət həyat haqqında fikirlərinizi dəyişməyə kifayət edərmi?
indi isə rolları dəyişək. Bu dəfə relslərin üzərindəki insanı siz xilas edirsiniz. Bəs onun həyata, ölümə və mənaya dair düşüncələri sizi ümidsizliyə sürükləyə, hətta intihara meyilləndirə bilərmi? Ya siz onu dəyişə bilərsiniz mi?
məhz bu suallar ətrafında qurulan, varoluşsal (fəlsəfi), teoloji və etik dialoqları ilə
--------the sunset limited (qatar adıdır, nə mənaya gəldiyi entrinin sonluğundadır.)-------
Film demək olar ki, tək bir məkanda keçir və yalnız iki personajın "Ağ" (ateist professor) və "Qara" (keçmiş məhkum, dindar insan) arasındakı gərgin fəlsəfi dialoqa əsaslanır. Bu dialoqda insan həyatının mənasızlığı, inancın gücü, nihilist baxış bucağı, acı, tənha və ümidsizlik kimi ağır mövzuları araşdırır.
Hekayə "Qara"nın, "Ağ"ı intihar cəhdindən xilas etdikdən sonra onu öz mənzilində saxlamasını və sual-cavabları ilə bir rinq meydanına çevrilməsini bizlərə göstərir.
Bu rinqdə həqiqətən qara və ağ qədər zidd şəxsiyyətlər görünür. iki personajın dünyagörüşü arasındakı ziddiyyət - birinin həyata pozitiv və inamla, digərinin isə dərin pessimistlik və ateist baxışla yanaşması filmin əsas mühərriki yaratmış olur.
Black inanır ki, həyatın mənası var, əzabların da bir səbəbi var və Tanrı mövcuddur. Keçmişində cinayət və həbs həyatı olduğu üçün insan ağrısını yaxından tanıyır. Ümidini itirməməyə çalışır və hər insanın xilas ola biləcəyinə inanır.
White isə nihilistdir; o düşünür ki, həyatın sonunda yalnız ölüm var və insanların yaratdığı mənalar sadəcə təsəllidir. Eyni zamanda professor və intellektualdır. Məntiq və tənqidi düşüncə ilə hər şeyi sorğulayır. Çox dürüstdür. inanmadığı bir şeyə inanırmış kimi davranmır. Sarkastik və soyuq görünür, amma bunun altında böyük bir ümidsizlik və tənhalıq gizlənir. O, Tanrını rədd etsə də, əslində həyatın mənasını axtarmağı dayandırmayıb. Məhz buna görə onun inkarı da passiv deyil, davamlı sorğulayan bir inkardır.
-----spoiler--------
"White" dediyimiz obraz açıqdərili olduğundan ona "white-ağ" deyirik. Yəni burada konkret kim düzdür deyilmir. Kim ağdır kim qara vurğulanmır. 91 dəqiqəlik filmin əksər hissəsində dindar şəxsin fikir yeritməsi(empoze etməsindən) başqa bir şey görmürük.
Amma sonason ssenarist qələmi intihar fikrində olan ateistin əlinə verir.
Hətta onun dediyi cümlələrdən dindar o qədər heyrətlənir ki, üzünü göyə tutub "Tanrım, Beni neden onun yanına gönderdin? Sözcükleri öyleyse neden bana değil de ona verdin" dedi. Burada inanan adam ilk dəfə öz inancının sərhədinə çatır. Rasionallığın, arqumentlərin və cavabların tükəndiyi nöqtədə insan bütün çılpaqlığı ilə tək qalır.
Hətta ateist film sonu tanrıya qarşı sərt ittihamlarda özünə yer etsə də dindar "o söylədiklərini vurğulamadın" deyir. Bu eynən belə bir cümlədir. Birinin söyüş deməsi.. amma ürəyindən gəlmir, vurğulamırsan deyirsən və onu bağışlayırsan. Yersiz empatiya kimi gördüm. O da bunu tanrıya kafa tutaraq etdi. Əslində o belə etmək istəmədi deyərək..
Film boyu ara-ara sıxılsam da bir də ateistin üzündəki miskinlik və bezginlik "artıq gecdir, sözlər fayda vermir" i insana əks etdirir. Son hissədə artıq dindarın yox, ateist intiharcının dediyi sözlər daha vurucu olur. Dindar üzünə baxıb bu fikirlərlə nə qədər ildir yaşayırsan dedi. O da " bir ömür " cavabını verdi. Sonason anlayırsan ki, əslində dindar heç onu anlamayıb. Çünki o bu seçimi dəyişməyin sözlərin gücündə olduğuna inanırdı. Mənə görə isə bu xərçəng kimidir. Əvvəl bir sızı.. hansi ki, uzun müddət səninlədir, amma mane olmur. Sonra bir acı və davamında xroniki ağrı.. və bundan xilas olmağa çalışmaq.. ağrının daha böyük bir qara daşla örtmək, mağaraya itələmək.. kimisi sevgilisindən ayrılar.. sevdiyi insanı itirmək daha böyük ağrı verər.. onun kimi.. eyni mexanizm..basdırmaq..
Film boyu dindar şəxs "mən oradaydım" deyir. (Amına koduğumun salağı özünü seçilmiş bilir.) Tamam, daha düzgün desək, o, həyatında bir neçə dəfə təsadüfən insanların həyatına müdaxilə edib, onlara kömək edib və ya vacib anlarda onların qarşısına çıxıb. White-ı qatarın altına atılmaqdan xilas etməsi də buna nümunədir. Black bunu sadəcə təsadüf kimi görmək istəmir. O düşünür ki, Tanrı onu müəyyən anlarda müəyyən yerlərə göndərir.
Amma səhnə davamında belə bir dialoq gedir. White, Black-a çox ağır bir şey deyir.
"Sən bunları həqiqətən mənim üçün etmirsən. Sən öz inancını təsdiqləmək üçün edirsən."
Yəni White düşünür ki, Black onu xilas etməyə çalışsa da, əsl məqsədi White-ın yaxşılığı deyil. Black özünün Tanrı tərəfindən seçildiyinə, insanları xilas etmək missiyası olduğuna inanmaq istəyir. White isə bunu bir növ eqoizm kimi görür.
Black isə cavab olaraq deyir ki, sabah da gedib qatarın yanında gözləyərəm. Bunun mənası:
"Sən məni inandırmasan da, mən yenə də səni xilas etməyə çalışaram."
Bu, Black-ın inancının sınağıdır. White onu intellektual olaraq məğlub etmiş kimi görünür, amma Black yenə də insan həyatının dəyərinə inanır.
ən kədərli tərəfi odur ki, White-ın son sözlərindən sonra Black ilk dəfə həqiqətən sarsılır. Çünki o verilən cavablara qarşı nı deyəcəyini bilmir. Sanki öz-özünə sual verir:
"Bəlkə də mən doğrudan da Tanrının səsini eşitmirəm? Bəlkə White haqlıdır?"
Ona görə finalda Black qalib gəlmiş kimi görünmür. Əslində hər iki insan yaralı şəkildə ayrılır. White ümid tapa bilmir, Black isə öz inancından əminliyini itirir. Filmin gücü də bundadır: heç biri digərini tam inandıra bilmir.
diqqət çəkən məqamlardan biri Tanrının səsi haqqında olan söhbətdir. White soruşur: "Tanrının səsini eşidirsən?" Black isə eşitdiyini deyir. Ardınca gələn sual daha dərindir: "Yüksək səslə danışır?" Cavab mənfidir. White buna qarşılıq olaraq deyir ki, o da öz səsini beynində eşidir, amma bu onun mövcud olmadığını göstərmir. Burada film Tanrının varlığını sübut etməyə çalışmır. Əksinə, insanın yaşadığı daxili təcrübələrin həqiqiliyini sorğulayır.
ölümsüzlük anlayışı da fərqli şəkildə təqdim olunur. Burada ölümsüzlük bədənin sonsuza qədər yaşaması deyil. insan özünü əsir edən şeylərdən qurtulduğu zaman bir növ azadlığa çıxır. Əgər insanı qardaşı, atası , anası narahat edirsə, onu qucaqlamaq, nifrət etdiyi ilə barışmaq, qaçdığı həqiqətlə üzləşmək bəzən metaforik mənada ölümsüzlük kimi təqdim edilir.
"Anası ilə o biri dünyada belə qarşılaşmaq istəmir."
White bununla sadəcə ateist olduğunu demir. O, ölümdən sonrakı həyat ideyasını da mənasız hesab edir. Onun fikri belədir: "Niyə sonsuzluq boyunca tanıdığım insanlarla birlikdə olmalıyam? Bunun nə mənası var?" Bu, ailəsinə nifrət etdiyi üçün deyil, ümumiyyətlə, əbədi varlıq ideyasını mənasız hesab etdiyi üçündür. White üçün ölüm bir son olmalıdır; əks halda varoluşun yükü bitməz.
"Yapman gerekeni yaparsan kahraman olamazsın."
Bu cümlənin mənası odur ki, insan öz borcunu yerinə yetirəndə qəhrəman olmur. Black White-ı xilas etdiyinə görə özünü qəhrəman hesab etmir; o, sadəcə etməli olduğu şeyi etdiyini düşünür. Digər tərəfdən, White-ın intiharı da onu qəhrəmana çevirmir. Film intiharı cəsarət və ya qəhrəmanlıq kimi təqdim etmir. Əksinə, yaşamağın bütün ağırlığına baxmayaraq davam etməyin daha çətin olduğunu hiss etdirir.
Black-ın isa-incil suallarına əsasən bir nöqtədə white-ın təkidi ilə o , etiraf edir və incilin hər sözünə inanmadığını açıq şəkildə deyir. Bir başqa deyişlə, White-ı kafirlikdən xilas etməyə çalışarkən belə öz şübhələrini gizlətmir.
-bu incilin hamısını oxudun? inanırsan hər şeyə?
-yox, amma səni kafirlikdən xilas edərkən öz kafirliyimdən danışmayacam
Bu, filmin vacib fikirlərindən birini ortaya qoyur: əsl dindarlıq bəzən bir ömür davam edən şübhədir. inanc şübhənin yoxluğu deyil, şübhəyə baxmayaraq davam etməkdir. Şübhə və sorğulamaq fərqli anlayışlardır. Şübhələndiyində digər ehtimal olsun istəməzsən. Sorğuda isə hər iki ehtimalın olması bizi təəccübləndirməz.
White isə sadə bir ateist deyil. O, "köylü ateizmi" (filmdə belə vurğulanır.) deyilən səthi inkarın əksinə, həyatın ən çətin sualları ilə üzləşmiş biridir. O, Tanrını rədd etsə də, həyatın mənası, ölüm və ümidsizliklə bağlı mübarizəni dayandırmır. Bu mənada film göstərir ki, həm inanan, həm də inanmayan insan eyni suallarla yaşayır. Zidd görünsə də bir yerdə cəmləşirlər.
Filmdə həyatın özü huzursuzluq kimi təqdim olunur. insan daim çatışmazlıq hiss edir, daim nəyinsə əskik olduğunu düşünür. Həyat ziddiyyətlərdən ibarətdir. insan bu dünyaya öz seçimi ilə gəlməyib, bir məruz qalma var və bu həyatln ən amansız şilləsidir. Və beləcə onun ağrılarını daşımağa məcburdur. Məhz buna görə insan davamlı olaraq bir huzur axtarışındadır.
həmçinin vurğulanır ki, insanı məhv edən çox vaxt ölüm deyil, ölüm qorxusudur; itirmək deyil, itirmək qorxusudur; qocalmaq deyil, qocalmaq qorxusudur. insan əslində hadisələrdən çox, onların yaratdığı daxili təlatümlə mübarizə aparır. Bundan ötrü şübhə duyur. Bundan ötrü inanmaq istəyir.Çünki insanın mübarizəsi ölümə qarşı deyil, mənasızlığa qarşıdır.
Filmin ən təsirli tərəflərindən biri insan tənhalığını göstərməsidir. insan ən yaxınlarına belə daxilində yaşadığı həqiqəti tam şəkildə çatdıra bilmir. Hər kəs öz ağrısının və öz həqiqətinin içində təkdir. Buna baxmayaraq, Black və White fərqində olmadan bir-birlərinə yaxınlaşmağa, bir-birlərinin ağrısını anlamağa çalışırlar.
Bəlkə də film boyu Tanrı anlayışı təkcə dini mənada deyil, gələcək və ümid kimi də oxuna bilər. insan Tanrıya küsdüyü zaman bəzən gələcəyinə və ümidinə də küsür. Travmatik ayrılıqlar, ölümə yaxın təcrübələr və böyük itkilər insanın gələcəklə bağını qopara bilir. White-ın yaşadığı ümidsizlik bir mənada belə bir qopuşun nəticəsidir.
The Sunset Limited sonda heç bir hökm vermir. Nə Black qalib gəlir, nə White. Film tamaşaçını bir qərara yox, bir axtarışa dəvət edir. Həyatın sonuna qədər davam edən bu axtarışın içində insan bəzən inanır, bəzən şübhə edir, bəzən ümid edir, bəzən də ümidini itirir. Bəlkə də insan olmağın özü məhz bu ziddiyyətlə yaşamağı bacarmaqdır.
Əlavə: The Sunset Limited ABŞ-da vaxtilə işləyən uzun məsafəli sərnişin qatarının adıdır. The Sunset Limited Filmdə White məhz qatarın altına atılaraq intihar etməyə çalışır. Qatar burada sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyil, ölümlə həyat arasındakı sərhədi simvolizə edir.
Amma adın simvolik mənası da var: Sunset (gün batımı) həyatın sonunu, qocalığı, ümidsizliyi və ölümə yaxınlaşmağı təmsil edir.
Limited (məhdud) isə insan həyatının sonlu və məhdud olduğunu xatırladır. insan sonsuz deyil, yəni vaxtı məhduddur.
Ümumi filmə əsasən şərh versək, "Sunset Limited" insanın qaça bilmədiyi son mənzilə yəni ölümə gedən metaforik qatardır. White həmin qatara minmək istəyir, Black isə onu həmin səfərdən geri qaytarmağa çalışır.
Filmin sonunda isə başlıq başqa cür də oxuna bilir. bəlkə də "The Sunset Limited" konkret qatar deyil, hər bir insanın həyat boyu yaxınlaşdığı son dayanacaqdır. Film də bu son dayanacağa çatmazdan əvvəl insanın həyatın mənası, Tanrı, ümid və ümidsizliklə necə hesablaşdığını göstərmiş olur.
Sonluq hissədən video qeydlər:
(youtube: 
)
)(youtube: )
)(youtube: )
)Musically:
insan həm düşünməyə, öyrənməyə və mədəniyyətə, həm də ümidə, mənəvi dayağa və insanlarla qurduğu əlaqələrə ehtiyac duyur. Bu ünsürlər bir-birini tamamlaya bilər. Filmdə isə obrazlar tək tərəfi tutur və budur.. tək biri ilə cavab tapılmır..)
(youtube: )
)Maraqlıdır:
filminin rejissoru Tommy Lee Jonesdur. O, filmdə eyni zamanda White obrazını da canlandırır.
Samuel L. Jackson isə Black..
şərhlər: