1. qadınları kişilərdən daha bacarıqsız, daha asılı və həyatın məsuliyyətlərini daşımaq iqtidarında olmayan varlıqlar kimi təqdim edən davranışların sosial mediada “şirinlik”, “qadın enerjisi” və “princess treatment” adı altında normallaşdıran müasir gender stereotiplərinin formalarından biri.

ilk növbədə əvvəlcədən yanlış anlaşılmamaq üçün bunu deyim ki, mənə görə qadının qayğı görməsi, əzizlənməsi və münasibətdə özünü rahat hiss etməsi ilə özünü qəsdən bacarıqsız və asılı vəziyyətdə göstərməsi eyni şey deyil. sevgilinin sənə gül alması, hesabı ödəməsi, hədiyyə alması, maşın sürüb səni harasa aparması, xəstə olanda qayğı göstərməsi tamamilə normaldır. bunların heç birində problem yoxdur. problem bunların “kişi onsuz da bunları etməlidir, qadın isə bunları etməməlidir” məntiqinə çevrilməsidir.

son vaxtlar sosial mediada buna çox rast gəlmək olur. məsələn qaqaş maşın sürür, qız sağ oturacaqda oyuncaq sükanla maşını idarə edirmiş kimi edir, arxa fonda da əksərən “i'm just a girl” səslənir. və ya uşaq oyuncaqları tipli şeylərin repost edilib aldırılması və.s* qoy repost alım mənə bunu alsın və ya səhifələrin sevirsə sənə bunu alar kimi romantize etməsi bu videoların özündə problem yoxdur, hətta bəlkə də əyləncəlidir. amma eyni video yüzlərlə müxtəlif formada təkrarlandıqca müəyyən bir düşüncə də normallaşır. qadın bacarmaz, anlamaz, hesab-kitaba qarışmaz, pul qazanmaq və idarə etmək haqqında düşünməz, çünki bunlar “kişi işidir”.

halbuki qadın olmaq insanın məntiqi, maliyyə savadı, texniki bacarıqları və qərarvermə qabiliyyəti ilə əlaqəli deyil. “girl math”, “girl dinner”, “i'm just a girl” və digər oxşar trendlərə avtomatik olaraq bunlar problemlidir demək də düzgün olmaz. bunların çoxu sadəcə öz dünyalarında yumordur. problem həmin yumorun arxasındakı düşüncənin normaya çevrilməsi, qadın davranışlarının getdikcə daha çox “mən bacarmıram, çünki qızam” məntiqi ilə izah edilməsi və bunun qadınlığın şirin, arzuolunan xüsusiyyəti kimi təqdim olunmasıdır.

və burada ən maraqlı məqam odur ki, bu stereotipi bəzən kişilərdən çox qadınların özləri romantikləşdirir.* gördüyüm qədərilə qadın özü “mən heç nə bilmirəm”, “mən bunlardan baş çıxarmıram”, “kişi mənim yerimə həll etsin”, “mənə pul göndərsin”, “mənə hər şeyi alsın” kimi davranır və bunu zəiflik yox, üstünlük kimi göstərir. hətta bunu bacarıqsızlıq yox, “qadın enerjisi” hesab edirlər.* nee alaka

öz maaşını idarə edə bilməyən, büdcəsini bilməyən, yemək bişirməyi bacarmayan və ən sadə problemlərini belə başqasının həll etməsini gözləyən kişi “mən oğlanam, bunlar mənlik deyil” desə, çox güman ki, ona “məsuliyyətsiz”, “bacarıqsız” və ya “gay”* əks-sədalı deyiləcək. amma qadın eyni şeyi deyəndə şərhlərə çiçəklər, ürəklər və mübaliğəli təriflər yazılır.

qadının müstəqilliyi də çox vaxt səhv başa düşülür. müstəqil olmaq heç kimə ehtiyac duymamaq demək deyil. insan sevgilisindən kömək istəyə, əzizlənə, hesabının ödənməsindən zövq ala bilər. məsələ odur ki, bunları istəmək başqa şeydir, bunlar olmadan öz həyatını idarə edə bilməmək başqa. sən sevgilinin hesab ödəməsini istəyirsənsə, bu sənin seçimindir, amma sabah münasibət bitəndə öz hesabını ödəyə bilməyəcək vəziyyətdəsənsə, burada artıq romantikadan çox asılılıqdır problem. sevgilinin sənə hər şeyi almasını istəyirsənsə, bunda da problem yoxdur, amma öz pulunu qazanmağı və idarə etməyi lüzumsuz hesab edirsənsə, “əzizlənmək” ilə “özünü asılı vəziyyətə salmaq” arasındakı sərhədi keçmiş olursan, bu artıq şəxsi seçim yox, stereotipdir.

daha təhlükəli tərəfi isə budur ki, qadınlar bir müddət sonra özünün yaratdığı bu obrazı həqiqətən yaşamağa başlayır. “mən qızam, bunlar mənlik deyil” deyə-deyə pul idarə etməyi öyrənmirlər, “kişi həll edər” deyə-deyə problem həll etmə bacarığını inkişaf etdirmirlər, “kişi düşünər” deyə-deyə öz gələcəkləri haqqında düşünməyə ehtiyac duymurlar. əvvəlcə zarafat kimi başlayan şeylər bir müddət sonra normal qəbul edilir.

işin ironik yanı da qadınların illərdir hər yerdə yaratmaq istədikləri "güclü qadın" imajı da gördüyüm qədəri ilə qadınların özləri tərəfindən “mənə belə münasibət göstərilməlidir” formasında dəyişdirilir. bir vaxtlar qadını asılı vəziyyətə salan düşüncələri bu gün “qadın bunu özü etməməlidir, çünki əzizlənməyə layiqdir” cümləsi ilə daha gözəl qablaşdırırlar.

bunun digər tərəfi də kişilərə qoyulan absurd yükdür. “kişi hər şeyi ödəməlidir”, “kişi həmişə güclü olmalıdır”, “kişi ağlamamalıdır”, “kişi problemi həll etməlidir”, “kişi qadına hər şeyi verməlidir” kimi fikirlər qadını asılı vəziyyətə saldığı qədər kişini də daimi xidmət göstərən tərəfə çevirir. sonra kişi yorulanda, problemləri başından aşıb çarəsiz qalanda “kişisən də, nə olub?” deyilir. bir tərəfə “sən heç nə etmə, sən qadınsan”, digər tərəfə isə “sən hər şeyi et, çünki kişisən” deyilir.* hani gender bərabərliyi

əslində mənə görə sağlam münasibətdə iki insan da yetkin düşüncəyə sahib olmalıdır. hər ikisi pul qazana bilər, hər ikisi ev işlərini görə bilər, hər ikisi maşın sürə bilər, hər ikisi plan qura bilər, hər ikisi bir-birinə hədiyyə ala bilər və hər ikisi lazım gəldikdə digərinin yükünü öz üzərinə götürə bilər. əlbəttə, münasibətdə tərəflərdən birinin daha çox qazanması, daha çox xərc çəkməsi və ya müəyyən məsuliyyətləri daha çox daşıması mümkündür. hər münasibətin öz dinamikası var. məsələ bunların “kişi belə etməlidir, qadın belə etməməlidir” şəklində dəyişməz qaydaya çevrilməsidir.

qəribə olan başqa bir məqam da qadınların öz bacarıqlarını nümayiş etdirməsini bəzən “qadınlıqdan uzaqlaşmaq” kimi görməkdir. qadının maşın sürməsi onu daha az qadın etmir. qadının çox qazanması onu daha az qadın etmir. qadının hesab ödəməsi onu daha az qadın etmir. qadının münasibətdə təşəbbüs göstərməsi və öz qərarlarını verməsi onu daha az qadın etmir. əgər bunlardan hər hansı biri qadının “qadınlığını itirməsi” kimi qəbul edilirsə, deməli qadınlığı müəyyən davranışlar siyahısına qədər kiçiltmişik.

eyni zamanda müstəqil qadın olmaq “heç vaxt kömək qəbul etməmək” demək deyil. sevgilinin sənə çanta daşıması gözəldir. amma çantanı özün daşıya bildiyin halda “mən qadınam, mənə yaraşmaz” demək artıq seçimdən çox stereotipdir. sevgilinin hesabı ödəməsi gözəldir. amma öz hesabını ödəməyi alçaldıcı hesab etmək başqa şeydir. sənə qayğı göstərilməsi gözəldir. amma öz həyatının bütün məsuliyyətini başqa insanın üzərinə qoymaq sağlam münasibət modeli deyil. qayğı görməklə asılı olmaq arasında həqiqətən də dağlar qədər fərq var. insan bəzən şahzadə kimi əzizlənə bilər, amma öz həyatını idarə etmək üçün krala ehtiyacı olmamalıdır.

qadın da, kişi də ilk növbədə yetkin fərddir. nə biri digərindən artıqdır, nə də əskik. “i'm just a girl” deyib hər şeyi başqasının öhdəsinə atmaq bir meme kimi əyləncəli ola bilər. amma bunu qadınlığın ideal modeli kimi təqdim etdikdə artıq əyləncəli deyil.

və son olaraq entry-ni oxuyan əkscinslərimə onu deyə bilərəm ki, qadın olmaq kiməsə möhtac olmaq deyil, öz dəyərini bilib öz ağlına, bacarığına, seçimlərinə sahib çıxa bilməkdir.(u:8 mart entrysi kimi oldu)