16. neyrodegenerativ xəstəliklərdən biri. çoxları bu xəstəliyin adını demensiya ilə eyniləşdirsə də əslində demensiya daha geniş bir anlayışdır. alzheimer demensiyaya səbəb olan xəstəliklərdən birinin adıdır və hər alzheimer diaqnozlu xəstədə demensiya var demək doğru deyil. xəstəlik proqressiv bir neyrodegenerativ xəstəlikdir. "neyrodegenerativ" sözü xəstəliyin neyron itkisi və beynin tədricən kiçilməsi ilə xarakterizə olunduğunu, "proqressiv" isə xəstəliyin getdikcə irəliləyən bir pozuntu olduğunu bildirir. xəstəlik beyində amiloid-beta və tau proteinlərinin anormal şəkildə işləməsi və beyində atrofiyanın yayılması ilə əlaqələndirilir. alzheimer tipik bir yaddaş pozuntusu deyil və diaqnozu da çətindir.

65 yaş və üzəri insanlar, genetik meyilliliyi olanlar xüsusilə risk qrupuna daxildir. çox nadir hallarda daha erkən yaşlarda görülə bilir. erkən mərhələdə bir çox hallarda epizodik (qısamüddətli) yaddaşın zəifləməsi müşahidə olunur. bu adətən temporal hissədə (xüsusilə hippokampusda) baş verən atrofiya ilə əlaqədar hesab olunur. bir işə başlamalıdır, başlayacağı işi unudur. əlindəki əşyanı bir yerə qoyur, qoyduğu yeri unudur. yaxın vaxtda baş vermiş hadisələri yadda saxlaya bilmir amma keçmişdəki hadisələri xatırlayır. bəzən ağlına bir şey gəlir, demək istədiyi sözü unudur. bəzən də zaman və məkan qavrayışında pozulma görülür, tanıdığı yer belə olsa yolu çaşa bilir. xəstəlik ləng gedişli xəstəlikdir adətən. yəni simptomlar ani və şiddətli şəkildə üzə çıxmaq yerinə daha çox hiyləgərcəsinə özünü göstərir. problem getdikcə həyat fəaliyyətinə daha çox təsir göstərməyə başlayır. ilkin mərhələdə xəstəlik əlamətləri olsa da, adətən gündəlik həyatına müstəqil davam edə bilir. xəstəliyə "demensiya" demək üçün isə adətən xəstənin ətrafdan asılı hala gəlməsi lazımdır. demensiya mərhələsinə keçmiş xəstə artıq öz işlərini özü görməkdə çətinlik çəkir, mütəmadi olaraq nəzarət və dəstək lazım olur. xəstədə yaddaş problemi artıq bariz şəkildə görülür. yaxınlarını tanımaqda çətinlik çəkir, zamanı və məkanı dərk edə bilmir, əşyaların adını unudur, həddən artıq hərəkətlilik və ya donuqluq, nitqdə kasadlaşma, uzun və mürəkkəb cümlələri anlamada çətin çəkmə, bəzən də psixotik simptomlar (hallüsinasiyalar və sayıqlamalar) üzə çıxa bilir. xəstəliyin daha sonrakı mərhələrində isə xəstə tamamilə qulluğa ehtiyac duyur. yemək, içmək, hərəkət kəskin şəkildə məhdudlaşır. təəssüf ki, xəstəliyi kökdən həll edən bir müalicə yoxdur və ölümlə nəticələnir.

hansı mərhələnin nə qədər davam edəcəyi, xəstənin nə qədər yaşayacağı isə xəstədən xəstəyə, həmçinin müalicədən asılı olaraq dəyişə bilir. bəzi xəstələr diaqnoz qoyulduqdan sonra 4 il yaşaya bilər, bəzisi isə 10 ilə qədər. hətta daha uzun yaşayan xəstələr də olur nadir də olsa. əlbəttə diaqnoz qoyulduqdan sonra çarəsizcə heç nə etmədən ölümü gözləmirlər. həkimlər mümkün qədər xəstəliyin gedişatını ləngitməyə çalışırlar. həmçinin simptomatik müalicəylə ortaya çıxan simptomların gündəlik həyata təsirini yüngülləşdirmək olur.

adətən hər yaddaş zəifliyini alzheimer adlandırıb qorxuya düşürük. lakin alzheimer bir çox xəstəliklə qarışa bilir deyə diaqnostikası da çox çətin ola bilir. xüsusilə ilkin mərhələdədirsə. xəstəliyin diaqnostikasında nevroloq, psixiatr, neyropsixoloq yaxından iştirak edir. mrt, qan analizləri, neyropsixoloji testlər əsas rol oynayır, amma kifayət etmir. xəstənin özündən və yaxınlarından ətraflı məlumat toplanır. vaskulyar demensiya, parkinson, levi cisimcikli demensiya kimi oxşar xəstəliklərin olub olmadığı da araşdırılır. bu xəstəliklər alzheimer ilə birlikdə də görülə bilər, xüsusilə vaskulyar demensiya.

genetik meyilliliyin olmamağı, zehni fəaliyyətlə məşğul olma heç kəsi alzheimer xəstəliyindən sığortalamır. amma bəzi araşdırmalar fiziki aktivliyi, mental sağlamlığı qorumağın Alzheimer riskini aşağı sala biləcəyini göstərir. hətta qəhvənin də alzheimer riskini azaltdığını göstərən araşdırmalar var (hələ ki kifayət qədər sübut olunmayıb). sosial mediada tez-tez gördüyümüz "alzheimer cavanlaşır" başlıqlı xəbərlər isə demək olar ki clickbaitdir. çünki xəstəliyin artıq orta yaşlarda və gənc nəsildə daha çox görüldüyünə dair etibarlı bir araşdırma yoxdur. bu yaşlarda görülə bilər mi? bəli, amma çox çox nadir hallarda.