1. bm 21 markalı reaktiv yaylım atəş sistemidir. məşhur katyuşanın biraz modern * əgər belə demək olarsa bacısıdır. katyuşada olduğu kimi çox sadə sistemə malikdir. bütün sovet silahları kimi. ola bilər alman mühəndisləri mükəmməl yeniliklər edirdilər, amma sovet mühəndisləri "hassiktir" dedirdəcək dərəcədə pratik silahlar yaradırdılar. bu reaktiv artilleriya ideyası da bu cərgəyə aiddir. hər biri 40 ədəd 122 mm-lik raketlərlə yüklənmiş 6 ədəd maşından ibarət bir grad batareyası 20 saniyə ərzində bütün sursatını hədəfin üstünə tökür ki, nəticədə düşməndən sağ qalan olsa da psixoliji təsirdən dolayı silahı əlində tuta bilən çətin ki tapılar. çevik artilleriya müasir müharibələrin əvəz olunmaz parçasıdı. müasir deyəndə ki, təxminən koreya müharibəsindən bu tərəfə olanların. əgər hər iki tərəf nizamlı ordudusa onda işlər qəlizləşir. belə ki, düşmən toplarının ilk mərmiləri hədəf bölgəyə düşdüyü andan etibarən 4-5 dəqiqə içərisində top batareyalarının dəqiq koordinatları müəyyən oluna bilir və dərhal cavab atəşi açılır. bu səbəbdən artilleriyanı mobil, çevik etmək məcburiyyətdir. bu sınaqdan qrad qurğuları mükəmməl keçir. belə ki, qurğu 3 dəqiqəyə atəş üçün hazır olur, 20 saniyəyə atəş açır, yarım dəqiqəyə mövqeyini tərk etməyə hazır olur. mənim atam bu qurğuda qulluq edib. sovetlərin macarıstandakı qoşunlarında. xatirələrini həmişə böyük fəxrlə danışardı, mən də maraqla dinləyərdim. bilmirəm indi milli ordumuz həqiqi təlimlər keçirmi, amma kişinin danışıqlarına qulaq asanda belə anladım ki, o vaxtlar tez-tez bu oyuncaqdan istifadə edirlərmiş. hətta belə sıx təlimdə belə həyati səhvlər olurmuş. məsələn birində hamısı sahədə bir yerdə oturublarmış, öz keflərindədilər. birdən ani atəş tapşırığı gəlib. maşınların da birində bölüyə aid olmayan başqa bir zabit oturubmuş və özü də bilmədən qurğunun atəş düyməsi işə düşübmüş. amma qurğular boş olduğuna görə heç kim şüphələnməyib. nəysə bu ani atəş tapşırığı alan kimi köməkçi əsgərlər maşına raketləri yükləməyə başlayırlar. elə birinci raketi yuvaya salanda raket aktivləşib, raketi yuvaya salan üç əsgərin başları sadəcə yoxa çıxıb.
bir başqa xatirəsində yalnışlıqla öz adamlarını necə bombaladıqlarından danışır. artilleriya görünməyən hədəfləri vurmağa başlayandan belə bir metod inkşaf etdirilib ki, bir nişancı hədəfin yaxınlığında dayanıb onun dəqiq kordinatlarını batareyaya ötürməlidir. təlimdə də bu nişancı təlimi izləməyə gəlmiş 3-4 nəfər zabitlə bir yerdə hədəfin kordinatlarını batareyaya ötürür. amma bədbəxt səhv kordinatları verir. mərmilər düz onların olduğu yerə gəlir.
indi bütün bu təlim səhvlərini göz önündə tutanda bu təlimləri etməyən ya da az edən, qənaətlə edən ordu barədə düşünmək belə istəmirəm.