thomas hardy

adsızinsan · 2021-03-24

bu sifarişi verən: haumea Tanınmış ingilis yazıçı və şairdir,əsasən yazdığı əsərlərində kəndçi sinifin çarəsizliyi, çətin həyat şəraitl..

2. Thomas Hardy’nin Jude the Obscure romanında fərd, cəmiyyət və azadlıq problemi

Thomas Hardy-nin Naməlum Jude (Jude the Obscure) romanı XIX əsr ingiltərəsinin kənd cəmiyyətində fərdin, xüsusilə də qadının, evlilik, din və ictimai mühakimə vasitəsilə necə nəzarət altına alındığını göstərir. Əsərdə Jude-un həyat yolu, Sue ilə münasibəti və Arabella ilə qarşılaşmaları bu nəzarətin şəxsi arzuları necə boğduğunu ardıcıl şəkildə üzə çıxarır. Romanın əsas fikri budur: cəmiyyət fərdin sevgi, ailə və özünüifadə seçimlərini azad buraxmır, onları normaya uyğunlaşdıraraq insanı itaətə məcbur edir.

Bu nəzarətin ilk izləri Jude-un həyatında onun sosial mövqeyi ilə bağlı görünür. Kənd mühitində yaşayan Jude Fawley sinfi mövqeyinə görə yaşamaq üçün ağır işləməyə məcbur olan bir gəncdir. Buna baxmayaraq, o, kitablar oxuyaraq və özünü inkişaf etdirməyə çalışaraq daha yaxşı bir həyata çatmaq istəyir. Lakin onun ilk evliliyi göstərir ki, şəxsi arzu ilə ictimai reallıq arasındakı ziddiyyət çox vaxt fərdin seçimlərini uğursuzluğa aparır. Hardy bu hissədə Jude-un həyatını sadəcə fərdi faciə kimi deyil, aşağı təbəqədən gələn bir insanın cəmiyyətin qoyduğu sərhədləri aşmaq cəhdinin necə cəzalandırıldığının nümunəsi kimi təqdim edir.

Jude-un həyatındakı növbəti mühüm mərhələ Sue ilə tanışlığıdır. Daha sonra Jude əvvəllər tanımadığı bir qohumunun, Sue-nun olduğunu öyrənir. Zaman keçdikcə Sue-nun dövrün hakim düşüncələrinə zidd baxışları və qadınla kişi üçün müəyyənləşdirilmiş sərhədləri aşan davranışları Jude-un ona qarşı hisslər bəsləməsinə səbəb olur. Sue burada yalnız romantik maraq obyekti deyil, həm də romanın azadlıq ideyasını daşıyan obrazdır. Lakin onun başqa bir kişi ilə, bir müəllimlə evlənmək niyyəti göstərir ki, fərqli düşünən qadın belə sosial gözləntilərin təsirindən tam qurtula bilmir. Hardy Sue vasitəsilə qadına aid edilən dar rolun həm şəxsi hissləri, həm də həyat seçimlərini necə məhdudlaşdırdığını göstərir.

Bununla belə, Sue-nu yalnız azadlığı təmsil edən bir obraz kimi oxumaq kifayət etmir. O, dövrünün qadınlıq normalarına qarşı çıxsa da, bu normalardan tamamilə xilas ola bilmir. Roman boyunca Sue-nun qərarlarında tərəddüd, qorxu və daxili ziddiyyətlər mühüm yer tutur. Bu səbəbdən Sue sadəcə üsyankar qadın deyil, həm də azadlıq arzusu ilə sosial təzyiq arasında sıxışıb qalan bir fərddir. Hardy bu obraz vasitəsilə göstərir ki, insanın ən böyük mübarizəsi bəzən cəmiyyətlə deyil, həmin cəmiyyətin onun daxilində yaratdığı səslərlə olur.

Sue obrazından sonra roman ictimai nəzarətin daha bir tərəfini Arabella vasitəsilə açır. Jude-un boşanmadığı həyat yoldaşı Arabella ilə yenidən qarşılaşması və onların arasında baş verən dialoq isə romanın əsas mövzusunu başqa bir istiqamətdən işıqlandırır: ictimai normalar fərdi münasibətləri belə nəzarət altına alır. Bu qarşılaşmada Arabellanın davranışı, onun daxili narahatlığı və münasibətlərini gizlətmək ehtiyacı sosial təzyiqin gündəlik həyata necə sirayət etdiyini göstərir.

ilk olaraq, Arabellanın Jude ilə ünsiyyəti zamanı nümayiş etdirdiyi davamlı narahatlıq və tələskənlik halı fərdin ictimai normalar və başqalarının baxışı qarşısında hiss etdiyi təzyiqlə əlaqələndirilə bilər. Bu narahatlığın mənbəyi şəxsi xarakter xüsusiyyəti olmaqdan daha çox, cəmiyyətin normativ nəzarət mexanizmləri və onların insan davranışına təsiridir. Arabella ilə Jude-un qarşılaşması əslində şəxsi məsələ kimi qəbul edilməli olduğu halda, hər iki tərəfin ictimai mühakimədən çəkinməsi və öz davranışlarını buna uyğun tənzimləməyə çalışması sosial təzyiqin fərd üzərindəki gücünü açıq şəkildə göstərir. Xüsusilə “cəmiyyətin etiketləyici baxışı” adlandıra biləcəyimiz bu mexanizm insanların seçimlərini formalaşdıran görünməz bir hakimiyyət funksiyası yerinə yetirir.

Bu təzyiqin daha konkret nümunəsi Arabellanın ikinci evliliyini gizli saxlamasında görünür. Burada mühüm sual yaranır: Arabellanın bu davranışı şəxsi etik problem kimi qiymətləndirilməlidir, yoxsa onun kökləri fərd üzərində hökmranlıq quran sosial normalarda axtarılmalıdır? Arabellanın evliliyini yalnız Jude-dan deyil, ətraf mühitdən də gizlətmək istəyi insanın sosial tabularla toqquşmaq qorxusunu əks etdirir. Beləliklə, ictimai normalar fərdin azad seçim imkanlarını məhdudlaşdıran və onun şəxsi məkanını daraldan bir sistem kimi görünür.

Maraqlıdır ki, roman Arabellanı yalnız mənfi obraz kimi təqdim etmir. O, bir çox hallarda sosial sistemin yaratdığı məhdudiyyətlərə uyğunlaşaraq həyatda qalmağa çalışan bir insan təsiri bağışlayır. Bu baxımdan Arabellanın davranışları şəxsi qüsurlardan daha çox, yaşadığı cəmiyyətin yaratdığı imkan və məhdudiyyətlərlə əlaqələndirilə bilər. Hardy burada fərdləri deyil, onları formalaşdıran sosial mühiti sorğulayır.

Romanın bu sosial tənqidini daha geniş nəzəri çərçivəyə bağlayan fikir isə John Stuart Millə aid olan “öz həyatına dair planları başqalarının seçməsinə icazə verən insan” fikridir. Bu sitat XIX əsr ingiltərəsində qadın azadlığının ictimai normalar və dini doktrinalar vasitəsilə necə məhdudlaşdırıldığını aydın şəkildə göstərir. Sitat romanın əsas tezisini gücləndirir, çünki fərdin həyatını başqalarının müəyyən etməsi onun öz iradəsini və şəxsiyyətini zəiflədir.

Burada diqqət çəkən məqamlardan biri də odur ki, romanın tənqid hədəfi yalnız dini və ya hüquqi institutlar deyil. Hardy daha çox bu institutların gündəlik həyatın adi və təbii görünən hissəsinə çevrilməsini problem kimi təqdim edir. insanlar çox vaxt məhdudlaşdırıldıqlarını belə hiss etmədən həmin qaydaları təkrar istehsal edir və onları normal hesab etməyə başlayırlar. Məhz buna görə romanın tənqidi yalnız XIX əsr ingiltərəsinə deyil, fərqli dövrlərdə və cəmiyyətlərdə mövcud olan oxşar nəzarət mexanizmlərinə də yönəlmiş görünür.

Romanda evlilik, din və sosial qaydaların fərd üzərində qurduğu təzyiq xüsusilə Sue obrazı vasitəsilə ifadə olunur. Mənim fikrimcə, Sue əsərdə azadlığı təmsil edən ən mühüm obrazlardan biridir. Cəmiyyətin və dini dəyərlərin hökmranlığına tabe olan insanların arasında Sue fərqli düşüncəsi ilə seçilir. Bu səbəbdən o və onun kimi düşünməyə çalışan insanlar çox zaman ictimai nizamı pozan, qaydalara qarşı çıxan şəxslər kimi damğalanırlar.

Sue obrazı ilə bağlı bu fikir romanın evlilik anlayışına yönələn tənqidlə də tamamlanır. Roman boyunca evliliyin “bir aylıq həzz üçün ömür boyu bədbəxtlik” kimi təqdim olunması, bu institutun sevgi deyil, məcburiyyət üzərində qurulduğunu göstərir. Bu sitat mənim arqumentimə xidmət edir, çünki evliliyin romantik ideal kimi deyil, insanı uzunmüddətli narazılığa sürükləyə bilən sosial müqavilə kimi işlədiyini vurğulayır.

“Kimisə sevməli olduğu deyildikdə, onu ömrünün sonuna qədər sevməsi insan təbiətinə ziddir” fikri isə sevginin zorla sabitləşdirilə bilməyəcəyini göstərir. Bu sitat arqumenti gücləndirir, çünki məcburi sevginin təbii olmadığını və münasibətlərin ictimai qayda ilə deyil, insan hisslərinin dəyişkənliyi ilə formalaşdığını ortaya qoyur.

“Yalan danışan ər-arvadların gizlicə görüşdüklərini inkar etdiklərini, hətta şkaflarda gizləndiklərini təsəvvür et” cümləsi isə evlilik daxilində yaranan ikili həyatı və gizliliyi ifşa edir. Bu sitat göstərir ki, ictimai norma münasibətləri şəffaf və səmimi etmək əvəzinə onları qorxu, yalan və maskalanma ilə yükləyir.

Bununla yanaşı, Hardy evliliyi tamamilə rədd etmir. Onun əsas tənqidi sevginin hüquqi və sosial öhdəliklər vasitəsilə sabitləşdirilməsinə yönəlir. Romanın müxtəlif hissələrində görünür ki, problem insanların bir-birini sevməsi deyil, dəyişən hisslərin dəyişməz müqavilələrə tabe etdirilməsidir. Bu səbəbdən əsərdə evlilikdən çox, evliliyin cəmiyyət tərəfindən müqəddəsləşdirilmiş forması sorğulanır.

Romanın sonrakı hissələrində Jude-un mənəvi seçimləri də ictimai və şəxsi öhdəliklər arasındakı gərginliyi daha aydın göstərir. Jude Arabellanın kömək çağırışına müsbət cavab verməyə hazırlaşarkən maraqlı bir hadisə baş verir. Sue əvvəllər rədd etdiyi evlilik ideyasını qəbul etməyə qərar verir və məhz Arabellaya kömək etmək üzrə olduğu anda Jude-a evlənmək istədiyini bildirir. Bu hadisə müəyyən mənada əxlaqi dilemma yaradır. Çünki Jude bundan əvvəl Arabellaya kömək etməyin insani borcu olduğunu açıq şəkildə ifadə etmişdi. Lakin Sue ilə evlənmək perspektivi yarandıqda, həmin mənəvi öhdəlik birdən-birə ikinci plana keçir. O, bu qərarın yaratdığı vicdani narahatlığı isə “artıq evlənəcəyimizə görə oraya getməyim düzgün olmaz” kimi arqumentlərlə sakitləşdirməyə çalışır.

Jude-un faciəsi yalnız şəxsi uğursuzluqların nəticəsi deyil. Onun təhsil arzusu, sevgisi və gələcəyə dair ümidləri müxtəlif sosial institutlarla toqquşur. Buna görə də romanın sonunda yaşanan məğlubiyyət bir fərdin deyil, bütöv bir ictimai sistemin yaratdığı məhdudiyyətlərin nəticəsi kimi görünür. Hardy oxucuya göstərir ki, bəzi insanların uğursuzluğu onların bacarıqsızlığından deyil, yaşadıqları cəmiyyətin onlar üçün müəyyən etdiyi sərhədlərdən qaynaqlana bilər.

Romanın ümumi mənasını yekunlaşdıran başqa bir fikir də gözəllik və itki arasındakı əlaqəni vurğulayır. “Çiçəkləri çox sevərdim, əgər bir neçə gün sonra solacaqlarını düşünüb durmasaydım” fikri də romanın ümumi məntiqini tamamlayır. Bu sitat mənim arqumentimə xidmət edir, çünki Hardy üçün gözəllik, sevgi və yaxınlıq cəmiyyətin sərt qaydaları altında uzunömürlü və saf qala bilmir.

Naməlum Jude göstərir ki, fərdin arzuları ictimai nəzarət, dini qadağalar və evlilik institutunun təzyiqi ilə toqquşduqda nəticə azadlıq deyil, məyusluq və itki olur. Buna görə də romanın əsas mesajı aydındır: insanın həqiqi azadlığı yalnız başqalarının qoyduğu rollardan kənarda, öz seçimlərini özü müəyyən edə bildiyi yerdə mümkündür.

thomas hardy

Yalnız deyilsən!