pierre bourdieu

Simvolik Kapital

Pierre Bourdieu-nun nəzəriyyəsində ən çətin başa düşülən anlayışlardan biri simvolik kapitaldır. Bunun əsas səbəbi onun ayrıca və müstəqil kapital növü olmamasıdır. ilk baxışda elə görünə bilər ki, simvolik kapital iqtisadi, mədəni və sosial kapitalla yanaşı dördüncü kapital növüdür. Lakin Bourdieu üçün məsələ bundan daha mürəkkəbdir. Simvolik kapital, əslində, insanların sahib olduqları hər hansı kapitalın başqaları tərəfindən legitim, dəyərli və hörmətə layiq hesab edilən formasıdır. Başqa sözlə, kapital yalnız başqaları tərəfindən tanındıqda simvolik kapitala çevrilir. Məsələn, iki nəfərin eyni məbləğdə sərvəti ola bilər. Lakin onlardan biri bu sərvəti uzun illər zəhmətlə qazandığı üçün cəmiyyət tərəfindən hörmətlə qarşılanır, digəri isə qanunsuz yollarla varlandığı üçün etibar qazanmır. Hər iki insanın iqtisadi kapitalı oxşar olsa da, onların simvolik kapitalı eyni deyil. Çünki simvolik kapital yalnız sərvətin özü ilə deyil, həmin sərvətin necə qəbul edilməsi ilə bağlıdır.
Eyni vəziyyəti təhsil sahəsində də görmək olar. iki nəfər eyni diplomu əldə edə bilər. Ancaq biri elmi fəaliyyəti, dürüstlüyü və peşəkarlığı ilə tanındığı üçün yüksək nüfuz qazanır, digəri isə yalnız diplom sahibi kimi qalır. Burada fərq diplomda deyil, həmin diplomun başqaları tərəfindən necə qiymətləndirilməsindədir. Bu səbəbdən Bourdieu simvolik kapitalı “tanınmış kapital” adlandırır. iqtisadi, mədəni və sosial kapital simvolik kapitala yalnız başqaları onları dəyərli hesab etdikdə çevrilə bilir. Bu fikir göstərir ki, heç bir kapital öz-özlüyündə güc yaratmır. Güc yalnız insanlar həmin kapitalı legitim hesab etdikdə meydana çıxır.
Simvolik kapital niyə münasibətlərdən asılıdır?
Simvolik kapital maddi əşya kimi mövcud olmur. O, insanlar arasındakı münasibətlərdə yaranır. Məsələn, professorun elmi adı yalnız kağız üzərində yazılmış bir titul deyil. Həmin titul tələbələr, həmkarlar və universitet tərəfindən tanındığı üçün professor müəyyən nüfuza sahib olur. Əgər heç kim bu titulu əhəmiyyətli hesab etməsəydi, onun simvolik dəyəri də olmazdı. Eyni qayda dövlət təltiflərinə, ordenlərə, medallara, dini titullara və hətta ailə adlarına da aiddir. Onların gücü metal parçasından və ya yazılmış sözdən gəlmir. Güc insanların həmin simvolları qəbul etməsindən yaranır. Məsələn, məhkəmə hakimi məhkəmə zalına daxil olduqda hamının ayağa qalxması onun fiziki gücü ilə bağlı deyil. insanlar hakimin təmsil etdiyi səlahiyyəti qanuni və legitim hesab etdikləri üçün bu davranışı göstərirlər. Deməli, hakimiyyətin mühüm hissəsi fiziki məcburiyyətə deyil, simvolik kapitala əsaslanır. Bourdieu bu səbəbdən simvolik kapitalı “kollektiv tanınma” üzərində qurulan kapital hesab edir. insan təkbaşına özünü nüfuzlu elan edə bilməz. Nüfuz yalnız başqalarının tanıması ilə yaranır.
Simvolik kapital necə yaranır?
Simvolik kapital birdən-birə meydana çıxmır. O, uzun müddət davam edən sosial proseslərin nəticəsində formalaşır. insan uşaqlıqdan müəyyən insanların daha hörmətli, müəyyən peşələrin daha nüfuzlu, bəzi universitetlərin daha prestijli, bəzi ailələrin isə daha “adlı-sanlı” olduğunu öyrənir. Bu qiymətləndirmələr ona təbii görünür. Məsələn, bir məktəbdə direktorun otağına daxil olarkən insanların daha ehtiyatlı davranması, professorun fikrinə tələbələrdən daha çox əhəmiyyət verilməsi və ya hakim qarşısında insanların rəsmi danışması əvvəlcədən razılaşdırılmış davranışlar deyil. Bunlar uzun illər ərzində formalaşmış kollektiv gözləntilərin nəticəsidir. Zaman keçdikcə insanlar bu qaydaların niyə mövcud olduğunu düşünmürlər. Onlar sadəcə həmin qaydalara uyğun davranırlar. Beləliklə, simvolik kapital gündəlik həyatın adi hissəsinə çevrilir.
Simvolik kapital ilə simvolik güc arasındakı fərq
Simvolik kapital və simvolik güc bir-biri ilə sıx bağlı olsa da, eyni anlayışlar deyil. Bu fərqi aydınlaşdırmaq Bourdieu-nün nəzəriyyəsini düzgün başa düşmək üçün çox vacibdir. Simvolik kapital insanın və ya qrupun sahib olduğu tanınma ehtiyatıdır. Yəni bu, hörmət, nüfuz, etibar, legitimlik və qəbul edilmə kimi dəyərlərin toplusudur. Başqa sözlə, simvolik kapital insanın başqalarının gözündə “dəyərli” görünməsini təmin edən sosial sərvətdir. Simvolik güc isə həmin tanınmadan istifadə edərək başqalarının davranışına, düşüncəsinə və qiymətləndirməsinə təsir göstərmək qabiliyyətidir. Yəni simvolik güc artıq mövcud olan nüfuzun praktik təsirə çevrilmiş formasıdır. Bir insanın sözünün keçməsi, fikrinin ciddi qəbul olunması, verdiyi qərarın mübahisəsiz görünməsi məhz simvolik gücün nəticəsidir. Bu fərqi gündəlik həyatda asanlıqla görmək olar. Məsələn, tanınmış bir alim elmi mövzu haqqında fikir söylədikdə insanlar onun sözlərinə daha çox inanmağa meylli olurlar. Burada alim heç kimi zorla inandırmır. Onun əvvəlcədən qazanılmış nüfuzu, yəni simvolik kapitalı, fikirlərinə təsir gücü qazandırır. Bu təsir artıq simvolik gücə çevrilmiş olur. Eyni hal ailə daxilində də müşahidə edilə bilər. Hamının hörmət etdiyi yaşlı bir insanın verdiyi məsləhət çox vaxt mübahisəsiz qəbul edilir. O, heç kimi məcbur etmir, lakin onun ailə daxilində topladığı hörmət və etibar sözlərini təsirli edir. Deməli, simvolik kapital gücün mənbəyidir, simvolik güc isə həmin kapitalın fəaliyyətə keçmiş formasıdır. Başqa sözlə, simvolik kapital daha çox “sahib olunan” bir vəziyyəti bildirir, simvolik güc isə bu sahiblikdən doğan “təsir etmə” imkanını ifadə edir. Birincisi tanınma ehtiyatıdır, ikincisi isə həmin ehtiyatın sosial münasibətlərdə işləmə qabiliyyətidir. Bu fərq həm də onu göstərir ki, simvolik güc heç vaxt boşluqda yaranmır. O, həmişə əvvəlcədən qurulmuş tanınma münasibətlərinə söykənir. Əgər bir şəxsin nüfuzu yoxdursa, onun sözünün də təsiri zəif olur. Əgər nüfuz varsa, həmin nüfuz başqalarının davranışını yönləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Buna görə də simvolik güc, sadəcə fərdi xarizma deyil, sosial olaraq tanınmış kapitalın praktik nəticəsidir.
Yanlış tanıma (méconnaissance)
Bourdieu simvolik kapitalın işləyə bilməsi üçün vacib olan başqa bir mexanizmi də izah edir. O bunu “yanlış tanıma” adlandırır. Yanlış tanıma insanların mövcud hakimiyyət münasibətlərini hakimiyyət kimi görməməsidir. Əksinə, onlar həmin münasibətləri təbii, normal və obyektiv hesab edirlər. Bu anlayışın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, sosial münasibətlər çox vaxt öz tarixi və siyasi xarakterini gizlədir. insanlar müəyyən üstünlükləri, iyerarxiyaları və bərabərsizlikləri sosial quruluşun nəticəsi kimi deyil, sanki təbiətin və ya “normal qaydanın” bir hissəsi kimi qəbul edirlər. Məhz bu zaman hakimiyyət ən təsirli formasını alır, çünki artıq zorla deyil, qəbul olunmuş həqiqət kimi işləyir. Məsələn, nüfuzlu bir universitetin məzununa iş müsahibəsində üstünlük verilməsi çox vaxt “istedadın qiymətləndirilməsi” kimi görünür. Halbuki həmin universitetə daxil olmaq imkanları bütün insanlar üçün eyni olmaya bilər. Beləliklə, sosial üstünlük şəxsi qabiliyyət kimi təqdim olunur. insanlar bu fərqi təbii hesab etdikdə, əslində mövcud sosial bərabərsizlikləri də legitimləşdirmiş olurlar.
Başqa bir nümunə dil istifadəsidir. Standart dildə danışan insan “mədəni”, dialektlə danışan insan isə “kobud” hesab edilə bilər. insanlar bunu obyektiv fərq kimi qəbul etsələr də, əslində burada müəyyən sosial qrupun danışıq tərzi üstün mövqeyə çıxarılır. Yəni dil fərqi sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də sosial iyerarxiyanın göstəricisinə çevrilir. Eyni mexanizm təhsil sistemində də işləyir. Məsələn, müəyyən ailələrdən gələn uşaqların məktəbdə daha uğurlu olması çox vaxt onların “daha bacarıqlı” olması kimi izah edilir. Halbuki onların ailə mühiti, dil vərdişləri, davranış formaları və mədəni kapitalı məktəbin gözləntilərinə daha uyğun ola bilər. Buna baxmayaraq, nəticə fərdi qabiliyyət kimi təqdim olunur. Bu da yanlış tanımanın klassik nümunəsidir. Yanlış tanımanın gücü məhz bundadır: insanlar sosial münasibətləri sosial münasibət kimi deyil, təbii fərq kimi qəbul edirlər. Belə olduqda hakimiyyət açıq şəkildə görünmür və müqavimət də zəifləyir. Çünki insanlar artıq özlərini məcbur edilmiş tərəf kimi deyil, “normal” olanı qəbul edən tərəf kimi görürlər. Bourdieu üçün bu mexanizm simvolik hakimiyyətin əsas şərtidir. Hakimiyyət yalnız zorla deyil, həm də tanınma və yanlış tanıma vasitəsilə işləyir. insanlar bir münasibətin tarixi və sosial olaraq qurulduğunu görmədikdə, onu dəyişdirmək ehtiyacı da hiss etmirlər.
Simvolik kapital niyə bu qədər güclüdür?
insanları yalnız qanunlar və fiziki güc idarə etmir. Çox vaxt onlar hörmət etdikləri, legitim hesab etdikləri insanlara könüllü şəkildə tabe olurlar. Məsələn, universitet müəllimi auditoriyaya daxil olduqda tələbələrin sakitləşməsi hər dəfə cəza qorxusundan irəli gəlmir. Onlar müəllimin həmin mövqeyini legitim hesab etdikləri üçün bu davranışı göstərirlər. Eyni vəziyyət həkim, hakim, din xadimi, dövlət başçısı və ya ailənin ağsaqqalı üçün də keçərlidir. Bu şəxslərin təsir gücü yalnız vəzifələrindən deyil, həmin vəzifələrin cəmiyyət tərəfindən tanınmasından yaranır. Bourdieu göstərir ki, sosial həyatın böyük hissəsi məhz bu görünməz tanınma mexanizmləri üzərində qurulub. insanlar çox vaxt itaət etdiklərini belə hiss etmirlər. Onlar sadəcə “belə olması lazımdır” düşüncəsi ilə hərəkət edirlər. Məhz buna görə simvolik kapital yalnız fərdi nüfuz məsələsi deyil. O, bütün sosial nizamın işləməsini təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir. insanların kimə hörmət edəcəyi, kimin sözünə inanacağı və kimin legitim hakimiyyət sahibi hesab ediləcəyi simvolik kapital vasitəsilə müəyyən olunur.

thomas hardy

Thomas Hardy’nin Jude the Obscure romanında fərd, cəmiyyət və azadlıq problemi


Thomas Hardy-nin Naməlum Jude (Jude the Obscure) romanı XIX əsr ingiltərəsinin kənd cəmiyyətində fərdin, xüsusilə də qadının, evlilik, din və ictimai mühakimə vasitəsilə necə nəzarət altına alındığını göstərir. Əsərdə Jude-un həyat yolu, Sue ilə münasibəti və Arabella ilə qarşılaşmaları bu nəzarətin şəxsi arzuları necə boğduğunu ardıcıl şəkildə üzə çıxarır. Romanın əsas fikri budur: cəmiyyət fərdin sevgi, ailə və özünüifadə seçimlərini azad buraxmır, onları normaya uyğunlaşdıraraq insanı itaətə məcbur edir.

Bu nəzarətin ilk izləri Jude-un həyatında onun sosial mövqeyi ilə bağlı görünür. Kənd mühitində yaşayan Jude Fawley sinfi mövqeyinə görə yaşamaq üçün ağır işləməyə məcbur olan bir gəncdir. Buna baxmayaraq, o, kitablar oxuyaraq və özünü inkişaf etdirməyə çalışaraq daha yaxşı bir həyata çatmaq istəyir. Lakin onun ilk evliliyi göstərir ki, şəxsi arzu ilə ictimai reallıq arasındakı ziddiyyət çox vaxt fərdin seçimlərini uğursuzluğa aparır. Hardy bu hissədə Jude-un həyatını sadəcə fərdi faciə kimi deyil, aşağı təbəqədən gələn bir insanın cəmiyyətin qoyduğu sərhədləri aşmaq cəhdinin necə cəzalandırıldığının nümunəsi kimi təqdim edir.

Jude-un həyatındakı növbəti mühüm mərhələ Sue ilə tanışlığıdır. Daha sonra Jude əvvəllər tanımadığı bir qohumunun, Sue-nun olduğunu öyrənir. Zaman keçdikcə Sue-nun dövrün hakim düşüncələrinə zidd baxışları və qadınla kişi üçün müəyyənləşdirilmiş sərhədləri aşan davranışları Jude-un ona qarşı hisslər bəsləməsinə səbəb olur. Sue burada yalnız romantik maraq obyekti deyil, həm də romanın azadlıq ideyasını daşıyan obrazdır. Lakin onun başqa bir kişi ilə, bir müəllimlə evlənmək niyyəti göstərir ki, fərqli düşünən qadın belə sosial gözləntilərin təsirindən tam qurtula bilmir. Hardy Sue vasitəsilə qadına aid edilən dar rolun həm şəxsi hissləri, həm də həyat seçimlərini necə məhdudlaşdırdığını göstərir.

Bununla belə, Sue-nu yalnız azadlığı təmsil edən bir obraz kimi oxumaq kifayət etmir. O, dövrünün qadınlıq normalarına qarşı çıxsa da, bu normalardan tamamilə xilas ola bilmir. Roman boyunca Sue-nun qərarlarında tərəddüd, qorxu və daxili ziddiyyətlər mühüm yer tutur. Bu səbəbdən Sue sadəcə üsyankar qadın deyil, həm də azadlıq arzusu ilə sosial təzyiq arasında sıxışıb qalan bir fərddir. Hardy bu obraz vasitəsilə göstərir ki, insanın ən böyük mübarizəsi bəzən cəmiyyətlə deyil, həmin cəmiyyətin onun daxilində yaratdığı səslərlə olur.

Sue obrazından sonra roman ictimai nəzarətin daha bir tərəfini Arabella vasitəsilə açır. Jude-un boşanmadığı həyat yoldaşı Arabella ilə yenidən qarşılaşması və onların arasında baş verən dialoq isə romanın əsas mövzusunu başqa bir istiqamətdən işıqlandırır: ictimai normalar fərdi münasibətləri belə nəzarət altına alır. Bu qarşılaşmada Arabellanın davranışı, onun daxili narahatlığı və münasibətlərini gizlətmək ehtiyacı sosial təzyiqin gündəlik həyata necə sirayət etdiyini göstərir.

ilk olaraq, Arabellanın Jude ilə ünsiyyəti zamanı nümayiş etdirdiyi davamlı narahatlıq və tələskənlik halı fərdin ictimai normalar və başqalarının baxışı qarşısında hiss etdiyi təzyiqlə əlaqələndirilə bilər. Bu narahatlığın mənbəyi şəxsi xarakter xüsusiyyəti olmaqdan daha çox, cəmiyyətin normativ nəzarət mexanizmləri və onların insan davranışına təsiridir. Arabella ilə Jude-un qarşılaşması əslində şəxsi məsələ kimi qəbul edilməli olduğu halda, hər iki tərəfin ictimai mühakimədən çəkinməsi və öz davranışlarını buna uyğun tənzimləməyə çalışması sosial təzyiqin fərd üzərindəki gücünü açıq şəkildə göstərir. Xüsusilə “cəmiyyətin etiketləyici baxışı” adlandıra biləcəyimiz bu mexanizm insanların seçimlərini formalaşdıran görünməz bir hakimiyyət funksiyası yerinə yetirir.

Bu təzyiqin daha konkret nümunəsi Arabellanın ikinci evliliyini gizli saxlamasında görünür. Burada mühüm sual yaranır: Arabellanın bu davranışı şəxsi etik problem kimi qiymətləndirilməlidir, yoxsa onun kökləri fərd üzərində hökmranlıq quran sosial normalarda axtarılmalıdır? Arabellanın evliliyini yalnız Jude-dan deyil, ətraf mühitdən də gizlətmək istəyi insanın sosial tabularla toqquşmaq qorxusunu əks etdirir. Beləliklə, ictimai normalar fərdin azad seçim imkanlarını məhdudlaşdıran və onun şəxsi məkanını daraldan bir sistem kimi görünür.

Maraqlıdır ki, roman Arabellanı yalnız mənfi obraz kimi təqdim etmir. O, bir çox hallarda sosial sistemin yaratdığı məhdudiyyətlərə uyğunlaşaraq həyatda qalmağa çalışan bir insan təsiri bağışlayır. Bu baxımdan Arabellanın davranışları şəxsi qüsurlardan daha çox, yaşadığı cəmiyyətin yaratdığı imkan və məhdudiyyətlərlə əlaqələndirilə bilər. Hardy burada fərdləri deyil, onları formalaşdıran sosial mühiti sorğulayır.

Romanın bu sosial tənqidini daha geniş nəzəri çərçivəyə bağlayan fikir isə John Stuart Millə aid olan “öz həyatına dair planları başqalarının seçməsinə icazə verən insan” fikridir. Bu sitat XIX əsr ingiltərəsində qadın azadlığının ictimai normalar və dini doktrinalar vasitəsilə necə məhdudlaşdırıldığını aydın şəkildə göstərir. Sitat romanın əsas tezisini gücləndirir, çünki fərdin həyatını başqalarının müəyyən etməsi onun öz iradəsini və şəxsiyyətini zəiflədir.

Burada diqqət çəkən məqamlardan biri də odur ki, romanın tənqid hədəfi yalnız dini və ya hüquqi institutlar deyil. Hardy daha çox bu institutların gündəlik həyatın adi və təbii görünən hissəsinə çevrilməsini problem kimi təqdim edir. insanlar çox vaxt məhdudlaşdırıldıqlarını belə hiss etmədən həmin qaydaları təkrar istehsal edir və onları normal hesab etməyə başlayırlar. Məhz buna görə romanın tənqidi yalnız XIX əsr ingiltərəsinə deyil, fərqli dövrlərdə və cəmiyyətlərdə mövcud olan oxşar nəzarət mexanizmlərinə də yönəlmiş görünür.

Romanda evlilik, din və sosial qaydaların fərd üzərində qurduğu təzyiq xüsusilə Sue obrazı vasitəsilə ifadə olunur. Mənim fikrimcə, Sue əsərdə azadlığı təmsil edən ən mühüm obrazlardan biridir. Cəmiyyətin və dini dəyərlərin hökmranlığına tabe olan insanların arasında Sue fərqli düşüncəsi ilə seçilir. Bu səbəbdən o və onun kimi düşünməyə çalışan insanlar çox zaman ictimai nizamı pozan, qaydalara qarşı çıxan şəxslər kimi damğalanırlar.

Sue obrazı ilə bağlı bu fikir romanın evlilik anlayışına yönələn tənqidlə də tamamlanır. Roman boyunca evliliyin “bir aylıq həzz üçün ömür boyu bədbəxtlik” kimi təqdim olunması, bu institutun sevgi deyil, məcburiyyət üzərində qurulduğunu göstərir. Bu sitat mənim arqumentimə xidmət edir, çünki evliliyin romantik ideal kimi deyil, insanı uzunmüddətli narazılığa sürükləyə bilən sosial müqavilə kimi işlədiyini vurğulayır.

“Kimisə sevməli olduğu deyildikdə, onu ömrünün sonuna qədər sevməsi insan təbiətinə ziddir” fikri isə sevginin zorla sabitləşdirilə bilməyəcəyini göstərir. Bu sitat arqumenti gücləndirir, çünki məcburi sevginin təbii olmadığını və münasibətlərin ictimai qayda ilə deyil, insan hisslərinin dəyişkənliyi ilə formalaşdığını ortaya qoyur.

“Yalan danışan ər-arvadların gizlicə görüşdüklərini inkar etdiklərini, hətta şkaflarda gizləndiklərini təsəvvür et” cümləsi isə evlilik daxilində yaranan ikili həyatı və gizliliyi ifşa edir. Bu sitat göstərir ki, ictimai norma münasibətləri şəffaf və səmimi etmək əvəzinə onları qorxu, yalan və maskalanma ilə yükləyir.

Bununla yanaşı, Hardy evliliyi tamamilə rədd etmir. Onun əsas tənqidi sevginin hüquqi və sosial öhdəliklər vasitəsilə sabitləşdirilməsinə yönəlir. Romanın müxtəlif hissələrində görünür ki, problem insanların bir-birini sevməsi deyil, dəyişən hisslərin dəyişməz müqavilələrə tabe etdirilməsidir. Bu səbəbdən əsərdə evlilikdən çox, evliliyin cəmiyyət tərəfindən müqəddəsləşdirilmiş forması sorğulanır.

Romanın sonrakı hissələrində Jude-un mənəvi seçimləri də ictimai və şəxsi öhdəliklər arasındakı gərginliyi daha aydın göstərir. Jude Arabellanın kömək çağırışına müsbət cavab verməyə hazırlaşarkən maraqlı bir hadisə baş verir. Sue əvvəllər rədd etdiyi evlilik ideyasını qəbul etməyə qərar verir və məhz Arabellaya kömək etmək üzrə olduğu anda Jude-a evlənmək istədiyini bildirir. Bu hadisə müəyyən mənada əxlaqi dilemma yaradır. Çünki Jude bundan əvvəl Arabellaya kömək etməyin insani borcu olduğunu açıq şəkildə ifadə etmişdi. Lakin Sue ilə evlənmək perspektivi yarandıqda, həmin mənəvi öhdəlik birdən-birə ikinci plana keçir. O, bu qərarın yaratdığı vicdani narahatlığı isə “artıq evlənəcəyimizə görə oraya getməyim düzgün olmaz” kimi arqumentlərlə sakitləşdirməyə çalışır.

Jude-un faciəsi yalnız şəxsi uğursuzluqların nəticəsi deyil. Onun təhsil arzusu, sevgisi və gələcəyə dair ümidləri müxtəlif sosial institutlarla toqquşur. Buna görə də romanın sonunda yaşanan məğlubiyyət bir fərdin deyil, bütöv bir ictimai sistemin yaratdığı məhdudiyyətlərin nəticəsi kimi görünür. Hardy oxucuya göstərir ki, bəzi insanların uğursuzluğu onların bacarıqsızlığından deyil, yaşadıqları cəmiyyətin onlar üçün müəyyən etdiyi sərhədlərdən qaynaqlana bilər.

Romanın ümumi mənasını yekunlaşdıran başqa bir fikir də gözəllik və itki arasındakı əlaqəni vurğulayır. “Çiçəkləri çox sevərdim, əgər bir neçə gün sonra solacaqlarını düşünüb durmasaydım” fikri də romanın ümumi məntiqini tamamlayır. Bu sitat mənim arqumentimə xidmət edir, çünki Hardy üçün gözəllik, sevgi və yaxınlıq cəmiyyətin sərt qaydaları altında uzunömürlü və saf qala bilmir.

Naməlum Jude göstərir ki, fərdin arzuları ictimai nəzarət, dini qadağalar və evlilik institutunun təzyiqi ilə toqquşduqda nəticə azadlıq deyil, məyusluq və itki olur. Buna görə də romanın əsas mesajı aydındır: insanın həqiqi azadlığı yalnız başqalarının qoyduğu rollardan kənarda, öz seçimlərini özü müəyyən edə bildiyi yerdə mümkündür.

andre gide

Andre Gide-in Qadınlar Məktəbi əsərində qadın kimliyinin yenidən qurulması: ədəbi təhlil

Qadınlar Məktəbi” köhnə və yeni nəsil arasındakı qarşıdurmanı və bu qarşıdurmanın azadlıqçı düşüncə ilə necə həll olunduğunu göstərən əsərdir. Romanda Eveline köhnə nəslin itaətkar qadın modelini, Robert patriarxal-burjua dəyərləri təmsil edir, Genevieve isə sonrakı hissələrdə bu dəyərlərə alternativ dünyagörüşünün daşıyıcısı kimi ortaya çıxır.

Romanın əvvəlində Eveline gündəliyində Robertə dərin məhəbbətini, hətta ona qarşı müqəddəs bir heyranlıq hiss etdiyini yazır; yaxın zamanda nişanlanacağını və ömrünün sonuna qədər onunla xoşbəxt yaşayacağını düşünür. Sonradan həmin dövrü oyanışdan əvvəlki mərhələ kimi qiymətləndirir və özünü cəmiyyətin həqiqətlərini sorğulamadan qəbul edən bir qadın kimi görür.

Zaman keçdikcə Eveline anlayır ki, sahib olduğunu sandığı qadın kimliyi əslində cəmiyyətin ona biçdiyi roldur. O, həyatını fərdi iradəsinə deyil, ictimai gözləntilərə əsaslanan qadınlıq modeli üzərində qurmuş, gələcək ərinə itaəti və özünü ona həsr etməyi təbii saymışdır. Bu seçimlərin çoxunun şəxsi qərar deyil, sosial mühitin məhsulu olduğu sonradan aydınlaşır.

Əsərin əvvəlində Genevieve anasının gündəliyini nəşr etməzdən əvvəl “Həm anamın, həm də öz adımın gizli qalması üçün təxəllüslərdən istifadə edəcəyəm” qeydi ilə patriarxal cəmiyyətdə qadının görünməzliyinə işarə edir. Qadının səsi eşidilsə də, adı və şəxsiyyəti çox vaxt gizlədilir; bu qeyd romanın əsas problemini başlanğıcdaca ortaya qoyur.

Gide Eveline, Robert və Genevieve obrazları vasitəsilə kişi hakimiyyətinin üstün olduğu cəmiyyətdə münasibətlərin necə qurulduğunu göstərir. Robert burjua dünyagörüşünün daşıyıcısıdır. O, dinə və ictimai qaydalara bağlı bir obraz kimi təqdim olunur. Evelinenin sonrakı müşahidələrinə görə, Robertin dilə gətirdiyi bəzi iddialı və təsirli fikirlər onun davranışlarında eyni ölçüdə qarşılıq tapmır. Buna baxmayaraq, sosial status və ictimai rəğbət onun üçün olduqca mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tez-tez işlətdiyi təsirli ifadələr də bəzən səmimi hisslərin ifadəsindən çox, həmin mövqeyi qorumağın vasitəsinə çevrilir.

Evelinenin gənclikdə Robertə duyduğu sevgi də zamanla onun şəxsiyyətindəki bu tərəfləri görməsi ilə zəifləməyə başlayır. Beləliklə, Robert obrazı yalnız fərdi xüsusiyyətləri ilə deyil, təmsil etdiyi sosial kimliklə də mənalandırılır.

Eveline isə Robertdən fərqli olaraq, daxilində iki kimlik daşıyan obrazdır. O, illər sonra cəmiyyətdən miras aldığı kimliyi sorğulayıb dağıtmağa çalışan güclü xarakter kimi görünür. Lakin romanın ilk hissəsində hələ dəyişməmiş Eveline ilə tanış oluruq. Bu mərhələdə o, özünü həyat yoldaşının xoşbəxtliyinə həsr etməyi və daim fədakarlıq göstərməyi qadınlığın təbii tələbi hesab edir.

Eveline Roberti davamlı tərifləyir, ona olan heyranlığını gizlətmir və bununla da onun özünüqavrayışını möhkəmləndirir. Robertə aid edilən üstün xüsusiyyətlər onun ailədaxili və sosial nüfuzunu artırır. Sonradan bu nüfuz sarsıldıqda isə onu yenidən bərpa etməyə çalışır. Beləliklə, roman yalnız iki insan arasındakı münasibəti deyil, həm də hakimiyyət, tanınma və gender münasibətlərinin necə formalaşdığını göstərir.

Romanın ikinci hissəsində Evelinenin yaşadığı kimlik böhranı daha qabarıq şəkildə üzə çıxır. O, artıq Roberti əvvəlki kimi idealizə etmir; onun şəxsiyyətində əvvəllər görmədiyi tərəfləri fərqləndirməyə başlayır. Nəticədə Robertə yönəlmiş sevgi zəifləyir, yerini isə uzaqlaşma və məyusluq tutur. Bu dönüşümün əsas səbəbi Evelinenin təkcə Robert haqqında deyil, özü haqqında da yeni anlayışlar qazanmasıdır.

Eveline sonradan Robertə onu artıq sevmədiyini etiraf edir. Robert bu etirafı yalnız emosional itki kimi deyil, həm də öz nüfuzuna yönəlmiş bir zərbə kimi qəbul edir. Romanın əvvəlində Evelinenin heyranlığı və davamlı tərifi Robertin ailədaxili mövqeyini möhkəmləndirmişdi; həmin heyranlıq aradan qalxdıqda isə o, bu mövqeyi qorumağa və bərpa etməyə çalışır.

Burada diqqət çəkən əsas məqam Robertin sevginin dəyişkənliyini qəbul etməkdə çətinlik çəkməsidir. Halbuki insan münasibətləri sabit deyil və sevgi də zamanla dəyişə bilən bir hissdir. Bir insanın əvvəllər sevdiyi birini sonradan sevməməsi qeyri-adi deyil. Bu baxımdan Evelinenin yaşadığı dəyişimi yalnız Robertdən uzaqlaşma kimi deyil, həm də özünü tanıma prosesinin nəticəsi kimi oxumaq mümkündür.

Romanın təqdim etdiyi mənzərəyə görə, Evelinenin Robertə duyduğu ilkin sevgi onun şəxsi seçiminin nəticəsi olmaqdan çox, mənimsədiyi qadınlıq modelinin təsiri altında formalaşmışdır. O, özünü kəşf etdikcə və cəmiyyətin ona təqdim etdiyi rolları sorğulamağa başladıqca Robertlə münasibətinə də fərqli gözlə baxır. Məhz buna görə onun Robertdən uzaqlaşması sadəcə bir ailə münasibətinin dağılması deyil, həm də müəyyən bir qadınlıq modelindən imtina kimi görünür.

Bu mərhələdə Eveline romanın ən güclü obrazlarından birinə çevrilir. O, cəmiyyətin ona verdiyi kimliyi sorğulamaq və həyatını yenidən qurmaq cəsarəti göstərir. Robert isə bu dəyişimi qəbul edə bilmir. Sonrakı hissələrdə onun narahatlığı Evelinenin əvvəlki heyranlığını və bununla bağlı qazandığı mövqeyi itirməsi ilə daha da artır. Beləliklə, onların münasibəti yalnız ər-arvad münasibəti kimi deyil, həm də tanınma, hakimiyyət və gender rolları ətrafında formalaşan daha geniş bir qarşıdurma kimi təqdim olunur.

Robertin məktubları da bu qarşıdurmanı aydınlaşdırır. O, öz mövqeyini müdafiə etməyə çalışsa da, məktublarda ifadə olunan fikirlər çox vaxt Evelinenin irəli sürdüyü tənqidlərlə ziddiyyət təşkil edir. Bu səbəbdən Robert obrazı yalnız fərdi xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də patriarxal-burjua dəyərlərinin daşıyıcısı kimi mənalandırılır.

Bununla yanaşı, roman Eveline ilə Robert arasında mühüm bir fərqi də ortaya qoyur. Robert yaşadığı sosial quruluşun və onun təmin etdiyi mənəvi dayaqların içində hərəkət edir; din, ailə və ictimai normalar onun üçün sabit istinad nöqtələri yaradır. Eveline isə özünü yenidən qurmağa çalışdığı dövrdə daha tənhadır. Buna baxmayaraq, o, mübarizəsini davam etdirir və ən böyük dəstəyi qızı Genevievedən alır.

Genevieve burada sadəcə Evelinenin qızı deyil, həm də yeni nəslin təmsilçisidir. O, anasının keçdiyi daxili mübarizəni anlayır və onu müdafiə edir. Bu səbəbdən Eveline ilə Genevieve arasındakı münasibət romanın ən mühüm xətlərindən birinə çevrilir. Gide bu əlaqə vasitəsilə qadın təcrübəsinin və qadın həmrəyliyinin nəsillər arasında necə ötürüldüyünü göstərir.

Beləliklə, romanın ikinci hissəsində əsas diqqət Evelinenin Robertə münasibətinin dəyişməsinə deyil, onun özünü yenidən kəşf etməsinə və bu prosesdə yeni bir subyekt kimi formalaşmasına yönəlir.

Romanın son hissələrində Genevieve əsərin ən diqqətçəkən obrazlarından biri kimi ön plana çıxır. O, anası Evelinedən fərqli olaraq, cəmiyyətin ona təqdim etdiyi kimliyi passiv şəkildə qəbul etmir və kiçik yaşlarından etibarən özünü müstəqil şəkildə formalaşdırmağa çalışır. Bu səbəbdən Genevieve yalnız yeni nəslin deyil, həm də fərdi azadlıq axtarışının təmsilçisi kimi görünür.

Bununla belə, Genevieve-nin formalaşması tamamilə təcrid olunmuş şəkildə baş vermir. Onun həyatında Lucie mühüm rol oynayır. Lucie romanda ictimai qaydaları sorğulamaqdan çəkinməyən, hisslərini gizlətməyən və öz həyatını başqalarının gözləntilərinə uyğun qurmağa çalışmayan bir obraz kimi təqdim olunur. Genevieve ona qarşı dərin bağlılıq hiss edir və Lucie-nin xüsusilə qadın azadlığına dair düşüncələrindən təsirlənir. Bu təsir nəticəsində o, azadlığın başqaları tərəfindən verilən deyil, insanın özünün əldə etdiyi bir vəziyyət olduğunu mənimsəməyə başlayır.

Genevieve-nin atası Robertə qarşı hiss etdiyi uzaqlıq və anası Eveline ilə qurduğu yaxın münasibət də onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm yer tutur. O, anasının yaşadığı daxili mübarizəni anlayır və ona dəstək verir. Bu baxımdan Genevieve ilə Eveline arasındakı münasibət yalnız ana-qız münasibəti deyil, həm də qadın təcrübəsinin nəsillər arasında ötürülməsinin ifadəsi kimi oxuna bilər.

Andre Gide bu obrazlar vasitəsilə fərdin cəmiyyət tərəfindən formalaşdırılmış kimliklə öz həqiqi mənliyi arasındakı qarşıdurmanı göstərir. “Qadınlar Məktəbi”ndə bu qarşıdurma qadın obrazları üzərindən təqdim olunsa da, mövzu Gide-in digər əsərlərində də təkrarlanır. Onun yaradıcılığında fərdin özünü yenidən kəşf etməsi, qəbul edilmiş dəyərləri sorğulaması və daxili böhran yaşaması davamlı şəkildə rast gəlinən motivlərdəndir.

Bu baxımdan “Dar Qapı”, “Pastoral Simfoniya” və “Saxta Pul Kəsənlər” arasında müəyyən oxşarlıqlar görmək mümkündür. Məsələn, “Pastoral Simfoniya”da pastor öz dini kimliyi ilə şəxsi hissləri arasında qalır, “Dar Qapı”da Alissa dini idealları naminə şəxsi sevgisindən imtina edir, “Saxta Pul Kəsənlər”də isə Bernard bəzi həqiqətlərlə qarşılaşdıqdan sonra öz kimliyini yenidən qurmağa çalışır. Hər üç halda qəhrəmanlar mövcud dəyərlərlə şəxsi həqiqətləri arasında seçim etmək məcburiyyətində qalırlar.

Məncə, Gide yaradıcılığını birləşdirən əsas xətt də məhz budur: insanın ona təqdim olunan kimliklə öz daxili həqiqəti arasında yaşadığı qarşıdurma. “Qadınlar Məktəbi”ndə Eveline və Genevieve bu qarşıdurmanın azadlıq yönündə həllinə yaxınlaşırlar. Digər əsərlərdə isə nəticə hər zaman eyni olmur; bəzən fərd öz həqiqətini müdafiə edir, bəzən isə mənsub olduğu dini və ya sosial kimliyə geri qayıdır. Lakin bütün hallarda Gide insanın özünü tanıma prosesini yaradıcılığının mərkəzinə yerləşdirir.

maskulizm

Raewyn Connell və hegemonik maskulinlik anlayışı ("Masculinities" Raewyn Connell)

Raewyn Connell “Kişiliklər” adlı kitabında hegemonik maskulinlik anlayışını izah edir. Kitabda maskulinliyin tarix boyu necə formalaşdığı, insan psixologiyasına və cəmiyyətə necə təsir etdiyi araşdırılır. Connell maskulinliyin tək bir formada olmadığını, müxtəlif maskulinlik modellərinin olduğunu göstərir. Onun işi cəmiyyətdə qadın və kişi münasibətlərini, həmçinin maskulinliyin necə yarandığını anlamaq baxımından vacib mənbələrdən biridir.

1. Maskulinlik anlayışının psixoloji tərəfləri
Kitab üç əsas hissədən ibarətdir. Birinci hissədə maskulinlik anlayışının psixologiya elmində necə istifadə olunduğu və zaman ərzində necə dəyişdiyi araşdırılır. Connell qeyd edir ki, maskulinlik anlayışını elmi şəkildə araşdırmağa başlayan ilk şəxslərdən biri Freud olmuşdur. Freud kişinin daxili dünyası, şüuraltı düşüncələri və maskulinlik anlayışı arasındakı əlaqəni araşdırmışdır. Lakin Connell vurğulayır ki, tarix boyunca maskulinlik anlayışı çox vaxt qadın və kişi arasındakı bərabərsizliyi qoruyan bir şəkildə izah edilmişdir. Yəni cəmiyyətdə “kişi belə olmalıdır” düşüncəsi müəyyən üstünlükləri qorumağa xidmət etmişdir.

2. Maskulinliyin müxtəlif formaları və hegemonik maskulinlik
Connell cəmiyyətdə qadınlara və kişilərə verilən rollara baxaraq deyir ki, maskulinlik tək bir formada mövcud deyil. Fərqli maskulinlik modelləri var və bu modellər cəmiyyətdə bir-birindən fərqli mövqelərdə dayanır. O, əsas olaraq dörd fərqli maskulinlik formasından danışır:

Hegemonik maskulinlik
Şərik olan maskulinlik
Kənarda qalan maskulinlik
Tabe vəziyyətə salınan maskulinlik

a)Hegemonik maskulinlik
Hegemonik maskulinlik cəmiyyətdə “ideal kişi” kimi qəbul edilən və digər maskulinlik formalarından, eləcə də qadınlardan üstün sayılan kişi modelidir. Connell bu anlayışı italyan düşüncə adamı Antonio Gramscinin “hegemonluq” fikrindən götürmüşdür. Gramsciyə görə hegemonluq yalnız zorla qurulan hakimiyyət deyil. insanların bunu normal və doğru qəbul etməsi ilə yaranan üstünlük formasıdır. Hegemonik maskulinlik də buna bənzəyir. Cəmiyyətin böyük hissəsi müəyyən kişi davranışlarını “normal” və “doğru” qəbul edir və bu düşüncə nəsildən-nəslə davam edir. Bu maskulinlik modeli adətən belə xüsusiyyətlərlə əlaqələndirilir:

* güc sahibi olmaq,
* idarə edən tərəf olmaq,
* fiziki gücə önəm vermək,
* rəqabətçi olmaq,
* hisslərini göstərməmək.

Məsələn, bir cəmiyyətdə “əsl kişi ağlamaz”, “kişi zəif görünməməlidir”, “kişi ailənin başçısıdır” kimi fikirlər bu modelin nümunələri ola bilər. Hegemonik maskulinlik yalnız qadınları deyil, digər maskulinlik formalarını da sıxışdırır. Amma bunu həmişə açıq zorla etmir. Ailə, məktəb, media, hüquq sistemi və digər sosial qurumlar vasitəsilə insanların qəbul etdiyi bir qaydaya çevrilir.

b) Şərik olan maskulinlik
Bu maskulinlik formasına sahib olan insanlar hegemonik maskulinliyi birbaşa müdafiə etməsələr də, onun davam etməsinə kömək edirlər. Belə kişilər cəmiyyətdə kişilərə verilən üstünlüklərdən faydalanırlar, amma həmin üstünlükləri çox vaxt sorğulamırlar. Məsələn, qadınların azadlığını dəstəklədiyini deyən, amma real həyatda qadın və kişi bərabərliyi üçün heç bir addım atmayan kişilər bu qrupa daxil ola bilər. Connell deyir ki, hegemonik maskulinlik təhlükə ilə üzləşəndə bu kişilər onu qorumağa meylli ola bilərlər.

c) Tabe vəziyyətə salınan maskulinlik
Bu anlayış cəmiyyətdə qəbul edilən “ideal kişi” normalarına uyğun gəlməyən maskulinlik formalarını ifadə edir.Belə kişilər çox vaxt hörmətsizliklə qarşılaşır və kənara itələnirlər.
Məsələn:

* gey kişilər,
* daha emosional olan kişilər,
* görünüşünə və baxımına daha çox diqqət edən kişilər

bəzi cəmiyyətlərdə hegemonik maskulinlik tərəfindən qəbul edilməyən qruplar ola bilər. Bu yolla hegemonik maskulinlik özünü “normal kişi modeli” kimi göstərməyə davam edir.

ç) Kənarda qalan maskulinlik
Kənarda qalan maskulinlik isə cəmiyyətdəki bəzi şərtlərə görə hegemonik kişi modelinə çatmaq imkanı olmayan maskulinlik formalarını bildirir. Burada insanın sosial vəziyyəti, iqtisadi imkanları və mənsub olduğu qrup təsir göstərə bilər. Məsələn, bir cəmiyyətdə imkanlı, ağdərili, heteroseksual kişilər üstün mövqedədirsə, yoxsul, miqrant və ya ayrı-seçkiliklə üzləşən kişilər bu üstün modeldən kənarda qala bilərlər.

3. Maskulinliyin tarix boyunca dəyişməsi
Connell kitabın üçüncü hissəsində maskulinliyin tarix ərzində necə formalaşdığını araşdırır. O, müstəmləkəçilik, sənaye kapitalizmi və müharibələr kimi böyük tarixi hadisələrin kişi obrazına necə təsir etdiyini göstərir.

Müstəmləkəçilik və maskulinlik
Müstəmləkəçilik dövrü maskulinliyin güc, cəsarət və zor tətbiq etmək bacarığı ilə əlaqələndirilməsinə böyük təsir göstərmişdir. Fəth edən, savaşan və hökm edən kişi obrazı “ideal kişi” kimi təqdim olunmuşdur. Bu xüsusiyyətlər başqa kişilər üçün də nümunəyə çevrilmişdir. Bundan əlavə, dini və ailə quruluşları da kişinin ailə daxilində hakim mövqeyini gücləndirmişdir.

Kapitalizm və sənaye dövrü
Sənaye kapitalizmi ilə birlikdə kişilər ictimai həyatda daha çox güc qazandılar. iş dünyasında, dövlət qurumlarında və digər sahələrdə kişilərin üstünlüyü artdı, qadınlar isə uzun müddət bu sahələrdən uzaq tutuldu. Lakin XIX əsrdə qadın hərəkatları bu vəziyyətə qarşı mübarizə aparmağa başladı. Bu mübarizə ənənəvi kişi üstünlüyünü ciddi şəkildə sorğuladı.

4. Bu gün hegemonik maskulinlik
Connell müasir kapitalist cəmiyyətlərdə hegemonik maskulinliyin artıq qlobal şəkildə yayıldığını da izah edir. Xüsusilə media, böyük markalar və populyar mədəniyyət vasitəsilə müəyyən maskulinlik modelləri bütün dünyaya yayılır. Yəni bir ölkədə yaranan “ideal kişi” təsviri başqa ölkələrin mədəniyyətlərinə də təsir edir. Bunun nəticəsində yalnız maskulinlik modelləri deyil, qadın və kişi arasındakı bərabərsizliklər də qlobal şəkildə yayılır.

Nəticə
Connell-in araşdırması göstərir ki, maskulinlik dəyişməz və təbii bir şey deyil. Maskulinlik cəmiyyət, tarix və mədəniyyət tərəfindən formalaşdırılır. O, maskulinliyə yalnız bir model kimi yox, müxtəlif formalar kimi baxır. Bu yanaşma bizə kişi olmağın nə demək olduğunu daha geniş şəkildə anlamağa kömək edir. Əgər maskulinlik modelləri cəmiyyət tərəfindən yaradılırsa, deməli onlar dəyişə də bilər. Buna görə də daha bərabər bir cəmiyyət yaratmaq üçün hegemonik maskulinlik anlayışını və digər maskulinlik formalarını yenidən düşünmək lazımdır.

itaətin sosiologiyası

Aşağıdakı mətnimdə itaət sözünü fərqli bir baxışla sosioloji və fəlsəfi analiz etmişəm. Mətn haqqında oxumadan öncə bilməniz gərəkən iki mühim nüans var.

ilk olaraq, mətni yazdıqdan sonra, dönüb mətnimə yenidən baxıb dərin bir tənqidlə yenidən yazma cəhdini göstərməmişəm. Buna görə yazım olduqca səthi, əksik və ayaqları üstündə duran möhkəm terim (ya da qavram) açıqlamalarından uzaqdır. Bunu bilərək oxumaq, oxuyucu üçün ağlında yaranacaq sualların nəyə görə cavabsız qalacağının cavabıdır -*

ikinci vacib məqam isə, digər mətinlərim kimi Türkçə yazılmasıdır. Bu mətni Azərbaycan dilində görmək istəyənlər üçün yerində bir şikayətdir, fəqət akademik və axıcı yazını Türkçədə daha yaxşı bacarıram, nəyinki Azərbaycan dilində.

Son olaraq, başlıqda yer alan bir fragman ifadəsini istifadə etmək məqsədim, Theodor Adorno’nun ya da Schopenhauer, Nietzsche’nin yazım üslubunu istifadə etmək istəməmdən qaynaqlanır. Onları ya da onlardan birinin kitabını oxuyanlar yaxşı bilərlər ki, bu düşünürlər yazılarını daha çox qısa paragraflarla, 1,2,3 kimi sayılar və hər sayıda fərqli mövzuya toxunmalarıyla oxuyucuya çatdırıblar.


itaatin Sosyolojisi bir Fragman

Bireyin toplumsal olaya karşı duruşunda ve veya kişisel sorunlara karşı çözüm üretme, sonuca varma süreçlerinde toplumda mevcudiyetini sürdüren baskın düşünce kümesi belirleyici bir rol üstlenir. Bunu açığa çıkarmak amacıyla birkaç temel noktayı ele alacağım.

Toplumda sürekliliğini koruyan bir değerler kümesi (sosyal normlar, baskısını rıza aracılığıyla sürdüren belli başlı davranış kalıpları) aile tarafından korunmaktadır. Aile, bir değer modelini yalnızca benimseyip içselleştiren değil, aynı zamanda nesilden nesile aktarmada araç rolunü oynayan bir kurumdur.
Norbert Elias’ın figürasyon kavramı, bu süreci açıklar niteliktedir: Tarih boyunca toplum içinde üretilen, yaygınlaştırılan değerler kümesinde birey ve toplum, birbirinden ayrı iki varlık değil, aksine sürekli etkileşim hâlinde olan ve birbirini şekillendiren süreçlerin aktörleridir. Elias’a göre, birey-toplum ilişkisini ayrı düzlemler olarak ele almak, toplumsal süreçlerin karmaşıklığını ve dinamiğini göz ardı etmek anlamına gelir. Bireyin kimlik ve eylemleri, toplumsal yapılar tarafından biçimlenirken; bu yapılar da bireylerin etkileşimleri sonucunda yeniden üretilir ve dönüştürülür. Örneğin; Norbert Elias, “Uygarlık Süreci”nin ikinci cildinde yer alan “Saray Toplumuna Genel Bakış” başlığıynda saray toplumunun, yalnızca ayrıcalıklı bir yaşam alanı değil, aynı zamanda toplumsal normların üretildiği ve yaygınlaştırıldığı bir merkez olarak tanımlar. Bu toplumda inşa edilen yeni düzen, yalnızca saray çevresiyle sınırlı kalmaz; zamanla toplumun diğer kesimlerine de sirayet eder. Bu normların diğer sınıflara aktarımı, bilinçli ve planlı bir şekilde yapılmaz; tersine, sınıflar arası etkileşimler ve toplumsal figürasyonlar çerçevesinde doğal bir yayılma gösterir. Saray toplumunda bireyler, özellikle statü kazanımı ve toplumsal kabul görmek adına davranışlarını denetlemeye başlar. Bu denetim, bedenin kontrol altına alınmasını, duyguların bastırılmasını ve bazı davranışların ayıplanarak görünmez kılınmasını içerir. Örneğin, tuvalet ihtiyaçlarının kamusal alanda giderilmemesi, cinselliğin mahrem alana çekilmesi, yeme içme alışkanlıklarında belirli görgü kurallarının yerleşmesi gibi dönüşümler ilk olarak saray çevresinde ortaya çıkar. Zamanla bu davranış biçimleri, özellikle alt sınıfların saray kültürüne öykünmesiyle birlikte içselleştirilir ve bireyler bu normlara uymayı yalnızca dışsal baskılarla değil, içsel bir denetim mekanizması aracılığıyla sürdürmeye başlar. Böylece Elias’ın da vurguladığı gibi, toplumsal denetim zamanla içsel denetime dönüşür ve uygarlaşma süreci, yalnızca teknik ya da siyasal bir ilerleme değil, aynı zamanda bireylerin duygu, beden ve davranış düzeyinde dönüşümü haline gelir.

Benzer biçimde aile, istikrarlı bir şekilde mevcudiyetini sürdüren bir kümenin devamlılığını sağlamakta ve toplum için ona itaat edebilecek özneler üretmektedir. Bu çerçevede itaat eğilimi, yalnızca dışsal bir baskı sonucu ortaya çıkmaz; aynı zamanda bireyin kendi zihninde yankı bulan ve dışsal olanla da bağlantısı kopmayacak şekilde içsel bir otoritenin ürünü olarak da kendini gösterir. Ailenin bireyin iç dünyasında tohumlarını ektiği bu kural ve sınırlar, bireyin davranış kalıplarını belirlemekle kalmaz, düşünsel süzgecini de oluşturarak kendi iradesi yerine adeta ikinci bir vicdan oluşturarak bu içselleştirilmiş normların sesiyle hareket etmesine neden olur. Otoriter bir yapıya bilinçsiz ya da bilinçli şekilde boyun eğer birey, zorlu koşullarla karşılaştığında eleştirel düşünceden uzaklaşır. Karar alma süreçleri, “toplumsal vicdan” ya da “normatif yargı” gibi içselleştirilmiş mekanizmaların süzgecinden geçer; böylece hem eylemin meşruiyeti sağlanır hem de toplumsal kabul pekiştirilir. Bu durum, bireyin yalnızca özgürlüğünün kısıtlanması değil, aynı zamanda sınır içinde hangi eylemlere izin verileceğinin de önceden belirlenmiş olması anlamına gelir. Çocukluktan itibaren keskin sınırlarla çevrili bir normlar silsilesini benimseyen birey, yaşamını bu normlara göre şekillendirir ve çevresine uyum sağlama stratejileri geliştirir. Bu gelişimle paralel üretilen bir rıza ise, bireyin özgürlüğü değil, özgürlük yanılsamasını da yaratmasına neden olur. Şöyle ki, otoriter toplumlarda özgürlük, çoğu zaman yalnızca biçimsel bir görüntüden ibarettir. Birey, “özgür irade” söylemiyle kendi kararlarının öznesi olduğuna inandırılır; oysa bu irade, baştan aşağıya toplumsal normlar, ideolojik aygıtlar ve içselleştirilmiş denetim mekanizmaları tarafından şekillendirilmiştir. itaat, böyle bir bağlamda yalnızca dışsal bir zorlamanın değil, içsel bir kabulün ürünüdür. Dolayısıyla, edinilen özgürlüğün kendisi değil, yanılsamasıdır.

Trajikomik taraf ise, özgürlük yanılsamasının, bireyin yaşadığı sınırları fark etmesini engellememesidir; birey çoğu zaman bu sınırların farkındadır. Ancak alışılagelmişlik, bu farkındalığın dönüştürücü bir etkiye sahip olmasını engeller. Bu sebeple birey baskıyı bilerek, hissederek, bu baskıya rağmen onun altında yaşamını sürdürür. Bireyin fark etmediği şey ise, otoriteye gösterilen itaatin yalnızca mevcut otoriter yapı içinde değil, onun dışındaki bağlamlarda da farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkabileceğidir. Bu, içselleştirilmiş itaatin etkisidir. Örneğin, stres yaşayan bir birey, bu stresle başa çıkma biçimini belirlerken içselleştirilmiş itaatin etkisi altında kalarak, sınırları aşmadan ona uygun biçimde kararlar verir. Bunun en temel nedeni ise, değer kümesine dayalı yargının bireyin karar verme erkinde güçlü bir role sahip olmasından kaynaklanıyor. Adeta Feurbach’ın ikinci bir özne olarak adlandırdığı ben, bireyi kontrol eder.
Feuerbach, Hristiyanlığın Özü adlı yapıtında Tanrı’yı, insanın iç dünyasında çocukluk döneminde tohumları atılan bir “ikinci özne” rolüyle tanımlar. Tanrı, insan iradesinden bağımsız bir şekilde varlığını sürdüren doğaüstü bir varlık değil; aksine insanın iç dünyasında mevcut olup onu yöneten, bu yönetim gücünü onun vicdanına, sevgisine ve yanılgısına borçlu olan, ona seslenen bir öznedir. Aile tarafından bireye empoze edilen ve otoriter yapının izlerini taşıyan küme de benzer biçimde ikinci özne rolü üstlenir ve bireyin kendi düşüncesi yerine bu içselleştirilmiş yargı mekanizmasıyla karar almasını sağlar. Bu sürece dâhil olan birey, stres altında bile kendi içindeki otoriter sesi dinleyerek hareket eder ve eleştirel olandan ziyade normatif olandan güç alır. Böylece, stresi dönüştürmek yerine ona alışır, onunla uyumlu bir yaşam biçimi geliştirir, stresi kesinlikle aşmaz, ya da kontrol altına almaz. Otoriter güç yalnızca dışsal bir baskı uygulamaz, aynı zamanda bireyin iç dünyasında kendi koşullarına uygun bir rıza üretir. itaat, böylece hem dışsal hem içsel düzeyde yeniden üretilir.

kesit

Düşünürken, düşünmeni etkileyen yetkin otorite kimdir? Zihnine hükmeden bir düşünce kümesi var iken sen ne kadar her şeyden bağımsız bir karar verme girişiminde bulunabilirsin ki? Bireyi etkileyen düşünce kümesi, onu nasıl ve neden etkiler? Bir rıza söz konusu olabilir mi? Yargılama erkini kendi zihninde bulundurmayan birisinin karar süreçlerinde kimin etkisi vardır?

Bir gerçekçilik ve duygusal bir çıkış, yargıcı olmayan, eğitimsiz ve büyük oranda duygusal yaşam sürdüren birisini kolayca etkiler. Nihayetinde sorgulamak, acılı ve bir o kadar da yorucudur. Böyle insanların ise, bu acıları deneyimlemekten ziyade, nasıl bir amaç taşıdığı belli olmayan basit ve büyük oranda yanlış anlayışlar dikkatini çeker. Uyuşuk insan devralmak değil, rahat yaşamak ister. Devralmak, acılı ve sonu belli olmadığı için mutluluk getirdiği belli değildir bu düşünceyi kafasına salık veren ve hemen uzaklaştıran birey için. Bilakis rahat yaşamak tam da bu birey içindir. Ütopik hatta ütopikliğin de ötesinde bir gelecek vaat eden düşünce yığınını kucaklar. Çünkü bunu kabullenmek kolaydır ve bireye kısa vadede mutluluk getirmektedir. “Gerçekleşme” sürecini takip bile etmeyecek, hatta balık hafızalı olduğu için bu vaatleri unutacaktır nihayetinde. Bu vaatleri veren akıllı kişi bunu bilmektedir. Tam da bu yüzden sadece kendi ben-sevgisini tatmin edecek bir gerçeği, toplumun geneline sirayet edecek bir iyilik yanlışı olarak sunmaktadır hayalperest kalabalığa.

Nedir sizin derdiniz diye sorar, “akıllı” ve ahlaksız;
Ahlaksızın inşa ettiği sahte mutluluk ve heyecan atmosferine yenik düşen kalabalık hemen yanıt verir: Gerçekleşmesi mümkün olmasa bile anlık hazz vererek bizi kısa süreliğine uyuşturacak mutluluk, bir HiÇLiK istiyoruz senden!
Tam da size bunu vermek için geldim! der ahlaksız ve gelecekten bahsederek ağzındaki zehri salık verir kalabalığa..
Herkes mutluluğu elde etmiştir oysa kimse elinde tutamamıştır!

balzac

Tekstə keçmədən öncə bir neçə nöqtəyə nəzər yetirmək istəyirəm. ilk olaraq, aşağıdakı mətn Türkcədir. Bunun səbəbi, özümü Türkcə daha yaxşı ifadə edə bilməyimdən qaynaqlanır. ikinci nöqtə, mətnimi bəyəndiysəniz və hesabınız varsa, substack’da məni takip edin. Hesabım: Vugar Asgar
Orada əlavə iki yazımın da yer aldığını bildirmək istərəm. Xoş oxumalar..




iki Balzac Hikayesi: “Tılsımlı Deri” ve “Yaşama iksiri”

Aşağıdaki yazı, söz konusu eserlere özgün bir çerçeve sunmak amacıyla yazılmıştır. Her iki yazıda da “Eser ne anlatıyor?” sorusuna doğrudan yanıt vermediğimi belirtmek isterim.

Son olarak, hangi yayınevinden okuduğumu metnin sonunda yazdım.

⸻

Tılsımlı Deri
istemek ve yapabilmek. Bu iki itici gücün kontrolünü kaybeden insan, kendisine zihinsel anlamda zarar verebilecek sonuçlarla karşı karşıya gelmektedir. Bu güçler, bilmek ya da düşünsel süreçle kontrolünü dizginlemektedir.

Rafael anılarını arkadaşlarına anlatırken, Rastignac’la olan zamanlarında Fransız toplumunun genel bir tablosunu da çizmektedir. Örneğin, Rastignac’ın hayatta kalma felsefesine bakalım. Rastignac’a göre yaşam sefahattir. Ahlaklı bir yaşam benimseyip aç kalmaktansa, toplumun zengin olmak için sunduğu koşullara uyum sağlamamız gerekmektedir. Bunun için dalaverelik, şarlatanlık yapmak gerekmektedir. Birey refah içinde yaşamak istiyorsa, çoğunluğun iştahla yutabileceği bir yalan uydurmak gerekmektedir. Toplumsal sahnede bir etiket konumuna gelebiliyorsan, zenginliğe erişebilirsin. Önemli olan ahlaki prensipler edinip insanlarla etkileşimde şerefli bir duruş sergilemek değil; önemli olan, toplumun çoğunluğunu kapsayan aynı fikirden kesimi aldatabilmektir.

insan, isteklerini gerçekleştirebilme/yapabilme gücüne tümüyle sahip olduktan sonra, kendisini bilinciyle dizginlemediği süre boyunca mutluluk ve zevkten çok acı çekmeye mahkûm hale gelecektir. Burada önemli olan, yapabilme gücüne sahip olurken arzu ve isteklerinde ölçülü davranmayı başarabilmektir. Çünkü şiddetle gelen isteğin ardından yapacağımız eylemin vermiş olduğu zevkin basitliği bizi mutlu yapmaktan ziyade zamanla duygularımızda monotonluğa yol açar. Yaşamdan duyulan zevk azalmaya, duygular körelmeye başlar. Bilinçle yöneltilmeyen bir duygular bütünü, kısa zevklerin aldatıcı mükemmelliğine hapsolur. Bilincin duyguları yönetmesi, kişiye farkındalığı yüksek bir zevk, mutluluk getirmektedir. Birey isteklerinin farkındadır ve yaptığı eylemin getirmiş olduğu hazdan olabildiğince zevk alabilmektedir. Anlık isteklerin çoğunlukla getirmiş olduğu sonraki hafif pişmanlık hissi, bilinçle dizginlendiğinde yaşanmaz.

Tılsımlı deri, tüm arzularımızı yapabilme gücünü temsil etmektedir. Önemli olan, bu gücü elimizde bulundururken kontrolü bilincimize sunmayı becerebilmektir. Aksi takdirde, arzularımız yaşamımızı tüketen bir yabancıya dönüşebilir.

⸻

Yaşama iksiri (Öykü)
Balzac’ın bu öyküsü, küçük olmasına karşın fazlasıyla düşündürücü etkisiyle okuru kendi dünyasına kolaylıkla çekebilme özelliğine sahiptir. Öykünün baş kahramanı Don Juan, babasının ölümüne yakın bizzat babası tarafından yeniden yaşama döndürme özelliği olan bir iksirin olduğunu öğrenir. Fakat Don Juan, bu bilgiden sonra güçsüz bir şekilde yatakta oğlundan yardım bekleyen babayı ölüme terk eder. Tam da bu noktada, aile kavramının yapı taşlarından biri olan sevgiye bir darbe indirilecek nitelikte olaya tanık oluyoruz. Don Juan, yaşama iksiriyle daha fazla yaşayacağı bilgisiyle; ölümü ertelemek adına babasının yaşamasının önüne engel çekmektedir. Don Juan, baba sevgisini ve ahlaki ilkeleri, daha çok yaşama ve ölüme başkaldırış gibi son derece çekici bir seçime tercih etmiştir. insanın, çoğu fikirlerin ve yönelimlerin başlangıcı olarak tanımlayabileceğimiz özelliği olan bencilliği, her zaman üst seviyede kullanması sonucu nasıl bir insana dönüştüğünün portresi Balzac tarafından etkileyici biçimde çizilmiştir.

Öykünün sonlarına yakın, Don Juan’ın oğlu tarafından bu yaşam iksirinin doğru bir şekilde ölmüş Don Juan’a uygulanmaması sonucunda onun sadece tek kolu yaşama tekrar dönmüş ve bu olay toplum tarafından dinsel ağırlığıyla mucize olarak nitelendirilmiştir. Balzac, olay örgüsünü tamamen kavrayamamanın yol açtığı yanlışı burada çok güzel özetlemektedir. Toplumun mucize olarak adlandırdığı olay, bütün bir şekilde görülmeyen, bilinmeyen yarım bir hikâyeden inşa edilen büyük bir yalandan ibarettir. Gerçeği gölgeleyen bu yalan ise en çok papazların işine yaramış ve dine sorgusuz itaat eden kişilerin sayısında olağanüstü artış yaşanmıştır. Sadece dinsel öğelerin gizemine ve bu yalandan ibaret mucizenin atmosferine kapılan inançlılar, bahsi geçen olay örgüsüne bağlı normalin azıcık da olsa dışında gerçekleşen küçük örüntülere karşı artık hayranlık duymakta ve kendi güçsüzlüklerini bütün çıplaklıklarıyla ortaya koyarak büyük bir esaretin altında itaat etmektedirler.

Yaşama iksiri, ölüme yönelik bir karşı saldırıdır. Bir yokluk ya da hiçliğin doğasına hükmetmiş bir belirsizlikle beraber ürkütücü olması, insanın yaşama karşı bir sıkı tutuşunu ve ölmeye karşı bir önlemi zorunlu kılmaktadır. Hayatımızı yaşamak adına severek, yiyerek, içerek, sevişerek tüketiyor ve her tüketişte ölümle olan mesafemizi kısaltıyoruz. Tam anlamıyla, bütün bir doğallıkla ölmek için yaşıyor fakat ölmemek için çabalıyoruz. insan bu bağlamda tam bir çelişkiyle hayatını ikame ettirmektedir. insan doğasına aykırı bir başkaldırış gerçekleştiren Don Juan, bu süreçte büyük bir pervasızlıkla, salt bir bencillikle sefahat içinde yaşamayı, erdemli bir yaşantıdan üstün tutmaktadır. Ölüme karşı işe yaramaz bir silahı elinde bulunduran bir insanın, tam da bu korkuyu yenmesiyle yapabileceklerini ortaya koymaktadır bu öykü. Ölüm yok sayılmış, toplumsal değerler düşünceden uzak bir yere fırlatılarak dünyanın merkezi ve anlamı kendi başına Don Juan olmuştur. Don Juan bu bağlamda cesaretli birisi olarak görülebilir. Fakat bu cesareti ayakta tutan gücün tam da yaşama iksiri olduğunu göz önünde bulundurursak, bu cesaretin de gerçeklikten yoksun bir ideal olduğunu söylemek mümkündür.

⸻

KAYNAKÇA

Balzac, H. de. (2009). Tılsımlı Deri (Fransızcadan çeviren: Volkan Yalçıntoklu). istanbul: Türkiye iş Bankası Kültür Yayınları (Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi).
Balzac, H. de. (2016). Uzun Yaşam iksiri (Seçme Öyküler) (Fransızcadan çeviren: Birsel Uzma). istanbul: Can Yayınları.

solçu

Əvvəla, əsas məqsədimin başlıq haqqında məlumat deyil, yuxarıdakı entry'ə cavab olduğunu bildirim. Cavabım isə dolaylı bir şəkildə solçuluğa qarşı qəlib yarğıların bir baxımdan qırılmasında rol oynayır. Bu səbəblə yan məqsəd də təbii bir şəkildə başlıq məlumatına xidmət edir.
Öncəliklə, cümləni təkrarlayaq. "Diktatorlar və totalitar rejim yetişdirə siyasi mövqe. özəlliklədə marksizmin yayılmasıyla və bu marksizmdə darwin'in nəzəriyyəsilə dəstəkləndiyi üçün elm insanları arasında xüsusi rəğbət görülür.”

Bu arqumenti çürütmədən əvvəl retorika'nın ya da 'safsata'nın (retorikanın Türkçəsidir. Türkçə qarşılığını sevdiyim üçün bundan sonra da retorika yerinə safsata kəlməsini istifadə edəcəm) nə olduğunu açıqlamalıyam. Çünki yuxarıdakı cümlələrə bilgidən daha çox qulaqdan eşitmə məlumatlar hakimdir. Belə cümlələrin çoxu da retorikadan ibarət olur.
müzakirələrdə bir fərd tərəfindən qarşı tərəfə istifadə olunan və mövzudan kənar ya da mövzu ilə əlaqəsi olmayan cümlələrə safsata deyilir. Safsatanı siyasətçilər, jurnalistlər daha çox xaos yaratmaq, əsas mövzudan qaçmaq ya da müzakirəni qazanmaq üçün istifadə edirlər. Onlar bunlarla birlikdə geniş kütləni cəlb etmək və tərəfdar qazanmaq üçün də safsata mexanizmasını hərəkətə gətirirlər. Nümunə olaraq: Bir jurnalistə mən bu sabah yumurta yemədim dediyimdə, o, bunu filankəs bəy yumurta yemir ( yəni sadəcə sabah deyil ümumiyyətlə) deyə çevirər və beləliklə safsatan istifadə etmiş olar. Safsata Gündəlik dilimizdə də çox təkrarlanan bir şeydir və bəzi insanlar bunu bilməyərək edir. Kişisənsə əsgərliyə getməlisən; Azərbaycanlısansa vətənini sevməlisən tərzi sonsuz sayıda örnək verilə bilər. Tarix boyunca Aristotel, şopenhauer tərəfindən (mənim bildiklərim və oxuduqlarım: Şopenhauer - tartışma sanatının incelikleri; Aristotel - Retorik; Sofistçe çürütmeler. Bunun xaricində Alev Alatlı - safsata kılavuzu və Alex Fischer - Gerçek argümanların mantığı baxıla bilər) və başqa kimi filosoflarca safsata haqqında kitablar yazılıb. Şüurlu şəkildə istifadə edənləri şəxsiyətsiz olaraq tərif edən Şopenhauer, safsataya qarşı mübarizə aparmaq və qarşındakı insandan gələn safsata hücumlarını təsirsiz hala gətirmək üçün yazdığını bildirmişdir. Nümunə göstərib, safsata haqqında məlumatı bitirmək istəyirəm, çünki bunun haqqında ayrıca başlıq açılmalıdır.

Nümunə 1
A- Pişiyi evə almamalısan
B- Niyə ?
A- Çünki dinimizə görə bu doğru deyil.
Bu safsatalardan, “Otoriteye başvurma safsatası” olaraq adlandırılır. A fərdi məsələni subyektiv dəyərləndirmək yerinə doğrudan din arqumentindən istifadə edərək hərəkəti tamamilə yanlışlayır və dogmatik faktorları işin içinə heç yerə qatmış olur.

Nümunə 2
Döymələri var, böyük ehtimal nəşə də çəkir. Bu məntiqli təməli olmayan cümləni analiz edək.
Fazilin döyməsi var; Fazil keçən il nəşədən həbsə atılmışdı. Deməli bütün döyməsi olanlar nəşə çəkir və həbsə girib.

Yuxarıdakı şəxs (entryni yazan) böyük ehtimalla tarixdən Soviet Sosializmi və ya Çin Sosyalizmini referans götürərək solçuluğun tamamilə yanlış olduğu (mən bunları deməmişəm desə belə solçuluq dediyində həddindən artıq çox geniş bir nəzəriyyəni işin içinə “istəmsizcəsinə” qatmış olub. Bu səbəblə də stalin və ya çin nümunələriylə sərhədləndirməsək də olar) nəticəsinə gəlib. Ancaq tarixdə marksizmə opörtunist nöqtəylə yanaşan, sosializmlə (əlbəttə Stalin’in tək ölkədə Sosializmini nəzərdə tutmuram!) əlaqəsi olmayan idarə sistemini nümunə göstərib solçuluğu günahlandırmaq, yalan məlumat yaymağa çalışmaqdan və nəzəriyyəyə bilgisizliklə yanaşmaqdan başqa bir şey deyil.

Marksizm Marksın kapitalist sistem haqqındakı kökdən tənqidinə və geniş bucaqdan Marks və Engels’in düşüncələrinin bütününə dayanan doktrinadır. Marksizmin ən əsas məqsədi, ictimaiyətin sinfi iyerarxiyasında azınlığı təşkil edən burjuaziyanın ədalətsizliyinə qarşı mübarizə aparmaq və iqtisadi paylaşımın bərabərliyini təmin etməkdir. Marksizmin ortaya qoymuş olduğu möhtəşəm və bir o qədər də zəngin ədəbiyyata hakim olmadan Solçuluğa və özəldə marksizmə despot etiketi vuranlara Spinoza’nın Etikasında dediyi kimi bir cavab vermək olar: “Bilgisizlik, kanıt olamaz!”

Diktatorluq isə ən sadə dildə desək tək adam rejimidir. Diktatorluqla idarə edilən sistemlərdə müxalifət basdırılmaqda, kütlə kommunikasiyə vasitələri idarə edilməkdə və şiddət çox zaman istifadə edilməkdədir (tanış gəldi ?). Soviet Sosializmi beləydi ? Bəli deyə bilərik. Marksist düşüncəyləmi idarə olunurdu ? Əlbəttə ki xeyr! (Burada Lenin hökümətini qismi bəli olaraq dəyərləndirə bilərik deyə fikirləşirəm. Bu başqa mövzu olduğu üçün sadəcə bəli kimi qısa cavabla yetinəcəm).

Sosial Darwinizm məsələsinin marksizmlə əlaqəsi və elm adamları məsələsinə həqiqətən cavab vermək üçün isə vaxt itirməyi tamamilə gözə almaq lazımdır. Məncə yazdıqlarım zatən yuxarıdakı entrydə yazılanın böyük qisminə cavab verir, bəlkə başqa vaxt bu məsələ haqqında da yazaram.

Son olaraq, marksizmə dair bir şey demək istəyirəm. Marksizm, daima determinizm, iqtisadi reduksionizm, modası keçmişlik və s. ilə təqsirləndirilmişdir və təqsirləndirilməyə davam edilir. Bu kimi tənqidlərə indiki dövrümüzün məşhur ingilis marksisti Terry Eagleton möhtəşəm əsərində tam cavabı verib. Eagleton “Marx Neden Haklıydı ?” adlı kitabında, Aralarında iki cümlə öncə dilə gətirdiyim tənqidlərlə bərabər ən yayğın 10 tənqidi çürüdür. Maraqlananlara şiddətlə tövsiyə edirəm.


Dixi et salvavi animam meam!

yenidən emal və mif

Son illərdə, dövlətlərin ən böyük çevrə müdafiə kartlarından biri olan yenidən emalın böyük bir hissəsinin mifdən ibarət olduğunu həm dövlətlərin özü həm də insanların bir qismi çox yaxşı bilir. Bununla bağlı araşdırmalar var və hələ də aparılır. Bunun bir hissəsindən danışaraq arxa səhnədə əslində nələr olduğunu gün üzünə çıxartmağa çalışacam.

ilk öncə yenidən emala ən çox göndərilən tullantı növlərindən biri olan plastiklərin bilinməsi lazım olan xüsusiyyətlərindən danışaq. Plastiklər istifadə baxımından insanlara rahatlıq təmin edir. Məsələn, elastik quruluşlarına görə asanlıqla istənilən formaya salına bilərlər. Plastik yüksək molekulyar ağırlıqlı, üzvi molekullar və ya polimerlərdən ibarətdir. Plastiklərin bir çox üstünlüklərinin olması, sərmayə sahibləri tərəfindən onu digər xammallara (şüşə) görə daha çox istehsal etməyə yönəldir. Bu üstünlüklərdən ən mühümü həm istehsalın, həm də daşınma xərclərinin aşağı olmasıdır. Plastiklərlə bağlı qeyd edilməli olan başqa bir məsələ plastiklərin böyük ölçüdə təkrar emal oluna bilməməsi və təkrar emal edilməməsidir. Bunun iki mühüm səbəbi var. Birincisi, plastiklərin təkrar emalı çox baha başa gəlir. ikincisi, təkrar emalı çətinləşdirən plastiklərin əksəriyyətində olan bəzi kimyəvi maddələr bu prosesin mümkünlüyünü azaldır. Bundan əlavə, təkrar emal edilmiş plastiklərin keyfiyyətinin aşağı olması mənfəət nisbətini azaldır.

Buna görə də, sərmayə sahibləri tərəfindən irəli sürülən 100% təkrar emal ideyası, istehlak nisbətlərində azalmanın yaşanmaması üçün inşa edilmiş mifdən ibarətdir! Bu səbəblərə görə təkrar emala göndərilən və ya göndərilməyən tullantıların çoxu ya yandırılır, ya okeanlara buraxılır, ya torpağa basdırılır, ya inkişaf etməmiş ölkələrə illegal şəkildə göndərilir, (20-ci əsr bu tərz biabırçı hadisələrlə doludur. Ən önəmlisi, Avropa’nın bu qədər təmiz və yaşıl olma səbəbi, inkişaf etməkdə olan və inkişaf etməmiş ölkələrdir) ya da başqa ölkələrə satılır. Bu kontekstdə tullantıların taleyindən asılı olmayaraq, hər tərəfdən iqlim böhranını tətikləyir və təbiətin məhvinə qapı açır. 1950-ci ildən sonra geniş şəkildə istifadə edilən plastiklərin təkrar emal nisbətlərinə baxdığımızda heç bir ümidverici nəticə görmürük. “Our World in Data” (2018) tərəfindən dərc olunan məqalənin hesabatlarına görə, 1950-ci ildən 2015-ci ilə qədər ümumilikdə 8,3 milyon ton plastik istehsal edilib. istehsal olunan plastik kütlənin 4,6 milyard tonu davamlı olaraq torpağa basdırılır, 0,7 milyard tonu yandırılır, 0,5 milyard tonu isə təkrar emala göndərilir. Bununla belə, təkrar emala göndərilən 0,1 milyard ton plastik hazırda istifadə olunur, qalan 400 milyonun 100 milyonu yandırılaraq atmosferə buraxılır, 300 milyonu isə torpağı doldurmaq üçün təbiətə buraxılır.

2020-ci ildə dərc edilən başqa bir hesabatda, 1950-2020-ci illər arasında istehsal olunan plastik nisbəti 9,2 milyona çatmışdır. Hesabatda diqqəti çəkən başqa bir faktor istehsal olunan plastiklərin yarıdan çoxunun 2000-ci ildən sonra istehsal olunmasıdır. Bundan əlavə, bu tempin davam etdirildiyi təqdirdə 2025-ci ildə 600 milyon tondan çox plastik istehsal ediləcəyi bildirildi. indiyə qədər təkrar emal layihəsinin tam həyat qabiliyyətli olmadığını izah etməyə çalışıldı. Bundan sonra tətbiq oluna biləcək prosesi qeyd etmək olar. Təkrar emal (mümkün olub-olmamasından asılı olmayaraq) müxtəlif çıxarları olan insanları uzlaşdırmaq və mənfəətpərəst kapitalistləri iqtisadi cəhətdən təkmilləşdirmək üçün bir vasitədir. Təkrar emal oluna bilən materiallar toplandıqdan sonra kommersiyalaşdırılır və təkrar emal müəssisələrinə göndərilir. istehsalçılar tərəfindən ikinci dərəcəli xammal kimi götürüldükdən sonra digər məhsullarla birlikdə yenidən satışa çıxarılır. Təkrar emalın əsas məqsədi ətraf mühiti qorumaqdansa, xammaldan asılılığı azaltmaqdır. Müvafiq olaraq, təkrar emalın iqtisadi səmərəliliyi birbaşa bazardakı xammal qiymətlərindən asılıdır. Qiymət aşağı düşərsə, zibilləri təkrar emal etməkdənsə xaricdən gətirmək daha sərfəlidir. Buna görə təkrar emal ətraf mühitin xeyrinə deyil, iqtisadi maraq üçün hərəkət edir


Bütün bunlara baxmayaraq, transmilli şirkətlər və qlobal brendlər təkrar emalın ekoloji böhranın və tullantıların, xüsusən də plastiklərin son həll yolu olduğunu bildirir və bunun üçün taktika yaratmağa davam edirlər. Əslində, bu mövcud böhranı və zibil çirklənməsini həll etməyin yolu plastik istehlakı azaltmaq və plastik istehsalına son qoymaq və həqiqətən təkrar emal edilə bilən materiallardan xammal kimi istifadə etməkdir. Ancaq bu, olduqca bahalı və gəlirsiz bir işdir.

MƏNBƏLƏR

1. Beyazıt, E. ve Yarım, S. (2020) Kırılgan Dünyanın Küresel Sorunu Çöp, Ankara: Gece.
2. Kılınç, i. (2011) Çöp Ekonomisi ya da Atık Dedikleri, Ankara: Epos.
3. Meriç, G. G. (2021) “Sürdürülebilir Malzeme Yönetimi için Plastik Atıkların Kimyasal Olarak Geri Kazanımı”, Özdemir, Y. (der.), Mühendislik Alanında Akademik Çalışmalar, Ankara: Duvar Yayınları.
4. Jacque, M. (2020) “La Crise Du Plastique En Dix Graphiques” https://www.lesechos.fr/in-dustrie-services/energie-environnement/la-crise-du-plas-tique-en-dix-graphiques-1181798 , erişim tarihi: 28 Ekim 2022.
5. Güler i. Ö. ve A. M. Turan. “Kentsel Çevresel Adalet ve Kent Planlaması ilişkisi”, Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, (5): 7-20.
6. Our World in Data. (2018) “Plastic Pollution”, https://ourworldindata.org/plastic-pollution , erişim tarihi: 28 Ekim 2022.

marksizm və ekologiya

Ekoloji böhranın dövlətlər tərəfindən gündəmə gətirilməsi yeni bir hadisədir. Keyns siyasətinə bağlı iqtisadi dönəmdə ictimai, siyasi və iqtisadi rifahın inkişafı təməlli səbəblərlə əsaslanan qərarlar, 1970-ci illərdə yaşanmış petrol böhranları və dövlətlərə qarşı yaradılmış ictimai müxalif təzyiqlər dövlətlərin ekologiya krizinə qarşı məcburi həssaslığını doğurmuşdur.

Ekoloji marksizmin nə vaxt ortaya çıxdığıyla bağlı dəqiq məlumat vermək çətindir. Çünki, Marx istər 1844 əl yazmalarında, istərsə də Kapital’ın bəzi bölüm/başlıqlarında birbaşa ekoloji kriz barəsində məqamlara toxunmasa da (bu, aydın məsələdir. Çünki 19-cu əsrdə ekoloji kriz mövzusu haqqında danışıqlar günümüzdəki qədər mövcudluq və əhəmiyyət kəsb etmirdi) torpaqların pozulması və təbiətin insan ilə münasibəti haqqında yazmışdır. Bundan başqa, akademik icmada birbaşa ekoloji marksizminə bunlar daxildir anlayışı yerinə daha çox ekoloji kriz marksizmlə əlaqələndirilmişdir. Bu mərhələ isə, 20-ci əsrin sonları və 21-ci əsrdən sonra yüksəlişə keçib.

Marksizmə görə, insan tarix boyu etmiş olduğu sosial, siyasi, iqtisadi, mədəni və bənzəri dəyişim və inkişafı təbiətin içində yaşayaraq və təbiətdən bəhrələnərək davam etdirmişdir. Marks və Engels, insanların başqa insanlarla qarşılıqlı əlaqə nəticəsində cəmiyyət anlayışı; insanla təbiətin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində isə təbiət anlayışının formalaşdığını düşünür. Ona görə də insan, təbiətin bir hissəsi kimi bir sosial varlıq olaraq inkişafını və dəyişməsini təbiətə borcludur.

Ekologiyanı marksizmlə birləşdirən mühüm məqam təbiətin kapitalist sistem tərəfindən etmiş olduğu istismardır. Marks bu prosesi insanla təbiətin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində baş verən metabolik deqradasiya (pozulma) anlayışını izah etməklə təsvir edir. Marksın fikrincə, bütün sərvətlərin mənbəyi və ümumi olaraq insanlığın inkişaf prosesində ən mühüm rol oynayan təbiətdir. Tarix boyu müxtəlif istehsal üsulları mütləq və təbii olaraq təbiətlə qarşılıqlı əlaqədə olmuşdur. Bu istehsal üsullarının bəziləri təbiətlə harmoniyada yaşasa da, digərləri isə antroposentrik (insanmərkəzli) yanaşmayla təbiəti bilavasitə istismar etməyi hədəfləmişdir. Kapitalist istehsal üsulu təbiəti istismar edənlər arasındadır. Marksın fikrincə, kapitalist istehsal üsulu insanları böyük mərkəzlərdə cəmləşdirir və şəhər əhalisi qarşısıalınmaz dərəcədə artır və sosial təmərküzləşmə baş verir. Bu vəziyyət həm daha çox istehsal və istehlakı zəruri edir, həm də torpaqla insan arasında metabolik pozulmalara səbəb olur. Kapitalizm təbiətdən götürdüyü təbii qaynaqların qalıqlarını təkrardan təbiətə qaytarmaq əvəzinə şəhərə yaxın ərazilərdə tullantı kimi toplayır. Bu bir tərəfdən, təkrar emal olunma prosesini gerçəkləşdirə bilməyən torpağın təbiətini korlayır, məhsuldarlığını aşağı salır, torpaqdan alınan faydanın azalmasına səbəb olur; digər tərəfdən, yığılmış tullantı qalıqlarının ətraf mühitə və insan sağlamlığına zərərli təsirlərini artırır. Nəticədə sadəcə indiki nəsillərin deyil, gələcək nəsillərin də resurslarından istifadə etməklə torpağın keyfiyyətinin aşağı düşməsini sürətləndirir və əhalinin sağlamlığına böyük ziyan vurur.

Bu kontekstdə Ekoloji Marksizm bildirir ki, kapitalist sistem təkcə işçi qüvvəsini deyil, həm də təbiəti istismar edir. Buna görə də o, təkcə işçi qüvvəsi ilə deyil, həm də təbiətin istismarı səbəbi ilə sistemin dəyişməsinin zəruriliyini vurğulayır.

neoliberal iqtisadi siyasət

Neoliberalizmin ataları Çikaqo iqtisadiyyat Məktəbinin yaradıcıları olan Fridrix Von Hayek və Milton Fridmandır. Neoliberal baxış ilk dəfə 1970-ci illərin sonunda ingiltərədə Tetçer və ABŞ-da Reyqan höküməti hakimiyyətə gəldikdən sonra tətbiq olundu. Neoliberal Siyasətə görə, böhranın əsas səbəbi Keynsçi rifah dövlətidir. Böhran nəticəsində rifah xərcləri artmış və sərbəst bazarın azadlığı məhdudlaşdırılmışdır. Bunun həlli yolu kimi milli bazarların beynəlxalq bazarlara inteqrasiyasını təmin etmək üçün deregulyasiya, başqa sözlə, dövlətin ictimai sferadakı gücünü azaltmaqla bazarın özəl şirkətə verilməsi nəzərdə tutulmuş və təklif edilmişdir. Neoliberalizm dünya bazarında dğvlət rolunu azaltmaq məqsədiylə, dövlətə məxsus iqtisadi müəssisələrin özəl sektora buraxılması, dövlət xidmətlərinin böyük hissəsinin kapitala ötürülməsi, kənd təsərrüfatına dəstək siyasətinin azaldılması, istehlak və əyləncə mərkəzlərinin artırılması kimi siyasətləri həyata keçirməyə çalışmışdır. Neoliberal iqtisadiyyatın əsas verə biləcəyimiz beş siyasəti var.
Bunlardan birincisi özəlləşdirmədir. Özəlləşdirmə əvvəllər cəmiyyətin mülkiyyətində və ya mülkiyyətində olmayan, dövlət mülkiyyətində olan və hər kəsin istifadə edə biləcəyi torpaq sahəsinin bir fərdin və ya azlıq qrupun özəlləşdirməsidir. Bu, çox vaxt neoliberal ideologiya ilə əlaqələndirilir; çünki bu yanaşma dövlətin iqtisadi sahəyə müdaxiləsini azaltmaqla azad bazar iqtisadiyyatını təşviq edir və cəmiyyətin mülkiyyətində olan regionların özəl sektora verilməsini hədəfləyir. Bu halda özəl sektor təbii ehtiyatları kapitala çevirə bilər. Suyun, məişət tullantılarının kommersiyalaşdırılması və məişət tullantılarının idarə edilməsi proseslərinin (toplama, yandırma, geri dönüşümə göndərmə) özəl sektorlara ötürülməsi bu prosesin ən sadə nümunələridir.
Neoliberalizmin əsasını təşkil edən ikinci siyasət deregulyasiyadır. Deregulasiya, dövlətin cəmiyyət və ətraf mühitin xeyrinə həyata keçirdiyi proseslərdən imtina edərək qayda yaratma prosesindən imtina etməsidir. Bu yolla özəl sektor dövlətin tərk etdiyi sahələrdə sərbəst fəaliyyət göstərə bilər. Buna misal olaraq, pulsuz səhiyyə və təhsil xidmətlərinin azaldılması və özəl sektora verilməsini göstərmək olar.
Deregulyasiya prosesindən başqa bir siyasiləşmiş prosesə keçid bizi üçüncü amilə götürür. Bu yenidən tənzimləmə və ya yenidən qayda inşa etmədir. Dövlət, ekoloji və ictimai xidmətlərdən imtina edərək özəl sektorun sərbəst fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradır və bunu cəmiyyət daxilində məntiqi zəmin yaratmaqla edir. Yəni, deregulasiya ilə birlikdə reregulasiya yaradılmış olur.
Neoliberalizmin ən mühüm siyasətlərindən biri də kommersiyalaşmadır. Kommersiyalaşdırma təbii sərvətlərin alınıb satıla bilən metaya çevrilməsi, yerli, milli və qlobal səviyyədə kapital dövriyyəsində iştirak etməsi prosesidir. Məsələn, tarix boyu heyvanların öldürülməsi, sümük, yağ, dəri, xəz kimi hissələrinin ticarətə daxil edilərək metalaşdırılması kimi nümunələr müşahidə edilmişdir.
Nəhayət, qloballaşma bir ölkənin hüdudlarından kənara çıxan sosial, siyasi, iqtisadi və mədəni elementlərin dünya miqyasında yayılmasıdır. Xüsusilə 1980-ci illərdən sonra qloballaşma özünü neoliberalizmlə daha aydın göstərdi. Neoliberal qloballaşmanın yayılmasında inkişaf etmiş ölkələr və IMF, Dünya Bankı, ÜTT (Ümumdünya Ticarət Təşkilatı) və GATS (Xidmət Ticarəti üzrə ümumi sözləşmə) kimi beynəlxalq maliyyə və kommersiya qurumları mühüm rol oynamışdır.

kapitalizm və təbiət

Kapitalizm istismara əsaslanan politikaları ilə öz cəmiyyətini inkişaf etdirən ingiltərə’də ortaya çıxıb və bütün Avropa’ya, soyuq müharibə dövründən sonra isə dünyanın bir çox ölkəsinə yayılan istehsal tərzidir.
Kapitalizm’də istehsal vasitələri ictimai,iqtisadi,siyasi, hüquqi qərarları öz lehinə dəyişdirə bilən, ideoloji propagandalar vasitəsilə xalqı manipulasiya edə bilən, bununla birlikdə dövlətin şiddət üsullarını lazım gəldikdə istifadə səlahiyyətinə sahib olan və cəmiyyətin azınlığını təşkil edən hakim sinfin əlində cəmlənməkdədir. Bəs istehsal vasitələri nədir ? istehsal vasitələri (digər adıyla istehsal qüvvələri) istehsal tərzinin təməl strukturundan biridir. Digəri isə istehsal münasibətləridir. Bunlar birlikdə istehsal tərzini əmələ gətirir. Kapitalizmi və kapitalizmlə təbiət arasındakı münasibəti gün üzünə çıxarmaq üçün bu terimlərə tərif gətirməliyəm.
ilk öncə tarix boyu höküm sürmüş istehsal tərzlərini sadalayım. ibtidai icma quruluşu, quldarlıq, feodalizm və ən əsası kapitalizm. Hər istehsal tərzinin özünəməxsus istehsal qüvvələri və istehsal münasibətləri olur. istehsal üçün tələb olunan texniki bilik potensialı (yəni insan) bacarıqlara əsaslanan texnika, texniki avadanlıqlar, istehsal qüvvələridir. insanlar qida, içki, geyim, sığınacaq və bənzəri təməl ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bütün zənginliklərin qaynağı olan təbiətdən yararlanıb, ondan öz mənfəətlərinə uyğun şəkildə istifadə edib həyatlarını davam etdirirlər. Burada qeyd etməliyəm ki, sadaladığım istehsal tərzləri daimi bir şəkildə dəyişmə və inkişaf yaşayıblar. istehsalda tələb olunan dönəm avadanlıqlarının inkişafını əngəlləyən hər istehsal tərzi tarixə qarışıb. Feodalizm dövrünün sonlarına yaxın xüsusən də ingiltərə’də kirayə sistemi, çitleme* hərəkatı kimi faktorlar feodalizmin kapitalist sancılarının nümunəsi olmuşdur. Bu dövrlərdə (16. əsr ingiltərəsi. Ancaq burada önəmlə qeyd etməliyəm ki, həm akademik marksist tarixçilərin öz aralarında həm də ümumiyyətlə tarixçilər arasında feodalizmdən kapitalizmə keçid və zaman kimi ünsurlar hələ də müzakirəli mövzudur. Ona görə də oxuyucu bunu nəzərə alaraq oxumalı və maraq dairəsindədirsə dərindən araşdırmalar etməlidi) kənd təsərrüfatında yaşanan dəyişikliklər iki sinfin daha çox ön plana çıxmasına səbəb olmuşdur. Bu siniflər kapitalist istehsal tərzində burjua və işçi sinfi kimi meydana çıxmışdır. işçi sinfi, kapitalist sistem içində burjua üçün daha çox çalışaraq kapitalistə artıq dəyər istehsal etməkdədir. Bu arqumentdən yola çıxaraq deyə bilərik ki, kapitalizm ictimai çalışmaların böyük bir qismini işçi sinfinin etdiyi iqtisadi sistemdir. Bu tərif isə bizi istehsal tərzinin ikinci strukturuna götürür. Yəni, istehsal münasibətləri. istehsal münasibətləri hərhansı bir dövrdə siniflər arasındaki axış və iqtisadi münasibətlər və ictimai struktur kimi faktorlarla bağlıdır. Məs: Kapitalizmdə istehsal münasibətləri işçiylə işverən arasındaki iqtisadi münasibətlər üzərindən şəkillənir. işçi burjuanın sahib olduğu məkanda, fabrikdə, zavodda çalışaraq yaratmalı olduğundan artıq olaraq kapitalist üçün bol miqdarda artıq dəyər yaradır. Kapitalizmin təməl strukturlarından bəzilərini sadalayaq. özəl mülkiyət sərbəst bazar, sonsuz rəqabət, məcburi böyümə və sərmayədir. Kapitalist sistemdə istehsal vasitələrini əlində tutan burjua sinfi digər burjuayla daimə rəqabətdədir. Bu məcburi və daimi olan rəqabət isə bazar iqtisadiyyatını canlı tutur və həm kapitalistin həm də kapitalistdən aslı olan digər siniflərin bazara bağlılığını ortaya çıxardır. Kapitalizmdən qaynaqlı krizlər ortaya çıxdıqda isə bu ən çox əmək güclərini sataraq təməl ehtiyaclarını qarşılamaq üçün çalışan işçi sinfinə zərər verir.
Kapitalizmin ən mühim faktorundan biri də sərmayədir. Sərmayə, istehsal qüvvələrini/vasitələrini əlində saxlayan sinfin daha çox qazanc əldə edə bilmək və sərhədsiz şəkildə böyümə hədəfini gerçəkləşdirmək üçün işçi sinfinin əmək gücü istismarına əsaslanan əmək bütünüdür.
Kapitalizm ilə təbiət arasındakı münasibətə gəldikdə isə sərmayənin genişləməsi üçün sərhədsiz böyümə və rəqabəti təməl fəlsəfəsi olan bir sistemin təbiətə zərər vermədən yaşamını davam etdirməsi mümkünsüzdür. Digər bir ifadəylə, kapitalizm ilə təbiət arasındakı münasibətin uyğun olmama səbəbi kapitalizmin daima böyümə arzusundan qaynaqlanmaqdadır. istehsalda istifadə olunan fosil qaynaqlar istehsal prosesinin hər bir mərhələsində çevrəyə zərər verməkdədir. Tükənəbilən qaynaqlar olaraq keçən bu qaynaqların yandırılaraq, bəzi məhsulların xammalına çevrilməsi nəticəsində florokarbon, metan, azot, karbondioksit kimi qazlar çevrəyə buraxılır və iqlim böhranının artmasında böyük rol oynayır. 1950’lərdən sonra okeanlar 1C isinmişdir. Bununla birlikdə, okeanlara, dənizlərə, göllərə zərər verən başqa bir kapitalist uzantı isə tullantılardır. 1980’lərin sonunda, bəzi beynəlmiləl tullantı qanunları ortaya çıxmamışdan öncə ölkələrin öz qatı tullantılarını başqa ölkələrin dənizlərinə və ya okeanlara buraxıldığına dəfələrcə şahid olunub. Bunları BBC’dən və ya başqa xəbər quruluşlarından tapmaq mümkündür. Böyük ölçüdə mif olan ya da mif edilməyə çalışılan geri dönüşüm proyekti ilə insanlar aldadılmağa davam edir. Ancaq təbiəti necə aldadacaqlar ? Yaşasaq, görəcəyik.
Əlavə qeyd: kapitalizmin yuxarıdakı şərhivə tərifi, ümumi xəttləriylə və geniş olmayacaq şəkildədir. Xüsusən də günümüzdə texnologiyanın inkişafı ilə birlikdə ictimai iyerarxinın strukturunda dəyişikliklər meydana gəlib (Bunu Marx’dan sonrakı dövrlərdə də görmək olar əslində). Bu, danılmaz faktdır ancaq burjua sinfiylə işçi sinfinin və digər kapitalist özəlliklərin olduğu və bununla bağlı analizlər, araşdırmaların artıq aparılmaması mənasın da gəlmir. Çünki kapitalist sistem sadəcə sinif istismarından ibarət deyil. imperyalizm, böhranlar, reklamlar, incəsənət industriyası və sayamadığım bir çox sahədə kapitalizmə rastlamaq mümkündür. Son illərdə isə, kapitalizm ilə təbiət arasındakı münasibət daha çox gündəmdədir. Çox uzağa getmədən söyüdlü hadisələrini, kazdağlarında Cengiz holdingin və akbelendə bəzi sərmayə sahibi kapitalistlərin ekoloji qırımlarını nümunə göstərmək olar.

keynes iqtisadi siyasəti

1929-cu il dünya iqtisadi böhranı, iqtisadi siyasətin, kapitalist istehsal tərzinin krizə girməsini və liberal doktrinaların yenidən sorğulanmasını bərabərində gətirdi. 1929-cu il dünya iqtisadi böhranı nəticəsində əksər ölkələr içə bağlanmış ( idxal nisbətlərində azalma) və dövlətçilik siyasətinin həyata keçirilməsinin zəruriliyini vurğulamışlar. Bu vurğunu ilk səsləndirən J.M. Keyns idi. Keyns iddia edirdi ki, iqtisadi sahədə yaranan tənəzzüllər və digər problemlər dövlətin həyata keçirəcəyi iqtisadi siyasət və investisiyalar ilə həll edilə bilər. O, bazarı özbaşına buraxdıqda (yəni, bazarın böyük qismini özəl şirkətlərin müdaxiləsinə verdikdə) sosial resursların tam məşğulluğuna nail oluna bilməyəcəyini və dövlətin belə hallara müdaxiləsinin vacib olduğunu aşkar edib. Keynsçi yanaşmanın həyata keçirilməsində mühüm rol oynayan amillərdən biri də 1930-40-cı illərdə Şimalda, 1950-ci illərdə isə Cənubda sənaye işçilərinin və işsizlərin mövcud nizama qarşı müstəmləkəçilik əleyhinə apardıqları mübarizədir.
1930-cu illərdən sonra həyata keçirilməyə başlanan və əsas məqsədi rifah dövləti yaratmaq olan Keynsçi siyasət iqtisadi inkişafda, işsizliyin qarşısının alınmasında və inflyasiyanın idarə olunmasında qısamüddətli müsbət nəticələr vermişdir. inkişaf və artım təşəbbüslərində qeyri-kənd təsərrüfatı/sənaye sektorunda istehsalın artırılmasına üstünlük verilmişdir. Xüsusilə, 1950-1970-ci illərdə məşğulluq göstəricilərində, istehsal vasitələrinin (texnologiya yenilikləri ehtiva edən maşın və avadanlıqların) keyfiyyət və kəmiyyət təməlli müsbət artımı müşahidə olunurdu. Sözü keçən politikalar nəticəsində, sosial xidmətlər təməl haqq səviyəsinə yüksəldilmiş və işçinin işəgötürəndən asılılığı müəyyən dərəcədə azaltmışdır. 1970-ci illərə qədər Keynsçi siyasətin inkişaf ideologiyası dünyada öz hökmranlığını qoruyub saxladı. Bu qısa müddətli inkişaflar isə həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ekologiyaya bağlı krizlərin gündəmə gətirilməməsinə səbəb olmuşdur. inkişaf adı altında edilən hər cəhdə şübhəylə yanaşılmadığı və sorğulanmadan qəbul edildiyi üçün ekoloji problemlər daha da artmışdır.
Bu isə 1960-cı illərin sonu və 70-ci illərdə çeşidli sahələrdən hərəkatların ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Yeni ictimai hərəkat olaraq adlandırılan ekologiya hərəkatları, qadın hərəkatları, kəndli hərəkatları, tələbə hərəkatları və işçi hərəkatları.
Keynesçi politikaların süqutu yeni iqtisadi politika olan və ingiltərə’də Margaret Thatcher, Amerika’da Ronald Reagan, Türkiyə’də Turgut Özal hökümətlərinin hakimiyyətə gəlməsiylə həyata keçirilən neoliberal politikaların doğmasıyla nəticələnib.

ekososializm

Ekososializm 1970-ci illərdə bəzi Avropa ölkələrindən intellektualların ekososialist anlayış yaratma cəhdləriylə ortaya çıxmışdır. Ancaq terim olaraq 1980-ci illərdə Almanya’da qurulmuş -günümüzdə dünyanın ən sözü keçən yaşıl partiyalarından biri olan - Alman Yaşıllar Partiyasının özünü ekososialist olaraq adlandırmasından sonra dünya ədəbiyyatına qazandırılmışdır. Xüsusən, 1990’larda və 2000-ci illərdən sonra dünya üzrə böyük güc qazanmağa başlayan ekososializm anlayışının James Conner, John Bellamy Foster, Michael Löwy, Joel Kovel, Andre Groz kimi tərəfdaşları var.
Ekososializmin təməl məntiqi, illər keçdikcə özünü daha çox göstərən ekoloji krizin mənşəyində kapitalist sistemə bağlı istehsal və ən önəmlisi istehlak tərzi yatmaqdadır. Məhz bu səbəbdən də günümüzdə dünyanın bir çox yerində xalqa “sürdürülebilir kalkınma/sürdürülebilir gelecek” adıyla mənimsədilməyə çalışan çevrə dostu politikalar qəbul edilməməkdədir. Bu beynəlmiləl çevrə proyektinin təməl hədəfi yoxsulluğu ortadan qaldırmaq; cənub ölkələrinin iqtisadi, sosial, siyasi, mədəni vəziyyətlərini və yaşam tərzini şimal xalqlarının səviyyəsinə gətirmək; bugünün təbii qaynaqlarını qənaətlə və gələcək nəsillərin qaynaqlarını istifadə etmədən istehlak etmək olan ancaq bunları kapitalist sistemdən çıxmadan gerçəkləşdirməkdir. Ancaq yuxarıda da yazıldığı kimi, ekososializm buna şiddətlə qarşı çıxır və kapitalist sistemin kökdən aradan qaldırılmasını, bütün mülklərin dövlətləşdirilməsini, özəl mülklərin (xüsusən də nəqliyyat vasitələrinin) ictimailəşdirilərək daha çox istifadə edilməsini, fosil qaynaqlar olaraq bilinən petrol, qaz, kömür kimi tükənəbilən hammaddələrlə təmin olunan enerjinin günəş enerjisiylə dəyişdirilməsini hədəfləməkdədir. Bundan başqa pulsuz xidmətlərin arttırılması, çalışma saatlarının azaldılması, ictimai bərabərsizliklərin sıfıra endirilməsi, istehsalın daha çox ictimai ehtiyaclar üçün və çevrə faktoru nəzərə alınaraq aparılması kimi geniş proyektləri mövcuddur.
Ekososialistlər, ekoloji qırımında cənub ölkələrindən daha çox şimal ölkələrinin payı olduğunu da vurğulayırlar. Statistikalara nəzər yetirsək bunun həqiqətən də belə olduğunu görə bilərik. Sadəcə bir amerikalının yaşam tərzini nümunə olaraq göstərsək, ekoloji zərəri bir cənub ölkədə yaşayan vətəndaşın (bu statistika ölkədən ölkəyə dəyişkənlik göstərir) ekoliji zərərindən 1/5/10 hətta 70 qat daha çoxdur.

ahlakın soykütüğü üstüne

Friedrich Nietzsche - Əxlaqın mənşəyi ya da soyağacı üzərinə

Bəhsi keçən kitab Azərbaycan dilinə tərcümə edilməyib. Bu səbəblə də Türkçə tərcüməli mətninə sadiq qalaraq, başlığı Türkçə açdım. Kitab haqqında məlumat verməmişdən öncə, kitabı almaq istəyənlərə bir iki cümlə yazmaq istəyirəm. Nitsşe filologiya ixtisasını bitirdiyi üçün kəlmələrlə oynamağı sevən möhtəşəm filosoflardan biridir. Bəhsi keçən kitabını oxumadan öncə, ecce homo, tragedyanın doğuşu, putların alacakaranlığı, insanca pek insanca kimi əsərlərini (say və türkiye iş bankasından) yavaş-yavaş, mənimsəyərək oxumağınızı tövsiyyə edirəm. Mən Nitsşe’ni tamamilə anlamaq istəyirəm və kimdən çox təsirləndiyini bilmək istəyirəm deyirsinizsə, Nitsşe’dən əvvəl Artur Schopenhauer’ı oxumağınızı tövsiyyə edə bilərəm. Bundan başqa Nitsşe, həyati təcrübələri və irsi xəstəliyi səbəbiylə get-gəl yaşayan filosofdur. Bunun nümunələrini bəzi əsərlərində də tapmaq mümkündür. Ona görə, bəzən həqiqətən ilk oxumadan və ya ikinci oxumadan anlamaq olmur. Buna görə, bu möhtəşəm yazarı oxumaq biraz da səbr istəyir. bu mövzuda səbrli olmaq, anladıqdan sonraki adı qoyulması çətin olan hissiyatın da ikiqat gözəlləşməsinə səbəb olur. Çünki oxuyucusuna, əsərin yazılma ərəfəsində yazarın keçirdiyi gözəl hisslər qədər möhtəşəm və dərin iz buraxdırır.
Nitsşe bu əsərini yazmamışdan əvvəl demək istədiklərini digər bəzi əsərlərində oxuyucusuna çatdırıb. Ancaq Nitsşe’nin gözündən bəzi dəyərlər haqqında tarixi bir analiz bucağı mənimsəmək adına, digər əsərlərini oxumuş və qavramış, Nitsşeni həqiqətən bilən birində anlamlı bir çərçəvəyə bürünə bilər. Xoş oxumalar.
Fridrix Nitsşenin 1887-ci ildə yazdığı kitabdır.

Nitsşe və Əxlaqın Şəcərəsi Haqqında

Nitsşe Əxlaqın Şəcərəsi Haqqında əsərində müasir əxlaqın mənşəyini araşdırarkən instinktlərin tarix boyu necə dəyişdirildiyini və başqa formalara salındığını göstərməyə çalışır. Birinci hissədə zadəgan əxlaqı ilə kölə əxlaqı arasındakı qarşıdurma üzərindən kin, ittiham və dəyərlərin yaranması məsələləri izah edilir.

Zadəgan əxlaqı həyatı gücləndirən, insanın öz qüvvəsini birbaşa ifadə etdiyi instinkt sahəsidir. Burada “yaxşı” anlayışı insanın özünə kifayət etməsindən və güc hissindən doğur. Kölə əxlaqı isə gücsüzlərin daxilində yığılıb qalan kin və narazılıq üzərində formalaşır. Hərəkət edə bilməyən, öz gücünü ortaya qoya bilməyən insan dəyərlər yaratmaq üçün bu sıxılmış hisslərdən istifadə edir. Beləliklə, “pis” anlayışı zadəgan insana aid edilir, “yaxşı” isə zəifliyin fəzilətə çevrilməsi, təvazökarlıq, mərhəmət və itaət kimi yenidən müəyyən olunur. Kin hissi, hərəkət gücünün çatışmazlığını kompensasiya edən daxili dəyər yaratma mexanizminə çevrilir.

ikinci hissədə Nitsşe günah, vicdan, borcluluq və qara vicdan anlayışlarının kökünə enir. Tarixən borclu ilə alacaqlı arasındakı münasibət fiziki cəzaya əsaslanırdı; borc ödənilmədikdə bunun əvəzi ağrı və əzabla çıxılırdı. Zaman keçdikcə bu münasibət qəbilələrin müqəddəs əcdadlarına qarşı hiss etdikləri borc duyğusu ilə birləşir və sonradan Tanrı qarşısında borcluluq fikrinə çevrilir. Beləcə xarici cəza sistemi daxili günahkarlıq hissinə dönür.

Qara vicdan instinktin xaricə yönələ bilmədiyi halda insanın öz üzərinə qayıtması nəticəsində yaranır. Bu, insanın özünə qarşı aqressiyası, özünü ittiham etməsi və daxilinə qapanması deməkdir. Xristianlıq bu prosesi ən son həddə çatdırır. insan öz borcunu ödəyə bilmədiyi üçün Tanrının oğlu özünü qurban verir və bununla da borc sonsuz bir xarakter alır. insandan isə əzabı müqəddəsləşdirməsi tələb olunur. Əzab artıq fiziki yox, mənəvi bir çatışmazlıq, daimi natamamlıq hissi və “mən günahkaram” düşüncəsinin insanın daxilinə hopması şəklini alır.

Bu proses instinktlərin xaricə yönələ bilməyən enerjisinin insanın daxili aləmində çöküntüyə çevrilməsinə səbəb olur. Nitsşe unutmaq və söz vermək məsələlərinə də bu çərçivədə yanaşır. Unutmaq həyatın özünü yeniləmə qabiliyyətidir. Aktiv unutmaq keçmişin yükünü aşmağa imkan verən yaradıcı gücdür. Buna qarşılıq asketik ideallar insanı öz hərəkətlərinin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Məsələn, “məni şeytan aldatdı” kimi izahlar insanın öz davranışına sahib çıxmasının qarşısını alır və vicdanı zəhərləyir.

Üçüncü hissədə Nitsşe asketik idealın mənasını, xüsusilə də sənət, fəlsəfə və din sahəsində necə işlədiyini müzakirə edir. Asketizm mahiyyət etibarilə həyatı inkar edən, instinktiv enerjini boğan dəyərlər sistemidir. Burada fiziologiya məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. insan yalnız düşünən varlıq deyil; onun enerjisi, meylləri və instinktləri var. Buna görə də hər bir dəyər sistemi ilk növbədə bu instinktiv quruluşun necə formalaşdırıldığını müəyyən edir.

Asketik ideal həyatı deyil, heçliyi bəsləyir. Bu “heçlik” o biri dünyaya təxirə salınmış ümidlərdə, gələcəyə ötürülmüş qurtuluş vədlərində və ya insanın öz instinktlərini ifadə edə bilməməsindən doğan boşluq hissində özünü göstərir. Nitsşenin fikrincə, Kantın estetikasında və Vaqnerin sənətində görünən asketik meyllər həzz və gücdən çox itaəti, nizamı və əzaba məna verməyi ön plana çıxarır.

Bu səbəbdən asketik idealın əsas funksiyası instinktlərin enerjisini dondurmaq və bunu əxlaqi fəzilət kimi təqdim etməkdir. Nəticədə instinktlər ya tamamilə boğulur, ya da insanın öz üzərinə yönəlir və qara vicdanı, dəyərsizlik hissini, həyatın inkarını yaradır. Nitsşenin genealogik metodu da məhz bu anlayışların mənşəyini araşdıraraq müasir əxlaqın həyatı dəstəkləyən deyil, həyat enerjisini tükədən bir mexanizmə çevrildiyini göstərməyi hədəfləyir.

Akademiklərə yönələn tənqid

Nitsşenin akademiklərə yönəltdiyi tənqidin əsas mahiyyəti onların asketik idealları guya aşdıqlarını iddia etsələr də, əslində eyni məntiqi davam etdirmələridir. Akademiklər özlərini biliyi neytral şəkildə araşdıran, ehtirasları susdurub soyuq obyektivliyə çevirən insanlar kimi təqdim edirlər. Nitsşeyə görə isə bu sadəcə bir maskadır.

Onların biliyə bağlılığı əslində instinktiv enerjilərinin əhliləşdirilmiş formasıdır. Asketik keşiş instinktləri “günah” anlayışı ilə idarə etdiyi kimi, akademik də həmin enerjini metodologiya, ixtisaslaşma və intizam adı altında yönləndirir. Onlar ehtiraslarını öldürmürlər; sadəcə daha məqbul, daha ictimai və daha steril bir formaya salırlar. Beləcə öz güc axtarışlarını, nüfuzlarını və özünədəyərlərini “elmi obyektivlik” maskası altında gizlədirlər. Nitsşeyə görə bu qeyri-səmimidir, çünki həyatı kiçildən köhnə asketik ruh hələ də yaşayır, sadəcə müasir paltar geyinib.

Özüm haqqında düşüncələr

Nitsşenin məqsəd anlayışına qarşı tənqidinin səbəbi də buradan qaynaqlanır. Məqsəd özü ilə birlikdə müəyyən bir təlimlər və dəyərlər sistemini gətirir. insan daha yolun əvvəlindən həmin sistemin sərhədləri daxilində hərəkət etməyə başlayır və tədricən vahid bir istiqamətə yönləndirilir. Bu isə fərdin passivləşməsi deməkdir. Əxlaqın Şəcərəsi Haqqında əsərinin son hissəsində bəhs olunan mexaniki fəaliyyət də əslində budur.

Hər hansı bir dəyərlər sistemi saplantıya çevrildikdən sonra insan öz həyatını dəyişməz və mütləq bir intizama uyğun qurmağa başlayır. Güc istəyi sanki hipnoz olunmuş kimi bir dəyərə bağlanır və nəticədə mexaniki xarakter alır. Asketizm də məhz budur. Asketik ideal insanı hərəkətsiz və passiv mövqedə saxlayır. Yol əvvəlcədən müəyyənləşdirilib və insan sonsuz bir gözlənti içində yaşayır. Bu gözləntinin mənbəyi isə birbaşa məqsəd anlayışının özüdür.

Nitsşe, isa və Pavlus

Nitsşenin Deccal əsərində hədəfə aldığı şəxs isanın özü deyil, isadan sonra qurulan Xristianlıqdır. Xüsusilə də bu quruluşun əsas memarı kimi gördüyü Pavlusdur. Nitsşeyə görə isa dünya ilə münaqişədən qaçan, əxlaqi sistem yaratmaqdan çox müəyyən bir həyat tərzini yaşayan, son dərəcə həssas bir həyat tipinin ifadəsidir. Onun “müqavimət göstərməyin” çağırışı gücdən deyil, qarşıdurmaya dözümsüzlükdən doğur.

Pavlus isə bu həyat tərzini dəyişdirərək onu institutlaşdırır. Ölüm, günah, kəffarə və o biri dünya vədi üzərində qurulmuş əxlaqi bir sistem yaradır. Bu sistem əzabı müqəddəsləşdirən asketik ideal üzərində qurulur və insanın güc istəyini məhv etmək əvəzinə onu daxilə yönəldərək qara vicdan və ressentiment yaradır.

Günah anlayışı insanın öz instinktlərini cinayət kimi görməsinə səbəb olur. Güc istəyi artıq yaradıcı və həyatverici ifadə forması deyil, insanın özünə qarşı işləyən dağıdıcı qüvvəyə çevrilir. Mərhəmət isə bu sistemin əxlaqi simasıdır. Ayrı-ayrı insanları qoruyurmuş kimi görünsə də, əslində zəiflik tipini çoxaldır və həyatın seçici sərtliyini pozur.

Asketik həyat insanın özünü hansısa ideala qurban verməsi deyil. Əsas məsələ əzaba məna verilərək onun dözülən hala gətirilməsidir. Beləcə əzab yox olmur, əksinə daimi hala gəlir. Nitsşenin tənqidi əxlaqi deyil, fiziolojidir. Problem yanlış fikirlərdən daha çox, həmin fikirləri zəruri edən həyat tipləridir. Bu mənada Deccal dağıdıcı bir kitabdan çox, həyatı zəiflədən dəyərlərin diaqnozunun qoyulduğu və ayıqlandığı bir mətn kimi oxuna bilər.

yazarların çəkdikləri it şəkilləri

Ya pardon, Fatime hoca’nın Feminizm ve Metodoloji dersi bu odada mı acaba ?

yazarların çəkdikləri pişik şəkilləri

Dünyanın bütün pişikləri, miyavlayın!


Kanka ben liboşum ama Marx’ı da severim, adam yazmış aga.

mükəmməl sözlər

“mücadele-i hayattan şu sırrı anladım ki ben, ölüm bir didinmenin sükuna inkılabıdır." (Kemal Tahir)
En çok da tanrısına karşı samimiyetsizdir insan, günah işleme hakkı tanımaz ona. (Nietzsche, insanca pek insanca ya da iyinin ve kötünün ötesinde tam xatırlamıram)
Yeminle teyit ve tasdik ederim ki kardeşlerim, yeryüzüne sadık kalın ve kanmayın size dünyanın ötesindeki ümitlerinden bahsedenlere! Onlar, zehir saçanlardır, bilerek veya bilmeyerek… (Nietzsche - Böyle Söyledi Zerdüşt)
Varolan tek şey mücadeledir ( Karl Marx - bir müsahibədə)
Sahtekarlığın evrensel düzeyde egemen olduğu dönemlerde, gerçeği söylemek devrimci bir eylemdir. (george orwell)
Son olaraq, George Orwell'ın cümləsini öz prinsiplərindən heç bir şəkildə imtina etmədən mövcud rejimə qarşı cəsarətlə ayaqda duran və ideologiasını yaşadan bakıdakı ictimai fəallar adına yazdığımı bildirmək istəyirəm..