1. Belə deyim, çox-çox illər əvvəl, hələ teleskop falan yox ikən, insanlar başlarını qaldırıb göyə baxırdılar və düşünürdülər: “Bu ulduzlar niyə hər gecə bir az fərqli yerdə görünür? Günəş niyə hər gün eyni yoldan çıxıb batmır?”

O vaxtların “elm adamları” göyləri izləyib bu suallara cavab tapmağa çalışırdılar. Bax, bu adamlardan biri də Klaudius Ptolomey idi. Misirdə yaşayırdı, amma yunan elm məktəbinə aid idi.
Ptolomey bir gün qərar verir ki, gördüklərini, hesablamalarını və düşüncələrini hamı üçün toplayıb yazsın. Nəticədə ortaya çıxır “Almagest” adlı möhtəşəm bir kitab.

“Almagest” nə deməkdir?
Əslində bu ad yunan sözü deyil, sonradan ərəblər tərəfindən “əl-Məcisti” kimi adlandırılıb, yəni “ən böyük”, “ən möhtəşəm” mənasında. Ona görə də Avropaya keçəndə adı almagest kimi qalıb.
Yəni sadə dillə desək “Ptolomeyin ən böyük əsəri” deməkdir.

Kitabın əsas ideyası nə idi?
Ptolomey deyirdi ki:
“Dostlar, kainatın mərkəzində Yer dayanır. Günəş, Ay, ulduzlar və bütün planetlər onun ətrafında dolanır.”
Yəni yer mərkəzdə, qalan hər şey onun ətrafında fırlanır.
Buna geosentrik model deyilir.
indi biz bilirik ki, bu fikir səhvdi — əslində Günəş mərkəzdədir, planetlər onun ətrafında fırlanır. Amma o dövrdə Ptolomeyin fikri o qədər sistemli idi ki, min ildən çox bütün alimlər bu modeli əsas götürürdülər.

Kitabda nələr var idi?
Ptolomey sadəcə “Yer mərkəzdədir” deməyib, həm də bu sistemi riyaziyyatla izah edib.
O ulduzların və planetlərin hərəkətini hesablamaq üçün dairələr, bucaqlar, məsafələr hesablayıb.

Əsərdə:
* 1000-dən çox ulduzun mövqeyi göstərilib,
* Planetlərin hərəkət trayektoriyaları hesablanıb,
* Günəş və Ayın tutulması necə baş verir – bu da izah olunub,
* müşahidə aparmaq üçün cədvəllər və üsullar verilib.
Yəni bir növ, o dövrün “astronomiya kitabı bələdçi hesablama proqramı” idi.

Niyə bu qədər vacib idi?
Çünki Ptolomeydən sonra gələn nəsillər – həm müsəlman alimlər, həm də Avropa alimləri – onun kitabını əsrələrcə oxuyublar.

Məsələn:
* Ərəb alimləri (məs. əl-Battani, Nəsirəddin Tusi) onun sistemini təkmilləşdiriblər.
* Sonra Kopernik gəldi və dedi: “Yox, əslində Günəş mərkəzdədir.”
Amma bunu deyəndə belə, yenə də Ptolomeyin Almagestinə baxıb müqayisə edirdi.
Yəni bu kitab bir növ "elm tarixinin sütunu" olub.

Qısası:
“Almagest” sadəcə bir astronomiya kitabı deyil bu, insanların göyə baxıb kainatı anlamağa ilk ciddi cəhdlərindən biridir.
Bəli, Ptolomey bir az yanılmışdı, amma onun sayəsində sonrakılar düz yolu tapdılar.
Belə baxanda, bu kitab elə bil qədim dövrün “Google Sky” versiyası idi ,sadəcə teleskop yerinə kəskin müşahidə və ağıllı hesablamalarla..