Mübarizənin kökəni
insanlıq tarixi bir neçə ictimai quruluş dövlərindən keçmişdir. Bunlardan ən ilki ibtidai icma quruluşu olmuşdur. Zamanla "Ağıllı insan"lar ("Homo sapiens"lər — müasir insan tipi) yeni əmək vərdişləri qazanır, əmək alətlərini təkmilləşdirirdilər. Üst Paleolitdə qəbilə icması formalaşır. Qəbilə qan qohumluğu əsasında yaranır, bu da öz növbəsində anaxaqanlığını (matriarxat) formalaşdırdı.
Matriarxat - qadının cəmiyyətdə mühüm rol oynadığı dövr 40 min il bundan əvvəl başlayıb, e.ə. IV minilliyin sonlarınadək (təqribən 37 min il) mövcud olub. Arxeoloji araşdırmalar nəticəsində əldə olunan məlumata görə, Alt Paleolit dövründə insanların ilk məşğuliyyətləri ovçuluq və yığıcılıq idi. Mağarada yığıcılıqla məşğul olan qadınlar vaxtaşırı ova da gedirdilər. Sonrakı dövrdə oturaq həyat insanları köçərilikdən ayırıb bir ərazidə məskunlaşmağa sövq etdi. Həyat tərzində ovçuluğun yerini əkinçilik aldı və bu, daha çox qadınların öhdəsinə düşən iş idi. Dənli bitkilərlə tanışlıq, əkin, buğdanın yığılaraq üyüdülməsi və bu ənənənin yeni nəslə öyrədilməsi qadınların sosial həyatda yükünü artırmaqla yanaşı, vəzifəsini də üst səviyyəyə qaldırırdı. Artıq kişi ilə müqayisədə qadın üstünlük qazanmışdı.
Üst Paleolit dövründə ulu icma nəsli-qəbilə icması ilə əvəz olundu. Nəsli-qəbilə icmasının əsasını qan qohumluğu ilə bağlı olan insanların birliyi təşkil edirdi. insanlar ana xətti ilə qohumluq əsasında birləşmişdilər. Bu dövrdə kişi nəsli davam etdirməkdə üzərinə düşən rolundan xəbərsiz idi. Baxmayaraq ki, ata uşaqların ona oxşarlığını görür, amma bunun səbəbini dərk edə bilmirdi, onların yalnız ananın övladı olduğunu anlayırdı. Digər tərəfdən uşaqlar da özlərini ananın övladları hesab edirdilər. Beləcə soy kişi tərəfindən deyil, qadın tərəfindən tanınar, kişilərə isə sonsuz bir varlıq kimi baxılardı. Kişi evləndikdən sonra qadının tayfası arasında ömür sürərdi. Qadın kişinin yalnız qol gücündən bəhrələnərdi. Qəbilənin həyatında qadın mühüm rol oynayardı. Uşaqların qayğısına qalmaq, giləmeyvə və yabanı bitkilər toplamaq, odu qoruyub saxlamaq, yemək hazırlamaq və s. qadınların işi idi. Qəbilə icmasında insanlar ana xətti ilə birləşdiyinə görə də bu dövr ana xaqanlığı (matriarxat) dövrü adlanır.
Amma əkinçiliyin inkişafı nəticəsində xışa keçid və heyvandarlıq tədricən qadının sosial gücünü kişiyə ötürməsinə səbəb oldu. Tamamilə oturaq həyata keçid isə qadınların sosial güclərinin itirilməsinə gətirib çıxardı.
Çox keçmir ki, kişi də uşaqların dünyaya gəlməsindəki rolunu anlayaraq özünü onların əsas sahibi kimi tanıyır. Bu vaxtdan etibarən qadını tamamilə özünə tabe edir, ailənin başçılığını öz ixtiyarına alır. Beləcə, ağır zəhmət və fiziki güc tələb edən xış əkinçiliyinin yaranması, köçəri (yaylaq-qışlaq) maldarlığın meydana gəlməsi, həmçinin tayfalar-arası toqquşmaların başlanması ictimai həyatda kişilərin nüfuzunun artmasına təsir edir. Nəticədə icma həyatında kişilərin mühüm rol oynadığı ata xaqanlığı (patriarxat) dövrü başlayır.
Qədim dövrlər
Bir çox qədim sivilizasiyalarda böyük qadın fiqurlarına rast gəlmək olar. Qədim Misirdəki dinlərdə isida kimi tanrıçadan, yunan miflərində Amazonlar kimi döyüşçü qadınlardan bəhs edilirdi. Əlbəttə ki, real şəxsiyyətlər arasından ənənələri pozaraq cəmiyyətlərinin zirvəsinə qalxıb təkbaşına böyük imperiyalara hökm edənlər də olmuşdur: Misirdə Hatshepsut, Çində Wu Zetian və Koreyada Kraliça Seondeok kimi qadınları misal göstərmək olar. Davamındakı orta əsr və krallıqlar dövrü əvvəlkilərin təkrarı olaraq davam etdi. Quldarlığın mövcud olması, fiziki gücün ön plana çıxması kişilərin hər sahədə ön planda qalmasını saxlayırdı.
Sənaye inqilabı
XVIII əsrin ortalarında suyu və buxarı istifadə edərək, istehsalı müəyyən qədər mexanikləşdirməklə birinci sənaye inqilabı baş verdi. Ardınca XIX əsrdə gələn elmi-texniki inkişaflar insanların iri şəhərlərə toplanmasına səbəb oldu. Məhsullara artan tələbat zavodlarda böyük işçi qüvvəsinə ehtiyac duymağa başladı. Kişilərin əl əməyinin baha olması qadın və uşaqların işlərə cəlb olunması ilə nəticələndi. Zamanla qadınlar cəmiyyətdə müxtəlif peşələrdə ucuz işçi qüvvəsi kimi olsa da iştirak etməyə başladılar.
Beynəlxalq qadınlar günü
Sənaye inqilablarından sonra Avropa və Amerika Birləşmiş Ştatlarında qadın əməyindən istehsalatda istifadə olunurdu. Kişilərlə müqayisədə az maaş və hüquqların həmçinin pis iş şəraitinin olması qadınlar arasında siyasi qrupların yaranmasına və etirazlara gətirib çıxardı. Hamımızın bildiyi kimi ən sonunda müəyyən hüquq və bərabərliklər əldə edildi. Lakin bununla yanaşı dünya iş sektorunda böyük bir hissəni kişi işçilər hələ də tutmuşdu.
Müasir dövr və Feminizm
Qadınlar günü məsələsində olduğu kimi bu mövzuda da Avropa və ABŞ məkanında siyasi hərəkatlar baş vermişdir. Feminizm mübarizəsi 19 və 20-ci əsrin ortalarına kimi səsvermə, 1960-lardan hüquqi və sosial bərabərlik, 1992-ci ildən fərdiçilik və müxtəliflik, 2012-ci ildən isə daha çox virtual və media məkanındakı qadın düşmənçiliyinə qarşı mübarizə üzərindən formalaşmışdır. Müasir dövrümüzdə ən çox önə sürülən məsələlərdən biri də kişi və qadınlar arasındakı maaş, qazanc fərqləridir. Ən sadə nümunə olaraq götürsək, müğənni, aktyor, idmançılar arasında qazanc fərqləri çox böyükdür.Bunun da başlıca səbəbi cəmiyyətin hələ də mədəniyyət və idman sahələrində kişilərin aid olduğu hissəyə daha çox maraqlı olması və məntiqi olaraq daha çox qazanc gətirməsidir. Feminizm əlehinə ən çox qoyulan arqumentlərdən biri də budur ki, qadınların kişilər kimi bir çox fiziki və çətin iş sahələrinə getməməsi, incəsənət və ya idman sahələrində az maraq yaradaraq sponsorlara az qazanc gətirməsidir.
Dünya və Azərbaycan Cəmiyyəti
Müasir dövrümüzə baxanda ölkəmizdə qadınların iştirak etdiyi müəyyən iş sahələri gözə çarpır. Bunlara təhsil, səhiyyə, media, satış sektoru, şəxsi baxım sektoru və maliyyə səhəsi kimi istiqamətləri misal göstərə bilərik. Dünyada da nəticələr bir baxıma eynidir. Aşağıdakı şəkillərdə The International Labour Organization (ILO) (azərb. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı) tərəfindən 2023-cü ilə dair qadınların dünya əmək sektorunda faiz nisbəti ilə dominant və həddən az təmsil olunduğu sahələr göstərilir.
Eyni sahələrdə artım təəssüf ki, qadın cinsinin cəmiyyətdə hər yerdə təmsil olunduğu mənasına gəlmir. Müasir feminizmin qadınlara xitabən vurğuladığı "hər peşədə işləmək hüququmuz var" şüarı reallıqda tətbiq etməyə gəldiyi zaman "bizə xoş gələn peşədə işləmək" ilə əvəz olunur. Çünki böyük nisbətdə heç bir qadın inşaatda qaynaqçı, avtotəmirdə usta kimi işlərdə işləməyi gözə almır. Daha aydın danışsaq bir qadının əməliyyata gedən hüquq mühafizə orqanı işçisi kimi təhlükəyə atılmasını, sərhəd xidməti əsgəri kimi -10 dərəcə və ya daha soyuq havada sərhəd keşiyi çəkməsi inandırıcı səslənmir. Bu saydığım "olmaz"ların tək səbəbi odur ki, istər dünya istərsə də ölkəmizdə qadınlar öz komfort zonasını tərk etməyə çəkinirlər. istər ətrafdakı insanların düşüncəsi deyin, istər peşənin aşağı maaşı vəd etməsi deyin istərsə də fiziki olaraq hazır olmadıqlarını deyin amma nəticə etibarilə addım atmaqdan çəkindiyi üçün o sahə və o iş mübarizədə olduqları kişi cinsinə "qismət" olur. Yəni ətrafdakı kişi iş yoldaşlarının "baxın qadınlığı ilə filan işi görmək istədi bacarmadı" ifadəsinə görə işdən çəkinmək və ya yaxşı bir vəzifədə işləyən qadına kişi iş yoldaşlarının paxıllıq edib "ayağının altını qazmasından" qorxmaq lazım deyil. iş dünyasında, bu cinsindən asılı olmayaraq hamının başına gələ bilər. Təsəvvür edin şəxsi iş bacarıqları sizdən aşağı olan köhnə işçi filan vəzifəni gənc olan sizə uduzur. Əlbəttə ki, paxıllıq və neqativ olacaqdır. Bir nüansı da qeyd edim ki, müəyyən dövlət və özəl işlərdə qadın cinslərinə "jest" edərək vəzifəsi gərəyi etməli olduğu bir tapşırığı yüngülləşdirirlər. Bu "jest"lər həm rəhbərliyin öz beynində formalaşdırdığı "qadındı gücü yetməz iş qalar", "səhv edər" kimi düşüncələrə görə həm də maaşın az olduğu yerlərdə işçinin etirazını susturmaq vasitə kimi istifadə olunur. iş yerində bu fikirləri məğlub etməyin də tək yolu işləyib "qadın olmağımın önəmi yoxdur öhdəsindən gələ bilirəm" deyərək şablonu qırmaqdır. Necə deyərlər "döyüş başlamadan məğlubiyyəti qəbul edənlər həmişə buna məhkumdur."
Psixoloji məsələyə vurğu etmədən yazını bitirmək günah olardı. Ölkəmizdən danışası olsaq, bir qadının başqa qadından dəstək görmədiyi cəmiyyətdə kişi həmişə ön planda olacaqdır. Ən sadə formada desək, evində ana-bacısından, nəsildə digər qadınlardan, məktəb və universitetdə sinif və tələbə yoldaşlarından, müəllimlərindən, şəxsi həyatda rəfiqələrindən dəstək görməyən qadın sözsüz ki, həmişə 1-0 geridə olacaqdır. "Qız işi deyil", "Qadının orda nə işi var", "Ay qız o işdə kişi kimi olacaqsan sonra baxan olmaz" kimi cümlələr həmişə ölkədə cinslər arasındakı iş fərqliliyini formalaşdırmışdır. Sizə bir kəlam deyim yazın bir kənara. Azərbaycan məkanına aid edirəm. "Qadının ən böyük düşməni elə qadındır." Nə vaxt kimi Azərbaycan qadını qorxmayıb komfortdan çətinə bilinməzə addım atacaq, nə vaxt ki, qadın qadına dəstək verib dayaq olacaq bax o zaman balanslı cəmiyyət yaranacaq. O gün gəldiyində iş yerinə cinsinə görə yox, işə uyğun olub-olmamağına görə işçi seçiləcək.
Mənbə və əlavə oxu üçün:
1. adpuquba.edu.az
2. anl.az
3. worldhistory.org
4. archive.org
5. theguardian.com
6. ilostat.ilo.org
7. hud.ac.uk
sifarişi verən: Derek