Dramatik əsərlərin tərkib hissələrindəndir. dialoq və remarka ilə birlikdə dramatik növdə yazılmış əsərləri lirik və epik növdə yazılmış əsərlərdən fərqləndirir.
Yunan sözü olub "təksəslilik", "təkbaşına danışmaq" mənasını verir.
Tərifi isə çox sadədir:
Dramatik əsərdə iştirak edən hər hansısa bir obrazın öz-özünə*
zahirdə öz-özünə olsa da, əslində kütləyə xitabən
danışmasına monoloq deyilir.
işlənmə dairəsi dialoqa nisbətən daha məhduddur. Ümumiyyətlə, istənilən əsərdə monoloqlar dialoqlardan daha təsirli olur, əksər hallarda əsərin baş qəhrəmanın dilindən verilir və həmin obrazın daxili aləminin, həyat amalının başa düşülməsinə xidmət edir. Həmçinin monoloq vasitəsilə bədii əsərdə yazıçı əsərdə irəli sürdüyü ideyanı, çatdırmaq istədiyi fikirləri oxuculara təqdim edir.
Dünya ədəbiyyatında ən məşhur monoloqlar william shakespeareə məxsusdur. istər hamlet, istər otello, istərsə də v henry əsərlərinin monoloqları ən məşhur monoloqlara nümunə ola bilər.
Azərbaycan ədəbiyyatında "monoloq" deyiləndə xatırlanan üç dramaturq vardır: Cəlil məmmədquluzadə, hüseyn cavid və cəfər cabbarlı.
cəlil məmmədquluzadənin şedevri sayılan ölülər əsərində kefli isgəndərin, hüseyn cavidin iblis faciəsində iblisin və cəfər cabbarlının oqtay eloğlu faciəsində oqtay eloğlunun monoloqları azərbaycan ədəbiyyatının ən məşhur, ən təsirli və ən mükəmmməl monoloqları kimi qəbul olunur.
Bu da cəfər cabbarlının od gəlini faciəsinin baş qəhrəmanı elxanın
"La ilahə illəllah!" ilə başlayıb, "allah mənim özümdədir!" cümləsi ilə bitən məşhur monoloqu:
La ilahə illəllah! Bax o deyir La ilahə illəllah. Bu minlərcə insanları xanimansız buraxan acıqlı odlar deyir, La ilahə illəllah.
Bu qara torpaqları boyayan günahsız qanlar deyir, la ilahə illəllah! Adəmdən-xatəmə kimi bütün həyat və səadət bayquşlarının yaratdığı bu dar ağacları da deyir, la ilahə illəllah!
Bütün həbsxanalar, bütün bu qılınclar, bu mızraqlar, bu qara iplər, zəncirlər deyir la ilahə illəllah! Bu qarışqalar kimi ayaq altına tökülən insan cəsədləri, bu əllər, bu ayaqlar, bu kəllələr, bu sümüklər, bunlar, bunlar deyir La ilahə illəllah!
Yalnız mən demirəm. Yanlız mən, bir günəşin telləri, bir vicdanın çarpması, bir mənanın görsənişləri olan bəşəriyyətin bu qardaşlıq və azadlıq bayrağı altında tək qalıb son nəfəsimdə də La ilahə illəllah deməyib, sizə və bütün insan qəssablarına qarşı ucadan deyirəm: yoxdur Allah, yoxdur Allah!
Yalnız mən son nəfəsimdə də insan qanı içən hökümətlərə, insan sümükləri gəmirən ordulara qarşı tək durub deyirəm: yoxdur Allah, yoxdur Allah!
Yalnız mən son nəfəsimdə də insan həyatını zəhərləyən, insan diləyini zorlayan süni qanunlara, təriqətlərə, dinlərə müxtəlif biçimli uydurma allahlara, yüz iyirmi dörd min Allah tacirinin, yüz iyirmi dörd min vicdan bayquşunun yaratdığı süni, yaramaz, əski qullar dünyasına qarşı üz-üzə durub ucadan deyirəm: yoxdur Allah, yoxdur Allah!
Mənəm Allah! Mənəm yer üzündəki həyat və səadətin yaradıcısı! Mənəm göylərin dərinliyində, varlığın gözəlliyində gülümsəyən mövcüdatı təcəssüm etdirən, mənəm Allah! Allah mənim özümdədir!
)