problem of evil

iddia belədir:
1. kainatda pislik mövcuddur

2. mükəmməl olan, mütləq yaxşılıq sahibi olan tanrının varlığıyla ziddiyət təşkil edir

3. mükəmməl olan varlıq, tanrı yoxdur

məntiqlə düşünsək biz birinci tanrıdan danışırıq. mütləq, əzəli iradə sahibi. istədiyini edir. heç bir şey var olmadığı bir zamanda, hətta zaman qavramının olmadığı bir zamanda o var idi. əgər o istəsə insanlara səbəbsiz yerə əzab əziyyət verər. bəs sizcə bu onun yoxluğuna bir sübutdur? başdan başlayaq. əmr sahibi odur. hər şey onundur, yəni hər bir şeyə sahib olan odur. o özünü tərifləmiş, gördüyü işləri təqdirəlayiq hesab etmişdir. adi bir insan parçasının onu mükəmməl hesab edib etməməyinin ona təsiri varmı? yaxud bu onu təqdirəlayiq və mükəmməl olmaqdan çıxarırmı? mənim burda verdiyim nümunədə demək istədiyim tanrının insanlara səbəbsizcə əziyyət versə belə, qəddar olsa belə, bu yenədə onun mövcud olmadığına sübut deyil.

biz nəyə pis deyirik? xoşa gəlməz bir şey, ağrı verən, çətinə salan və s. tanrı kainatı yaradarkən müəyyən bir balans üstündə qurub. yaxşılıq və pislik. və biz insanların azad iradəsiylə seçim etmə haqqı. əgər ki, pislik deyə bir şey olmasaydı, yaxşılıq deyilən şey mövcud olmazdı. eləcə də yaxşılıq deyə bir şey mövcud olmasaydı pislik mövcud olmazdı. bu ikisi bir-biriylə iç-içədir. biri olmadan digəri məna qazanmır. cənnət və cəhənnəmdə, birində sonsuz yaxşılıq, yaxşı olan şeylər mövcud ikən, digərində sonsuz pislik, pis olan şeylər vəd olunur. dünya dediyimiz bu yerdə isə hər ikisinin yəni cənnət və cəhənnəmin qarışığıdır. bu oyunun qaydalarını qoyan tanrıdır. pisliyi də, yaxşılığı da o yaradıb

stoaçılıq

stoisizm yaxud stoaçılıq e.ə 300-cü illərdə təməli zenon tərəfindən qoyulmuş fəlsəfi məktəbdir. zəngin tacir olan zenon bir gün gəmi qəzası keçirərək əlindəki bütün varını dövlətini, çalışmalarını itirir. əvvəlcə bütün bunların niyə baş verdiyini sorğulayır, daha sonra isə kitablara yönəlir. axırda bütün baş verənləri sakitliklə qəbul edir, nə də olsa baş vermiş qəza onun əlində olan bir şey deyildi. bunu qəbullandıqdan sonra rahatladığını hiss edir və beləcə stoa fəlsəfəsi yaranmış olur. stoaçılıq baş verənlərin çoxunun əlimizdə olmadığını və sakitliklə qarşılamalı olduğunu deyir. çünki kontrol altında tuta bilmədiyimiz çox böyük şeylər var və bunları belə də qəbullanmalıyıq. bir növ xaosla rəqs etmək kimi. nəticədə bizdə kainatın bir parçasıyıq. öncədən başımıza gələcəklərə psixoloji olaraq hazırlıqlı olmalı, nələrin bizi xoşbəxt, nələrinsə də kədərləndirəcəyini anlamalıyıq. beləcə biz həqiqi rahatlığa və xoşbəxtliyə çata bilərik. şəxsi fikrimcə mənimsənilməyə dəyər fəlsəfədir. çünki bir anlıq başımıza gələn bütün hadisələri, yaxşısıyla pisiylə, sanki belədə olmalıymış kimi qəbullanıb soyuqqanlılığımızı qoruduqda azad hiss edirik. çünki bəzi şeylər həqiqətəndə dəyişilməzdir. biz onları dəyişdirməyə çalışmaqdansa, onlara ayaq uydurmalı və onlarla "rəqs" etməliyik.

təkamülü qəbul etməmək

çox vaxt inanclı insanların rədd etdiyi yaxud bəzi ateistlərin arqument olaraq istifadə etdiyi nəzəriyyə. mənim baxış bucağıma görə, təkamül inanclılar üçün o qədər də problem olmamalıdır. əvvəla təkamül nəzəriyyəsi tanrının yoxluğu üçün sübut deyil. tanrı istəsə canlıları olduğu kimi yaradar, yaxud təkamüllə. bu onun seçimindən asılıdır. bu sadəcə insanlar xaric digər canlılara aid bir prosesdə ola bilər yaxud insanların zamanla dəyişikliyə uğrayıb yenidən əvvəlki formunu qazanması üçün bir ehtimal. ehtimallar çoxdur. lakin əlimizdə net cavablar yoxdur. çünki keçmişdə tonla qeyri-adi hadisələr baş vermiş, bəziləri gəlib bizə çatmış, bəziləri də hələdə sirr olaraq qalmaqdadır. mən inanclı bir şəxs olaraq təkamül məsələsinə neytral baxıram. məni inancsız etmək üçün bir yol deyil bu. hətta belə bir fikrimdə var ki, ilk insan adəm və onun yoldaşı həvvadan sonra insanlar zamanla bizim indiki inkişafımıza nisbətən daha güclü inkişaf etmiş, lakin etdikləri böyük günahlara görə cəzalandırılmış və zəifləmiş, yox olmuşdur. sonra yeni cəmiyyətlər yaranmış və yenidən inkişafın yollarını axtarmışdır. beləcə bu proses yenidən təkrarlanır. quranda vurğulanan "sizdən əvvəlkilər daha güclü idi, lakin biz onları məhv etdik, istəsək sizi məhv edib yerinizə sizdən daha üstün olanları gətirərik" kimi ayələr buna işarə ola bilər. açıqlığa qovuşmayan sirrlər çoxdur.

dovşan

tanış qədeşə ad günündə dişi dovşan hədiyyə vermişdilər. bir adama niyə ad günü hədiyyəsi olaraq dovşan alsınlar bu da ayrı sualdı. o da verdi mənə ki, bəs sizdə həyət evidi saxlayarsız. bu gah evə girib çıxırdı, gah da həyətdəki yarpaqları şumlayırdı. dedim sap qalmasın bir erkək dovşan alaq başı qarışsın. etməz olaydım. bir neçə ay ərzində artıq dovşan ferması açmışdım deyə bilərəm. həyətdə torpağa ayaq basırsan çökür yıxılırsan. uzun tunellər, yolunmuş tüklər və tonla bala dovşan. anası torpağı qazıb içəridə doğurdu, məndə ordan toplayıb yeşiyə yığıb evə gətirirdim. evdə özüm baxıb yetişdirirdim. anasını vaxtaşırı içəri salıb əmizdirməsi üçün şərait yaradıb yenidən geri qaytarırdım. ta ki balalar böyüyənə qədər. əslində anası özü balalarını təkbaşına böyüdə bilərdi. ancaq səbəb bu idi ki, həyətimizdə dəhşət siçovul basqınları olurdu. torpağın altından balaları tutub parçalayırdılar. hətta bir dəfə dovşan tapdığımı zənn edib siçovul balası tapmışdım. istədim öldürüm, amma hər nə qədər düşmən tayfasından olsa da rəhmim gəldi dəymədim. yatdığım yerdə bala dovşanlar gəlib saçımı yeyirdilər. hətta yadıma düşür bir dəfə anası gizli yerdə doğmuşdu deyə balalarının birindən başqa hamısı öldürülmüşdü. o həmin bir dənəsi sağ qalmışdı necəsə. bu tək başına çölə çıxan kimi tutdum gətirdim evə qorumaq üçün. bu tək mənimlə ünsiyyətdə olurdu deyə heç qorxu yox idi bunda. ayrı qala bilmirdi məndən. əhliləşdirilmiş it kimi idi. amma yetimi axırda küçə pişiyi yemək istədiyi anda çatdırdım özümü. lakin gec idi. pəncəsiylə vurub yaralamışdı. gördüm yerdə çabalayır can verir. birazda çırpınıb öldü. pis mənzərə idi. oğlum kimiydi. onu xüsusi olaraq dəfn etmişdim. sonralar sayları artdıqca iç savaşlar çıxmağa başladı. bir birini öldürürdülər. azmış kimi toyuq hinimizi gəmirib dağıdırdılar. sayları əlliyə altmışa çıxmışdı qısa müddət ərzində. artıq baxmağa gücüm çatmırdı deyə əlac olaraq sata bildiyimi lalafoda satdım, yerdə qalanıda kəsib yedim.

peyğəmbərlik

tanrıdan vəhy alaraq onun mesajını, kəlməsini cəmiyyətə çatdıran seçilmiş insanların sahib olduğu məqam. bu insanların vəzifəsi insanları qorxutmaq, xəbərdarlıq etmək və tək olan tanrıya ibadət etməyi əmr etməkdir. maraqlı olan məqam budur ki, hər peyğəmbər tanrıyla fərqli cür ünsiyyətdə olmuşdur. bəzisi mələklərlə, bəzisi hansısa müqəddəs məkanda, bəziləridə xüsusi pıçıltılı səs və s. kimi üsullarla əlaqə qurmuşdur. səbəb olaraq peyğəmbərlər də bizim kimi adi insanlar olduqları üçün hərəsi fərqli düşüncəyə, təsəvvürə malik olmasıdır. vəhy alma prosesi əslində fiziki hadisə deyil, sadəcə tanrının onların iç dünyasına göstərdiyi təsirdən ibarətdir. yəni peyğəmbərin vəhy alma prosesi anında ətrafındakı digər insanlar qeyri adi bir şey görmürlər(tanrının icazə verdiyi şəxslər xaric). eləcə də peyğəmbərlərin bəziləri insanları inandırmaq üçün tanrının icazəsiylə müəyyən edilmiş şərtlər altında möcüzələr göstərmişdir. peyğəmbərlik bir o qədər də çətin və məsuliyyətli bir məqamdır. onların hekayəsinə baxdıqda vəhy alma prosesinin bəzən nə qədər ağrılı olduğunu görmək çətin deyil. hətta bəziləri bundan qorxmuş, boyun qaçırmağa belə çalışmışdır. peyğəmbərlərin əksəriyyəti digər insanlara nisbətən daha çətin sınaqlardan keçirilir, sahib olduqları çox şeydən məhrum olunur. bütün bunlara baxmayaraq peyğəmbərlik tanrının böyük bir neməti olaraq göstərilir.

aşura

inanclı olmağıma baxmayaraq qarşı çıxıram. onsuzda fikir vermişəm azərbaycanda din söhbəti açıldısa 90% əvvəl axır imamlara gedib çıxacaq söhbət. bəs tanrının varlığı üçün gətirilən arqumentlər? peyğəmbərlərin başına gələn hadisələr? tanrının kəlməsinin əsrlər boyu "dəyişilməsi"? yox lazım deyil belə maraqlı müzakirələr. ancaq imamların halına ağlayın. güclü fanatizm var imamlara qarşı. imamlara peyğəmbərlər qədər böyük hörmətim var o sözsüz. bu din uğrunda özlərini fəda ediblər, müəyyən bir rola sahibdilər. amma insanların kortəbii şəkildə ağlaşma qurması nə qədərdə mənasızdır. olan olub, keçən keçib. nədir axı məqsəd bu işdə?! tanrı qalıb kənarda, peyğəmbər qalıb kənarda imamları ilahlaşdırırlar. imamları bir kənara qoysaq belə uzun müddət yas tutma, ağlaşma onsuzda bizdə dəbdi. peyğəmbər özü belə uzun müddət yas tutmanı, ağlaşmanı qadağan etmişdi. hələ o sinələrinə döyənlər heç mənə çatmır. böyük ehtimal sürü psixologiyası və cahillikdən irəli gəlir.