1863-1866 cı illər arası yazmış olduğu "kəmalüddövlə məktubları" (tam adı: "hindistan şahzadəsi kəmalüddövlənin iran şahzadəsi cəmalüddövləyə yazdığı üç məktub və cəmalüddövlənin ona göndərdiyi cavab") adlı fəlsəfi əsərində dinə, xüsusən islama qarşı kəskin tənqidi fikirləriylə görüntüyə gələn görkəmli azərbaycan filosofu, dramaturqu. axundov təkcə "kəmalüddövlə məktubları" adlı əsərində deyil, həmçinin komediyalarında da islama qarşı tənqidi mövqe sərgiləyir. o, dinlərin mənşəyi və onların yaranması haqqında yazırdı ki, əslində din anlayışı insanlarən şüurunda suni şəkildə yaradılmışdır. dinin əmələ gəlməsində ən ali qüvvə kimi təqdim olunan tanrının heç bir müdaxiləsi yoxdur. o, həmçinin islamı despotizm və cəhalətdə suçlayaraq onu mədəni tərəqqiyə inkşafa mane olan qüvvə kimi göstərirdi. ərəb dünyasını misal gətirərək deyirdi ki, indi dünyada ərəblərdən qara günlü, geriqalmış millət yoxdur. islam ərəb dünyasında bərqərar olduqdan sonra burada durğunluq hökm sürür, xalq bütün sahələrdə uçuruma irəliləyir. bəlkə əvvəlki inanclarında qalsaydılar, bu acınacaqlı vəziyyətlə üzləşməzdilər. həmçinin mütəffəkkir islamda cəhənnəm anlayışına da toxunaraq, onu şərh edirdi. filosofun nəzərincə cəhənnəm ideyası əslində cəmiyyətdə cinayətin, psiliklərin və şər əməllərin qarşısını almır. belə baxsaq, ən pis cinayətkarlar belə cəhənnəmə inananlardır. əgər cinayət baş vermirsə, bunun səbəbi cəhənnəm qorxusu deyil, bu dünyada veriləcək cəzanın, tanış-bilişin məzəmmətinin qorxusudur.
axundov xalqın cəhalətdən qurtuluş yolu kimi maarifçiliyi göstəriridi və avropa mühitini misal göstərərək, onlardan faydalanmağa çağırırdı. həmçinin din və elm münasibətlərinə toxunan filosof yazır ki, din və elm bir-birinə zidd halətdir. bir insan imanlıdırsa və fəlsəfə, elmlə məşğul olarsa, bu heç uymaz. yaxud da əksinə. nə xoş o adamın hakına ki, bu iki bir-birinə zidd haləti öz varlığında birləşdirə bilsin. lakin, bu iş mümkünsüzdür.
məhəmməd əmin rəsulzadə "mirzə fətəli axundov" məqaləsində yazırdı: :...mədəni dünyanın bütün dillərinə çevrilmiş komediyalarında və fəlsəfi publisistik əsərlərində mirzə fətəli müsəlman dünyasının ictimai və siyasi, bütün həyati sahələrində lüzum olduğunu müdafiə edirdi. axundov əslində allaha, mütləq həqiqət idealına qarşı deyil, sxolastik təfəkkür tərzinə qarşı mübarizə aparmışdır ... ".
göründüyü kimi rəzulzadə bu məqaləsində axundovu ona ünvanlanmış tənqidlərdən müdafiə etməyə çalışmış, əslində onun fəlsəfəsinin düzgün anlaşılmadığı iddiasıyla çıxış etmişdi. düzü, axundov islam mütffəkkirləri tərəfindən sonralar çox ciddi tənqid olunmuşdu. buna səbəb, filosofun islamı tənqid etməklə yanaşı, onu lazımsız və puç hesab etməsi olmuşdu. mütəffəkkir "kəmalüddövlə məktubları" əsərində kəmalüddövlənin dilindən yazır ki, "ey cəmalüddövlə, bu sözlərimdən sən güman eləmə ki, mən bəlkə başqa din və məzhəbi islama mürtəce tuturam. iş ona qalsa, genə islam sair ədyandan bərgüzidə (dinlərdən seçilmiş olanı) və mənim qəbulumdur. bu qədər var ki, mən külli ədyanı puç və əfsanə hesab edirəm. onların heç birinə axirətdə qurtuluş ümidi ilə mail deyiləm". əslində burdan məlum olurki, axundov bütün dinləri puç hesab etsə də, islamı bəzi məaqmlarda onlardan üstün hesab edir. həmçinin filosof imam hüseyn haqqında xoş fikirləriylə diqqəti cəlb edir. o deyirdi ki, gərək biz, hüseynlə fəxr edək və onun mərdliyi ilə qürur duyaq. əgər biz imamın ruhunu özümüzdən razı salmaq, onu şad etmək istəyiriksə, bunun üçün imam hüseyn adına məktəblər açıb, uşaqlarımıza orda tərbiyə və təhsil verək. yoxsa baş yarmaqla, sinə döyməklə bir şeyə nail olmaq olmaz.
mirzə fətəli axundzadə dövrünün ən görkəmli simalarından olub, bütün deyilənlərə rəğmən azərbaycan fəlsəfəsinin (materialist fəlsəfə) ən böyük nümayəndəsi hesab etmək olar. bəlkə də axundzadənin bəxti onda gətirməmişdi ki, o, azərbaycanda, bu mühitdə fəaliyyət göstərmişdi. bəlkə də avropada fəaliyyət göstərsəydi, səsi daha yüksəklərdən gələrdi. [1]
Other perspectives
Apollo
yaşadığı dövrün mədəni-intellektual təsirlərindən asılı olaraq özünü necə identifikasiya etməsindən müstəqil, "zahirən türk olsam da, əslim parsilərdəndir" desə belə, dövrün qərb orientalistlərinin əsərlərindən təsirlənərək hazırda irqçi dərəcədə sayıla biləcək ərəb nifrətinə sahib olsa da, sonradan (gbax: farsca)ya tərcümə etməsinə baxmayaraq, ilk başda (gbax: türkcə) (u: azərbaycan dili) yazdığı "(gbax: kəmalüddövlə məktubları)" əsəri ilə bəzi tədqiqatçılara görə (u: xüsusən, iranlı, məsələn, reza-zia ebrahimi, bax: emergence of iranian nationalism) (gbax: iran millətçiliyi)nin bədii-fəlsəfi traktatını yazsa da, polyak qafqazşünas (gbax: tadeusz swietochowski)'yə görə iran millətçiliyinin qurucusu olmuş olsa da, müasir millətlərin kimliyinin formalaşmasında çox mühim rol oynayan dilin yazıda ifadə olunduğu əlifba — gələcəkdə ondan etibarən qığılcımı atılan bu müasir milli kimliyimizin bir parçası olaraq yaratmış olacağımız istənilən sahədəki ədəbi külliyatımızın bugünü ilə keçmişi arasında rabitəni saxlayacaq olan hazırda işlətdiyimiz (gbax: latın əlifbası)ndan istifadənin ilk təşəbbüskarı — fikir atası olan, artıq onun zamanında 5-6 əsr idi ki, (u: klassik azərbaycan poeziyası) yazıya keçmiş olan bu dilin öz ədəb kültürlərinə malik fars və ərəb dilləri qarşısında olan acizliyini yox edib öz yüksək ədəbi kültürümüzü yaradaraq bu dili bizim üçün önəmli yazı dili halına gətirmiş, bu dil ilə (gbax: john stuart mill)in məşhur fəlsəfi essesi "(gbax: on liberty)" çap olunduqdan düz bir il sonra haqqında resenziya yazaraq zamanının zirvəsində olan (gbax: qərb fəlsəfəsi)ni tənqid belə etməyə çalışmış, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən, qafqaz canişini (gbax: mixail vorontsov)un sifarişi ilə olsa belə, hazırda sahib olduğumuz milli kimliyin bünövrəsinin atılmasında ən fundamental işi görmüş, (u: söhbət vernakulyar azərbaycan türkcəsində yazmış olduğu komediyalardan gedir) özünü (gbax: azərbaycanlı) (u: əslində olmasaydı daha yaxşı olardı digər bütün milli kimliklər kimi, əlbəttə ki, sünidir və saxtadır glş glş glş) deyə identifikasiya edən şəxslərin mənəvi atası deyə biləcəyim təzadlarla dolu paradoksal şəxsiyyət.
(u: emosional olaraq bu adam haqqında düşündüklərimi və hiss etdiklərimi yazdım, yazdıqlarımın rasional bir əsası olub-olmadığını çox da dərindən araşdırmadan, ancaq ümumilikdə qeyd olunan faktlarda bir yanlışlıq yoxdur, məsələ onu necə interpretasiya etməyimdədir...) [2]
References
- verter. «mirzə fətəli axundov». Sözaltı sözlük, 02.11.2016. soz6.com
- Apollo. «mirzə fətəli axundov». Sözaltı sözlük, 11.08.2022. soz6.com