torres

hansısa bir elmi-fantastika yazarının əsərindənmi, yoxsa hər hansı bir zehin fəlsəfəsiylə məşğul olan filosofun essesindən təsirləndiyinə görəmi, ya da öz içindən belə gəldiyindənmi, yaxud həqiqətən birbaşa immanuel kant'a üstüörtülü istinad vermək üçünmü #395064 nömrəli entry'sində yazmış olduğu bu cümləsini:

"zehinlərimizin taleyin verdiyi bütün pislikləri əyib-bükmə, onun tikanlı tərəflərini yumşaltma bacarığına sahib olduğu möhtəşəm bir il olsun."

oxuduqda, burada yazarımızın ifadə etdiyi düşüncəsinin bugün akademik və professional fəlsəfi çevrələrdə yanaşması köhnəlmiş sayılan, ideyaları çox da dəbdə olmayan, fəlsəfəsi marjinal sayılacaq dərəcədə azsaylı tənqidi rasionalist cərəyanın nümayəndəsi olan bir qrup filosof tərəfindən şərh və müzakirə olunan karl popper'ın kant'ın ölümünün 150-ci ili münasibəti ilə söyləmiş olduğu, daha sonra esse şəklində nəşr olunmuş nitqində qeyd etdiyi, popper'ın təbirilə kant'ın fəxrlə öz kopernik inqilabı adlandırmış olduğu fikirlə ekvivalent olduğunu bilib-bilmədiyi hazırda məni dərindən düşündürən yazar -*

əslində bu cümlə bilik fəlsəfəsi haqqında o qədər dərin və geniş bir məzmun ehtiva edir ki, kompüterdə yaddaşda kiçik yer zəbt etsin deyə sıxışdırılmış bir ".zip" faylını açdıqda ortaya saçılan informasiyanın miqyasına bənzər bir tərzdə, feynman'ın (#346560) elm üçün ən çox məlumatı ehtiva edib, ən az sayda söz ilə ifadə olunan fikir hesab etdiyi atom-molekul təliminə oxşar formada, bu da minlərlə ildir haqqında düşünülüb, müzakirə olunan, minlərlə barəsində kitablar, məqalələr yazılan bilik fəlsəfəsinin - epistemologiyanın sonda gəlib çıxmış olduğu hazırkı vəziyyəti üçün analoq fikirlərdən biri olardı.

ilk növbədə birinci dəfə oxuduqda zehnimi ildırım çaxarcasına titrətmiş popper'ın nitqindən məhz o çıxarışı orijinal şəkildə burada qeyd etmək istəyirəm:

"Nature as we know it, with its order and with its laws, is thus largely a product of the assimilating and ordering activities of our mind. In Kant’s own striking formulation of this view, ‘Our intellect does not draw its laws from nature, but imposes its laws upon nature’.

This formula sums up an idea which Kant himself proudly calls his ‘Copernican Revolution’."

* vaxtilə tərcümələrlə əlaqəli dasein bəyin mənə, və bir də, deyəsən, lucifermorningstara yönləndirmiş olduğu başqa bir tənqiddən nəticə çıxararaq tərcüməni də bura qeyd edirəm glş glş

"Beləliklə, təbiət bizim onu bildiyimiz kimi nizamı və qanunları ilə, əsasən zehnimizin mənimsədici və nizamlayıcı fəaliyyətlərinin məhsuludur. Bu baxış Kant'ın öz heyrətamiz formulizasiyasnda: "Zehnimiz öz qanunlarını təbiətdən götürmür, əksinə öz [yaratdığı] qanunları təbiətə tətbiq edir".

Bu düstur Kantın özünün qürurla "Kopernik inqilabı" adlandırdığı bir ideyanı ümumiləşdirir."

Popper əlavə edir ki, əgər Kopernik öz inqilabıyla insanı kainatın mərkəzindən kənara atıb onu kainatın əhəmiyyətsiz bir parçasına çevirmişdisə, Kantın ikinci Kopernik inqilabı ilə insan yenidən o mərkəzi mövqeyinə qaldırılıdı. Eyni zamanda, olduqca gənc yaşlarında vəfat etmiş britaniyalı riyaziyatçı, wittgenstein'ın in yaxın dostu, həmçinin onun əsərlərini ingilis dilinə tərcümə edən frank ramsey'ın kosmosun nəhəngliyi qarşısında insanın nəzərə alınmaz dərəcədə kiçik miqyasının onun əhəmiyyətsizliyi kimi başa düşülməli olmamalı olduğu ilə bağlı dediyi bu romantik ancaq reallıqla ziddiyyət təşkil etməyən bu sözlərində də insanın kainat içində niyə mərkəzi statusa sahib olduğunu görə bilərik:

"Where I seem to differ from some of my friends is in attaching little importance to physical size. I don't feel the least humble before the vastness of the heavens. The stars may be large but they cannot think or love; and these are qualities which impress me far more than size does. I take no credit for weighing nearly seventeen stone."

"Bəzi dostlarımdan fərqləndiyim yer fiziki ölçüyə çox az əhəmiyyət verməyimdir. Mən kainatın sonsuz genişliyi qarşısında özümü zərrə qədər də aciz hiss etmirəm. Ulduzlar böyük ola bilər, lakin onlar nə düşünə, nə də sevə bilirlər, halbuki məni ölçüdən daha artıq dərəcədə təsirləndirən məhz bu xüsusiyyətlərdir. Təxminən 108 kq * stone britaniyada işlənən imperial ölçü sisteminə aid vahididir, 1 stone = 6.35 kq olduğuma görə bundan özümə fəxr edilməyə layiq bir pay çıxarmıram."

Protagoras'ın 2500 il əvvəl söyləmiş olduğu o söz ki, "insan hər şeyin ölçüsüdür." hələ də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. kainatın necə işlədiyini yox, məhz necə işləməli olduğunu təyin etməkdən tutmuş əxlaqın necə təyin edilməsinə qədər, hər şeyi təyin edən insandır, onun verdiyi şərhlər, qurduğu modellər, nəzəriyyələrdir. insanın ətrafında müşahidə etdiyi, obtektiv reallıq deyə adlandırdığı hər şey onun subyektiv interpretasiyası olmadan bir məna kəsb etmir və bu reallığı necə şərh etməyimizdən asılı olaraq da onun bizə vermiş olduğu nəticələr dəyişir. müşahidədən əldə edilən faktlar özbaşına bir məna kəsb etmir, o faktları istənilən cür şərh etmək olar, ancaq məqsəd səhv çıxarılması ən çətin olan şərhi, izahı verməkdir və bu halda bilirik ki, modelimiz heç vaxt tam olaraq gəlib çatmayacağımız həqiqətə biraz da yaxınlaşmış olur və bu tipli izahların nəticəsində gələcəyə doğru məsafə qət edə bilirik. bilinən kainatda insan olmadan dünyanı öz başına buraxsaq hər şey öz təbii axarıyla davam edib öz sonluğunu tapacaqdısa, təbiətin meydana gətirdiyi insan, onun digər meydana gətirdiyi ağlınıza gələ biləcək hər şeydən fərqli olaraq, sanki, həddi-büluğa çatıb öz atasına artıq itaət və boyun əyməyən bir uşaq kimi artıq avtonom bir qütbə çevrilərək, həqiqətən bir sehrbaz kimi, təbiəti ram edib, onu var edən təbiətin onu var etməsinin səbəbini anlamadan * martin heidegger məhz bu problemlə əlləşirdi, onun elmi-texniki tərəqqiyə filan bəzilərinin anladığı formada bir etirazı yox idi, ancaq izah etməyə çalışırdı ki, bu texnologiya, bu düşünmə tərzi bir gün bizi allaha da çevirsə, bu metolodologiya ilə bu suala cavab tapa bilməyəcəyik, tamam fərqli bir zehni yanaşma yaratmalıyıq. ona görə ona yönəldilən tənqidlər də onun məramını tam olaraq başa düşmür deyə, məsələn, popper ilə heideggerin fəlsəfi düşüncəsinin bir-birilə ziddiyətli olduğunu düşünürlər. halbuki adamlar tamam fərqli domenlərdə fikir yürüdür, tamam fərqli suallara cavab tapmağa çalışırdı. bu səhvə yol verənin biri də elə popperin özüdür, baxmayaraq ki, wittgensteinın heideggerə daha tolerant münasibət sərgilədiyini görürük onun üzərindəki ağalığına son qoyaraq, öz istəklərini və arzularını onun üzərində artıq impozə edə bilir, təbii ki, hələ ki planetar səviyyədə. ancaq, çox güman kardashev şkalasının bir gün IV səviyyəsinə, yaxud da Pierre Teilhard de Chardin'in bəhs etdiyi omeqa nöqtəsinə də çataraq da bütün bilinən kainatı öz iradəsinə boyun əydirtdirəcək.

dolayısıyla, müqəddəs kitabda deyilən "tanrı insanı öz şəklində yaratdı.", yaxud renaissance humanistlərindən olan pico della mirandolanın hermetik yazılardan və neoplatonizmdən təsirlənərək söylədiyi bu sözlər (#348685) əsassız, şişirdilmiş və mübaliğəli bir insanpərəstlik deyil, gələcəkdə gəlib çatacağımız reallığın altı əsr öncəki təsviridir:

"biz səni nə göyə aid olan, nə də yerə aid olan, nə ölümlü, nə də ölümsüz olaraq yaratdıq ki, beləcə sən özünü azad və qeyri-adi bir heykəltəraş kimi istədiyin hala sala biləsən. Kobud olan ibtidai canlılar səviyyəsinə enməyə də ixtiyarın olacaq, eyni zamanda, öz dərrakən ilə yüksək ilahi mərtəbədəkilərin səviyyəsinə qalxmağa da."

görünür "tanrı"nın, yaxud təbiətin bizi yaradarkən içimizə üfürdüyü o qığılcımı hələ də içimizdə daşıyırıq deyə, nietzschenin IX simfoniyaya (#320769) qulaq asıb təsirlənərək söylədiyi kimi:

"Bu əsərə qulaq asdıqda insan ürəyində ölümsüzlük arzusuyla, səmada ulduzların arasında üzdüyünü hiss edir: ətrafdakı ulduzlar bərq vuraraq daim sayrışır və yer isə ondan daha da uzaqlaşır."

belə ehtişamlı əsərlər o qığılcımı körükləyərək ilahi bir atəşə çevirib, içimizdə tanrılara xas olan ölümsüzlük, onlar kimi ulduzlar arasında gəzmək kimi arzuların baş qaldırmasına səbəb olur...

(youtube: )

martin heidegger

əslində uzun müddət idi ki, hətta illər idi ki, haqqında entry yazmaq istədiyim halda təxirə saldığım filosof. ancaq, təəssüf ki, bu dəfə də məqsədimə tam nail olmuş sayılmayacağam -* təqribən 3 ay qabaq necəsə, nə qədər oxusam da, tam dərk və deşifr edə bilmədiyim düşüncə aləmini yenidən özüm üçün aydınlaşdırmaq istədim, həmçinin anlaya bildiklərimi irihəcmli və detallı bir maddə şəklində bura yazmağı qarşına məqsəd qoydum. müəyyən qədər boş vaxtım var idi deyə yenidən, bu dəfə əvvəldə, birbaşa, ümumiyyətlə ikincil mənbələrə baxmadan öz yazdığı əsərlərini oxumağa girişdim təqribən 1 həftə. daha sonra ikincil mənbələrə də istinad edərək, onun nəticəsində anladıqlarımı ümumiləşdirib yazma işinə başladım, ancaq yazdıqca gördüm ki, kələfin ucunu itirirəm, ümumiləşdirib bütün fikirlərimi bir süjet xəttinin ətrafında cəmləşdirə bilməyəcəm, dolayısıyla işi yarıda qoydum. artıq belə başa düşürəm ki, çox güman ki, bu mövzuya uzun müddət qayıtmayacam, ona görə heraclitus və ya parmenidesdən bizə sağ qalan fraqmentlər şəklində zehnimdən yazıya tökülən, ancaq ərincəklik edib daha ümumiləşmiş, ardıcıl və bütöv şəkildə təqdim edə bilmədiyim, qırıq-qırıq olan, natamam, təkrarlara, qrammatik və sintaktik səhvlərə yol verilən qeydlərimi əziz sözlük oxucularının diqqətinə təqdim etməyə qərara aldım. əlbəttə ki, burada mənim qeydlərimi olduqca primitiv və ibtidai bir şəkildə anlaşılmış, həvəskar birinin yazdığı qeydlər şəklində qəbul etməlisiniz, çünki müəllimi başa düşmək üçün ömrünü onun düşüncəsiylə aludə olub, ona sərf edən tədqiqatçılar, onun fikirlərini aydınlaşdırmağa çalışan jurnallar, institutlar fəaliyyət göstərir, barəsində onlarla, bəlkə də yüzlərlə yaxud minlərlə kitab yazılıb və yazılmağa davam edir. nəşr olunandan əlavə, ümumi qaralama şəklində saxlanılan qeydlərinin həcmi 30 000 səhifədən yuxarıdır, əsərlərinin tam külliyatı hələ də nəşr olunmağa davam edir, 100 cildi aşıb. sadəcə, var olmaq nə deməkdir sualına cavab axtardığımdan dolayı, tale məni də müəllimin fikirləriylə obsessiv olmağa urcah etdi ki, müəllim həyatının əsas mənası kimi bütün ömrünü bu suala cavab tapmağa çalışmaqla keçirib, ən azından niyə cavab tapa bilməməyimizin səbəbini aydınlaşdırmağa çalışıb, özü də sualı ağlınıza gələ biləəck hər aspektdən tədqiq etməyə çalışıb. mən burada onun bu suala təklif etmiş olduğu ilkin cavabı yox ki, hələ mən cavab deyə təqdim etməyə çalışdığı şeyin ümumiyyətlə nə olduğunu anlaya bilməmişəm, bu sualın nə üçün vacib olduğunu, nə üçün analitik filosofların heideggerin düşüncəsinin onlarınkıyla ziddiyyət təşkil etdiyini düşünməklə səhv etmiş olduqlarını, heideggerin əslində suala cavab tapmaqdan ziyadə bu sualın üzərində inşa edilə biləcək yeni bir intellektual proyektin təməlini atmağa çalışdığını və əslində özü tapmış olmasa da, ilkin işarəni göstərməklə gələcək əsrlərdə tək bu suala cavab tapa biləcək kant, hegel yaxud quine və ya saul kripke kimi filosofların yetişə biləcəyini, bunun üzərində fəlsəfə kimi yeni bir zehni ənənənin meydana gələ biləcəyini izah etməyə çalışmışam.

***

[...] biz bütün kainatı fəth eləsək belə, terraforming ilə yer kürəsi üzərində müxtəlif təsirlər qoyub iqlimin üzərində və ya yerin geologiyası üzərində "grandiose" miqyasda dəyişikliklərə nail olsaq belə, elmi-fantastik romanlarda oxuduğumuz 3d çap kimi texnologiyaları nəhəng miqyasda planetlər yaradıb çap etsək belə, "ai alignment" problemini həll edib içində paradoksları olan asimovun robotikanın 3 qanunu ilə çalışan, nick bostrom'un bəhs etdiyi hər şeyə qadir superintellekt olan singletona bütün kainatın idarəsini insanların firavanlığı üçün idarə etməyə təslim etsək belə, ölümsüz olsaq belə, və ən nəhayət insan vəhşi bir şiri ya pələngi ram etdiyi kimi əsrlərdən bəri içində daim yanıb tutuşan arzusu olan təbiəti küllən ram edib onun üzərində tam qələbəyə nail olduğunu elan etsə belə, bir sualın cavabını hələ də tapa bilməyəcək və ya təbiəti fəth etmək üçün ona kömək edən, sonda onu "allah" edən bu düşünmə tərzi, bu metodologiya ki, əsası 2500 il əvvəl platon və aristotel tərəfindən atılmışdır, var olmağın mənası nədir, nə üçün varıq və nə üçün heç bir şey yerinə nəsə bir şey var? suallarını cavablandırmağa kömək etməyəcək, çünki bu intellektual ənənə ki, öz apeksinə bugünün elmi-texniki sivilizasiyası ilə çatmışdır, varlığın mövcudluğunu sanki, elə ayrı bir yol yoxuymuş kimi mövcud olmalıymış kimi qəbul edib, mövcudluğu qaçınılmaz bir zərurət olaraq qəbul edib, bu sualları araşdırmaq və onlar haqqında düşünmək yerinə, var olanlar nələrdir sualı ətrafında fokuslayıb, bizi hazırkı dövrə gətirib çıxarmışdır. əvvəl soruşulan sualları isə sakit bir tərzdə xalçanın altına süpürərək, onların bərbər paradoksuna bənzər bir tərzdə dilin quruluşundan və s. səbəblərdən ortaya çıxan heç bir məna kəsb etməyən söz yığını kimi qəbul edib özünü o sual haqqında düşünməməyə, özünü unutqnalığa məhkum etmoşdir. fəlsəfənin bügün əsas bölmələri sayılan məntiq, epistemologya, metafizika (onun istifadə etdiyi məna metafizika yox), etikanın sorğuladığı, haqqında düşündüyü sualların və problemlərindən daha öndə gəlməli olan, hər şeydən daha vacib olan, ilk soruşmalı olduğumuz sual olan var olmağın mənası [...]

***

qeyd. bunu daha sonra entry şəklində burada - #394647 yazdım o zamanlar hahahaha. məni uzun-uzun düşünməyə vadar edən o sifarişi də ki, təəssüf ki, elə bu entryni yazdıqdan sonra biriləri tərəfindən olduqca ibtidai, elementar və primitivcəsinə yazılmış şəkildə dolduruldu. milliyətçiliyin din olması sifarişi idi. bu sual ətrafında o qədər var gəl etdim ki, hal-hazırda zehnimdəkiləri nəinki bir entryə yaxud esse və ya məqaləyə, bir neçə cild kitaba doldura bilərəm hahaha ona görə o başlığa yəqin ki, heç vaxt yazmayacağam.

[...] bu yazını ilk başda illərdi ki, heidegger haqqında qarmaqarışıq duman şəklində olan fikirlərimi aşkara çıxarmaq, hər nə qədər heideggerin düşüncə sisteminin zidd bir şəkildə də olsa onları detallı, ardıcıl, aydın şəkildə yazıya köçürüb, ilk başda bizim sevgili yazarımız, hazırda nickname'ini, görünür platonun sevgi və məhəbbət haqqında yazdığı eyni ada sahin olan kitabındakı personajından təsirlənib dəyişən, məni kinkdumpingdə ittiham edən * glş iradım yoxdur, səbəbini də bilmirəm, içimdən gəldi glş glş ancaq mənim yaddaşımda həmişə dasein olaraq qalacaq yazarımızın, heidegger və fəlsəfə fəlsəfə həvəskarlarının, sözlük oxucularımızın nəzərinə təqdim edirəm. [...]

***

[...] Socrates tərəfindən təməlləri atılmış, Platon-Aristoteles tərəfindən inşa edilmiş 2500-dən artıq yaşı olan qərb intellektual ənənəsi olan fəlsəfənin prinsipləri, metodologiyası, qanunları, baxış bucağını əsas alaraq, xüsusən xx əsrin ortalarında meydana gəlmiş qeyri-dəqiq şəkildə ğz aralarında fərqlənən müxtəlif cərəyanların nümayəndələri olan filosofları tərzlərində olan müəyyən oxşarlığı görə əsasən fəlsəfə tarixçiləri tərəfindən analitik deyə klassifikasiya olunan, əsasən anqlo-amerikanlardan ibarət olan filosoflar tərəfindən üslubuna və klassik fəlsəfənin bir sıra prinsiplərini pozduğuna görə tənqid edilməyə çalışılan, yenidən o qeyri-dəqiq klassifikasiyanın məhsulu olan distprtiv şəkildə kontinental ənənəyə məxsu hesab olunan filosof kimi klassifikasiya olunan, ancaq özünün təbiri ilə fəlsəfə ilə yox, denken - düşünmə ilə məşğul olan denker - düşünən. [...]

***

[...] heidegger'i lap anlamaqda çətinlik çəksəm, hətta deyərdim heç anlamasam belə bir sıra analitik deyə adlandırılan filosofların etdiyi kimi dediklərini heç vaxt mənasız, boşboğaz söz yığını, ezoterik və mistik üslubuna görə qeyri-ciddi düşünən biri hesab etməmişəm həvəskar fəlsəfə oxucusu olaraq. heideggeri yazı üslubunun və arqumentasiya stilinin tamamilə var olan normaları alt-üst etdiyinə görə tənqid edən rudolf carnap və karl popper və ya noam chomsky və ya bertrand russell kimi filosofları lap əvvəldən haqlı hesab etmişəm, ancaq məsələ burasındadır ki, daha sonra fərqinə vardım ki, burada heidegger də haqlıdır. heidegger özü fəlsəfənin bilinən metafizika bölməsinin ehtiva etdiyi mənadan müstəqil olaraq öz terminologiyası əsasında metafizika adlandırdığı minlərlə illik yaşı olan bu ənənənin müasir elmi-texniki sivilizasiya ilə öz əbədi istirahət nöqtəsinə çatıb artıq bu layihənin və eskperimentin son məqsədinə çataraq bitdiyini elan edir. platon və aristotel var olmaq nə deməkdir sualı yerinə ondan daha vacib olan və ondan daha öndə gəlməli olan var olmaq nədir sualını verməyib qərb intellektual ənənəsinin istiqamətini tamamilə fərqli istiqamətə dəyişdirdilər və müasir elmi-texniki sivilizasiya da o axının sonda gətirib çıxardığı son mənzil idi, elm və texnologiya da həmin sorğulama və düşüncə sistetminin məhsulu. o qeyd edir ki, sokrat öncəsi filosoflar hesab edilən qədim yunan müdrikləri parmenides və heraclitus onu verdiyi sualı verib cavab tapmağa çalışsalar belə platon və aristoteles tamamilə bizi əsas sualları arxa plana ataraq unutqanlığa məhkum etmiş oldular. fəlsəfə dediyimiz bu ənənə əslində bütövlükdə bir unutqanlığın tarixidir. və o bu nöqtədən də böyük bir divergensiya yaradıb fəlsəfə dediyimiz bu intellektual ənədən tamamilə qoparaq ondan müstəqil və asılı olamayacaq bir şəkildə 2500 il əvvə meydana gələn fəlsəfə dediyimiz bu qədim yunan möcüzəsinə bənzər bir tərzdə inqilab edərək tam fərqli ondan tam ayrı yeni bir düşüncə proyektini başlatmağa cəhd edir. fəlsəfənin sonu və düşünmənin vəzifəsi adlı essesində xüsusən bu məsələyə fokuslanaraq post-fəlsəfə dünyasında, bu intellektual inqilabın [...]

***

[...] doğrusu, yeniyetməlik illərində hər kəs kimi mən də həyatın mənası nədir sualını axtararkən bu suala cavabı elmi-populyar kitablarda ilk başlarda axtarmağa çalışırdım, ancaq onların sonralar səthi olduğunu düşünəndə fəlsəfəyə müraciət etmişdim. aylarla qərb filosoflarının əsərlərini oxumağa çalışırdım, ancaq bir çoxunu metaforik dillərinə və bunun onlarla ilk tanışlığım olduğundan onları başa düşməyə çətinlik çəkirdim. dolayısıyla, [...]

***

[...] Heidegger özü də etiraf edir ki, fəlsəfə bitdi, o filosof deyil, o denker'dir - düşünən, o fəlsəfə kimi yeni bir intellektual inqilab edib, tamam ayrı bir düşüncə, baxış bucağı, intellektual fəzanın təməlini atmaq istəyirdi, bunu isə "var olmaq nə deməkdir? nə üçün heç bir şey yerinə nəsə var?" sualına verəcəyi cavab üstündə inşa etmək istəyirdi, fəlsəfədən qabaq sokrat öncəsi filosoflar bu sualı versə də, sokrat və platon bunu tamam fərqli istiqamətə yönləndirib, 2500 illik fəlsəfə deyilən intellektual ənənənin əsasını qoydular və bu ənənə müasir elmi-texniki sivilizasiyaya ilə öz əbədi son nöqtəsinə çatdı. Heidegger Parmenides və Heraclitus'un verdiyi sualları verib, ancaq onların cavablamadığı bu sualları əsas alaraq yeni düşüncə sistemini yaratmaq istəyirdi. Daha sonra Yapon həmkarları vasitəsilə Yaponiyadakı Zen Buddizmi və Çindəki Taoizm haqqında tanış olanda, onun baxışları ilə arasında oxşarlıq olduğunu etiraf etmiş, ancaq onlardan müstəqil olaraq bu nəticəyə çatdığını söyləyib. Onun fikirləri bunlardan törəməyib. Heidegger'ə görə müasir elm hansı ki, fəlsəfənin — onun təbirilə qərb metafizikasının son mərhələsidir, düşünmür və ya "das rechnende Denken" şəklində kalkulativ, məqsəd yönlü, praktiki olaraq düşünür. Onun sistemi isə "das besinnliche Denken" şəklində meditativ düşünməyə əsaslanır, varlığın gizlinlərini açmağa həqiqətə - "Aletheia"ya çatmağımıza kömək edir. Sakit bir kənarda durub heç bir məqsədsiz autentik - "eigentlich" şəkildə zehnindən keçənləri müşahidə etməkdir, baxmayaraq ki, özü də tam olaraq bunubla nə demək istədiyini aydınlaşdırmır. Dil ilə düşüncə arasında əlaqəyə xüsusi diqqət verir, dili düşüncələri ifadənin əsas vasitəsi olaraq görür, həmçinin dil vasitəsilə gördüyümüz dünyanı inşa etdiyimizə, dilin yaradıcı gücü olduğuna inanır, varlığın özünü açmasına — "Erschlossenheit" kömək etədiyini qeyd edir. Bu ifadənin ən ali formasını isə poeziya hesab edir, ona görə Alman şairləri Hölderlin, Rilke, Trakl, həmçinin qədim Yunanlar Heraclitus və Parmenides böyük önəmə sahibdir. Hölderlin'in portretini buna görə evində divardab asmışdı. [...]

***

[...] əslində fikirlərini rudolf carnap'ın təbirilə metafizik poeziya hesab edirdim. carnap dilin məntiqi təhlili vasitəsili metafizikanın ləğvi yazısında məhz ondan sitat gətirərək göstərməyə çalışır ki, heidegger'in cümlələri qrammatik/sintaktik baxımdan düzgün yazılsa da, semantik olaraq bir məna kəsb etmir. bu səbəbdən də onun fikirlərini mənasız söz yığını, boşboğazlıq - daha incə təbirlə belə adlandırır. ancaq məsələ burasındadır ki, heidegger özü platon-aristotel ənənəsinin davamı olub roma və islam filosofları, orta əsr sxoalsisitismiz, renessans humanizmi, rationalistlə və amprisisitlər, kant, hegel və davamçıları, marks və nietzsche bitən bu intellektual ənənənin bugünün elmi-texnoloji sivilizasiyası ilə artıq sona çatdığını etiraf edir. Bu proyekt ki, rasional, məntiqi düşünməyi, var olmağın yox varlığın nə olduğuna fokuslanan bu proyekt, müasir elm ilə öz işini bitirdi və son məqsədinə çatdı. hər şeyi hesablana bilən, ölçülə bilən bir hala saldı. var olmağın nə demək olduğu sualını kənara atıb özünü 2500 illik unutqanlıq halına saldı. bugün isə həmin ənənəni bitmiş hesab edərək tam yeni bir inqilab, bəlkə də sokrat öncəsi filosoflardan yarımçıq qalan ancaq platon tərəfindən səhv istiqamətə yönləndirilən işi yenidən davam etdirmək vaxtı, düşüsnməj vaxtıdır. biz 2500 ildir ki, rasional, calcualtive şəkildə düşünmüşük. meditativ şəjildə düşünməliyik. Heidegger öz düșüncə tərzinin bu ənənədən onsuz da bir qopuş tam fərqli bir yanaşma, bir proyekt olduğunu etiraf edir, özünü filosof yox, düşünən hesab edir. [...]

***

qeyd. yazdıqca beynimdə meydana gələn fikir qığılcımlarını sonra unutmayım deyə belə qeyd edirdim. təkrar izinə düşüb daha dərindən tədqiq edib təkrar analiz edərək entryə əlavə edəcəkdim, ancaq yazdıqca o qədər şey ağlımda peyda oldu ki, artıq daha çox vaxt sərf etməli olduğumu görüb başladığım işi ala-yarımçıq qoydum -*

veneration of poets
poetizicing as a high form of thinking
calculative vs meditative thinking
founding new revolution and new project
limits of language and paradox
language as world forming power
speaking vs writing
herder, village life, mystsicism and obscuranity
similarity to zen buddhism
story of zhuangzhi
paradox of mediative thinking
large volume of his written works 37000 pages
wittgenstein's agreement with heidgeger on limits of language
heidegger's difference from analytics in trying to express what is not expressable by language such as fear or excitement
hölderlin, trakl, rilke, parmenides, heraclitus
pre-socratics' return to the half-started project
his own usage of modern technology paradox while criticizng it
usage of metaphysic in a different sense
being vs to be/being
poetry unconcealment of being and aletheia
metaphsyical trasiton can not express thing such as feeling when we come to face to face with death

ağ liman

anarın ilk irihəcmli əsərlərindən olub təhminə və zaurun sərgüzəştlərindən ilk dəfə bəhs etdiyi, zərdüşt əlizadənin barəsində:

"O zaman mənə Anarın “Ağ liman” povesti böyük təsir göstərmişdi. O, elə bil Azərbaycan sovet ədəbiyyatına yeni baxış idi. Sonra “Kommunist” qəzetində Xalid Əlimirzəyevin bu povestə həsr olunmuş bir səhifə yazısı çıxdı. O, bu yazıda Anarı darmadağın edir, ona hücum edirdi. Təbii ki, mən bu tənqidi qəbul etmədim."

– bu sözləri dediyi, 1970-ci ildə nəşr olunmuş povest.


--sitat--


Sonra Təhminə uşaqlığından danışmağa başladı. Üçüncü sinifdə oxuyanda bir rəfiqəsi onu ərlə arvad arasındakı əlaqələrdən, uşaqların doğulmasından agah edib. — Axmağın birisi, — dedim, — sənin öz atan—anan belə eləyir, mənim atam-anam heç vaxt belə iş tutmaz. O, sırtıq-sırtıq üzümə baxdı, güldü: — Axmaq sən özünsən, — dedi. — Bəs onda sən necə dünyaya gəlmisən, hə, necə? Mən onunla dalaşdım, küsüşdük. Amma düşünüb bildim ki, düz deyir. Cürbəcür şeylər yadıma düşdü. Neçə gün ata-anamın üzünə baxa bilmirdim. Elə hey soruşurdular ki, qızım, sənə nə olub? Cavab vermirdim. Ürəyimdə deyirdim ki, nə olub, nə olub? O olub ki, sizdən zəhləm gedir, utanmazlar!


--sitat--

heraclitus

olduqca paradoksaldır ki, martin heidegger və karl popper * heidegger'in necə bir fırıldaqçı olduğunu görmək üçün onun orijinaldan oxunmasını, yazılarının isə içi boş olan söz yığını olduğunu iddia edib kimi tamamilə fərqli cəbhələrdə yer alan, fərqli baxış prizması sərgiləyən və fərqli suallar ətrafında var-gəl edən iki fikir adamının bugünə ala-yarımçıq, kiçik fraqmentlər şəklində çatmış fikirlərini yüksək qiymətləndirdiyi, popper'in biliyin necə əldə edilib genişlənməsini izah etmək üçün ortaya atdığı epistemoloji tənqidi rasionalizm fəlsəfi düşüncəsinin ilk nümayəndələrindən biri, hətta birincisi hesab etdiyi * yanaşmasını keçmişə proyeksiya edir , heidegger'in isə socrates, platon və aristotel tərəfindən yaradılan və varlığın mənası sualını xalçanın altına süpürən, onu tamamilə unudulmağa həbs edən intellektual ənənə olan fəlsəfə yaranmazdan öncə ilk dəfə varlığı özündən sonrakılardan fərqli olaraq kateqoriya — kəmiyyət və ya keyfiyyət s. kimi yox, onu olduğu kimi görə bilən, fikirləri dolayı yolla varlıq nədir sualına cavab tapmaqdan daha ziyadə varlığın mənasını dərk etməyə yönəlmiş və heidegger'in təbirincə filosof yox, "denker" * almancadan tərcümədə mütəfəkkir/düşünən olan, hər ikisinin kobud şəkildə desək öz intellektual əcdadı hesab etdiyi, socrates öncəsi qədim yunan filosofu. * digər ortaq nöqtələri üçün bax: parmenides

dasein

vaxtilə sifarişi istifadə etdiyi bu nick'lə verdiyindən, xatirimdə də elə qaldığından bu başlığın altına yazıram ki, bu yazarımız özü də bilmir ki, heç onsuz bilə də bilməz ki, heç belə bir şeyi təsəvvür belə edə biləcəyinə inanmıram ki, təqribən beş il əvvəl verdiyi bir sifarişinin cavabını tapıb sifarişi doldurmaq istəyi ki, hələ də doldurulmayıb, məni bir tərəfdən söz6'dan didərgin salıb, digər tərəfdən üç ildən çox davam edən böyük və geniş miqyaslı intellektual axtarışlara sürükləyərək, səhər-axşam daim o mövzu ətrafında düşünməyimə və oxumağıma, bir növ obsessiyaya səbəb olaraq həmin məsələyə olan baxışımda böyük bir inqilaba səbəb olub, eyni zamanda həmin axtarışlardan metastaz verən çox daha universal, bütün bəşəriyyətə xitab edən mövzular yumağına salaraq dünyagörüşümdə tektonik təlatümlər yaratdı, məni çox və həddindən çox dərəcədə dərinləşdirdi. bəlkə də bu marağın, qədim yunanların təbirilə desək bu mövzu ətrafında daxilimdə olan pathos'un * bizim dildə istifadə olunan pafos sözü də buradan qaynaqlanır rüşeymi çoxdan var idi, ancaq onun o sifarişi bunun fərqinə varmağıma səbəb olub, bunu şüurlu şəkildə dərk edib kəşf etməyimlə nəticələnib, artıq özümdən asılı olmadan məni o dəryanın içinə sürüklədi, və əminəm ki, həyatımın o mərhələsində əldə etdiyim və qazandığım biliklər həmişə onların üstünə əlavə edəcəyim biliklər üçün bir təməl və lazımsız hesab edəcəyim informasiyalar üçün isə ələyəcəyim bir xəlbir olacaq. onun özünün də fərqində olmadan mənə verdiyi bu təkana görə ona onsuz da minnətdaram, ancaq mənim nəzdimdə bundan daha çoxuna layiq olan hazırda socrates'in öz hislərini cilovlaya bilən ağıllı sevimlisi * alcibiades kimi dəcəl yox hahahah olmağı, heidegger'in var olmağını özünə problem edən varlıq — dasein'ından üstün tutan, məni kink dumping'də "ittiham" edən * glş iradım yoxdur, səbəbini də bilmirəm, anidən içimdən gəldi glş glş ancaq mənim yaddaşımda həmişə əvvəlki nick'i ilə yadda qalacaq çox sevgili dəyərlimiz * our precious glş — dasein'ımız -*

karl popper

nassim nicholas taleb'in populyar kitabında * black swan nəql etdiyinə görə bir leksiyasında falsifikasiya prinsipinin özünün səhv çıxarıla bilinib-bilinməyəcəyini soruşan tələbələri daha məntiqli * intelligent suallar soruşa bilmələri üçün sinifdən qovan filosof -*

(baxma: popper paradoksu)

qeyd. əslində, popper'ın fəlsəfi yanaşmasına görə bu sual özü ziddiyyətlidir. popper ancaq hipotezlərin, nəzəriyyələrin, modellərin, iddiaların səhv çıxarıla biləcəyini qeyd edir. Falsifikasiyanın isə epistemoloji bir metodologiya olduğunu bildirir və buna görə bu sualı soruşmaq ona görə kateqorik olaraq səhvdir – bir kiloqram pambığın neçə amper olduğunu soruşmaq kimi bir şey -*

rusiya deyəndə ağıla gələnlər

böyük ethimal siyasi baxımdan stabil bir dövlətə çevrilmək üçün lazım olan dövlət aparatı, orqanları və institutları uyğun şəkildə formalaşmış olsaydı, bugün vətənimiz deyə biləcəyimiz bir məkan və cəmiyyət deyə bir tərif verəcəkdim. ancaq məsələ burasındadır ki, bugün belə iqtidarın əmin-amanlıq içində ötürülməsi mexanizmi hələ də formalaşmayıb. ondan törəyən bir neçə post-sovet dövləti də hələ ki, onu güzgü kimi yamsılamaqdadır bu baxımdan, ya da ki, bu mexanizmi formalaşdırmağa və legitimləşdirməyə çalışırlar, əsasən de-fakto irsi hakimiyyət prinsipi çərçivəsində. əslində bu problem rus imperiyasının çökməsindən bu yana rusiyanın ən başlıca siyasi problemlərindən biri olaraq qalmaqdadır. 1917-dən bu yana baxdıqda, mərkəzi hakimiyyət dəyişikliklərinin böyük əksəriyyəti çevriliş və ya kvazi-çevriliş şəklində baş verib və hər dəfə ötürülmə düzgün tamamlanmadıqda bu mərkəzi hakimiyyətin tamamilə zəiflənməsi nəticəsində vətəndaş müharibəsi və ya parçalanmalar ilə müşayiət edilib.

başqa bir məsələ budur ki, müasir rusiya dövləti siyasi və tarixi davamlılıq baxımından monqolların yaratdığı yeni avrasiya nizamının bir məhsulu olaraq qəbul edilməlidir, nəinki populyar narrativlər nəticəsində yaddaşlara həkk olunmuş kiyev rus dövlətinin davamçısı. burada onların dini və ya mədəni bağlılıqları inkar olunmur, ancaq müasir rusiya monqolların vassalı olmuş moskva knyazlığından öz başlanğıcını götürür və bir baxıma qızıl orda dövlətinin də siyasi varisi hesab etmək olar. bir çox avrasiyaçı rus ideoloqları və tarixçiləri bu baxışı xüsusilə dəstəkləyib, hətta müasir rusiyanı monqol imperiyasının reinkarnasiyası kimi də bəzən qələmə verirlər.

ruslar və yaxud rusdillilər müasir dövrdə, söhbət modernizmin başlanğıcından bu yana gedir, azsaylı cəmiyyətlərdəndir ki, musiqidə, ədəbiyyatda, tarixdə, linqvistikada və s. yüksək səvviyədə inkişaf etmiş, xeyli sofistifikasiyalara sahib yüksək mədəniyyətlərini yarada bilmiş, rus dilində bir çox sahədə intellektual ənənənin formalaşmasına nail olmuş, ingilis, alman və fransız dillərindən sonra rus dilini də modernizm erasının önəmli dillərindən biri halına gətirmişdirlər. rus dili elə bir mərtəbəyə yüksəlmişdir ki, gələcəkdə hər hansı bir texnoloji inqilab olmasa yaxud posthuman erasına keçməsək, bugün rus cəmiyyəti yer üzündən silinib, dilləri ölü bir dilə çevrilsə belə, qədim yaxın şərq tarixini araşdıqmaq üçün aramey dili necə önəmli dildirsə, nəhəng bir coğrafiyanı da hərtərəfli tədqiq etmək üçün gələcəyin modernizm erası üzərində ixtisasalşmış bir tarixçisi üçün o əhəmiyyətini qoruyub saxlayacaq.

müasir azərbaycan respublikasının və azərbaycan adlanan xalqın yaranmasına da səbəbiyyət verən dövlətdir. son üç əsrdə baş verən qlobal proseslərin fonunda bizim hazırkı kimliklə mövcud olmağımızda rol oynayan ən önəmli aktyordur. hazırda azərbaycan adlanan dövlətin ərazisini təşkil edən, elə demək olar ki, tarixin bütün mərhələlərində daim periferik bir funksiya daşıyan bu torpaq parçasının üstündə var olan adamlar daim rəiyyəti olduqaları imperiyanın dini və mədəni xarakterini ibtidai formada mənimsəyiblər. sadəcə, modernizmin meydana gəlməsi bu mənimsəmə prosesini sürətləndirdi, onun istiqamətində fərqli bir cığır açaraq azərbaycanlıların meydana gəlməsinə səbəb oldu bu dəfə.

hələlik bura yazdıqlarımla yetinirəm, amma ağlıma gələn və hələ saya və hesaba gəlməyən şey var idi, ancaq...

rövşən cavadov

özünü boz kardinal sanıb meqalomaniyaya qapılmış, sonda isə içi boş bir şar olduğunu dərk etsə də, gec olduğundan "partladılmış", dünya tarixi ərzində müxtəlif cəmiyyətlərdə — qədim misirdən tutmuş rus imperiyasına qədər mərkəzi hakimiyyətin zəiflənməsi ilə paralel olaraq siyasi boşluğun meydana gəlməsi nəticəsində yaranan dərəbəyinin arxetipi.

azərbaycanda ümummilli matəmlərin siyahısı

Azərbaycan Respublikasında müstəqilliyin əldə edilməsindən bu yana dövlət başçıları tərəfindən imzalanan fərmanlar əsasında elan edilmiş rəsmi ümummilli matəmləri ehtiva edən siyahı. * tarixlər fərmanın imzalandığı günü göstərir

28.02.1992 – Prezident Ayaz Mütəllibov tərəfindən xocalı faciəsi ilə əlaqədar fevralın 29-da elan edilmiş üç günlük matəm.

20.04.1993 – Prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən Türkiyə Prezidenti Turqut Özalın dəfni ilə əlaqədar aprelin 21-də elan edilmiş bir günlük matəm.

07.06.1993 – Prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən Gəncədə baş verən insan tələfatı ilə əlaqədar iyunun 8-də elan edilmiş bir günlük matəm.

(bax: 4 iyun 1993 gəncə qiyamı)

lacrimosa

requiem messasının dies irae sekvensiyasının sonuncu hissəsi. eyni zamanda mozartın mətn əsasında bəstələdiyi musiqinin intonasiyalarından bəstəkar fərəc qarayevin böyük simfonik orkestr üçün yazdığı dörd hissəli əsəri - "Mən Mozart ilə Praqanın Karl körpüsündə vidalaşdım" serenedasının ı hissəsi - prelüdiyada akkompanimentindən, yəni müşayiətedici hissədən * qua resurget ex favilla misralarının fonunda səslənən hissə * 0:56-dan sonra , ııı hissə - xoralın sonlarında yüksək transpozisiyasından * melodiyanının olduğu kimi köçürülməsi * 21:53-dən sonra , ıv hissə - postlüdiyada fleyta pikkolonun ifasında səsaltı melodiyalarından * 22:36-dan sonra istifadə edilmişdir.

(youtube: )

grammar nazi

əbülfəz elçibəy -*

sabiq dövlət başçısı imam mustafayevin "4 iyun 1993 gəncə qiyamı" ilə əlaqədar parlamentdəki çıxışına əsaslansaq, elçibəyin, bəlkə də, misli görülməmiş dərəcədə bir grammar nazi olduğu qənaətinə gəlmək olur -* qiyamla bağlı vəziyyəti dəyərləndirmək üçün gəncəyə yola düşən heyətin tərkibində olan mustafayev, geri qayıtdıqda hadisə ilə bağlı verdikləri rəyi elçibəyə təqdim etdikdə:

«[...] [prezident] bizi beş saat iqamətgahda saxladı! beş saat! həmin burada sizə məlumat verilən bizim sənədi orada oxuyanda, bu hər abzasda partladı. bir yerdə gəldi çatdı ki:

— Burada bu vergül düzgün yazılmayıbdır axı, bu vergül niyə burada yoxdur?!

— Dedim: A kişi, burada qandan gedir, qırğından gedir, sən vergüldən danışırsan?!, — qayıtdı ki:

— Sabir * rüstəmxanlı müəllim, sən ki ədəbiyyatçısan, niyə bu vergül yerində deyil?!

— Mən dəli oldum. Dedim: Bağışlayın. Mən sizin bu münasibətinizdən sonra özümə lənət eləyirəm ki, sənin kimi adama mən səs vermişəm və sənin prezident seçilməyin üçün də mən агитация * təşviqat aparmışam. Mən özümə lənət eləyirəm. Sən insan deyilsənmiş!

— Sən məni təhqir eləyirsən?!

— Dedim: Nə təhqir? Biz burada gedib zəhmət çəkib sənə məlumat gətirmişik, sən vergüldən danışırsan! Sən dövlət adamı deyilsənmiş!

— Niyə mən разведчик * kəşfiyyatçı olmuşam., — deyir.

— Pah atonnan!, — разведчик, — deyir olmuşam. Suriyada. [...] »

(youtube: )

azerbaijani progress

* american progress əsərindən ilhamlanaraq glş Axundovun arzusuna alleqoriya: Azərbaycan cəmiyyətinin fərdləri mövcud insan dərrakəsinin sərhədlərini aşmaq, bəşər biliyinin üfüqlərini genişləndirmək, intellektual sferanın hər sahəsində yeni zirvələr fəth etmək naminə həvəslə tərəqqipərvər cəmiyyət qurmağa doğru can atırlar:

(youtube: )

yazmaq

" Danışmaq bütün insanların inhisarında olan bir şeydir, ancaq yazmaq xüsusilə mədəniyyətli insanlara xasdır. Danışıq dili ilə müqayisədə yazılı dil nəinki qismən, hətta tamamilə dünya tarixinin siyasi və dini prosesləri ilə şərtləndirilib. Bütün əlifbalar individual mədəniyyətlərdə mövcudiyyət tapıb və bu mədəniyyətlərin ən dərin məna daşıyan simvolları arasında yer alır. ... ... ... . Yazmaq uzaqlığın ən böyük simvoludur, hətta nəinki məkana xas olan uzaqlığın, həmçinin və ən önəmlisi zaman üzrə olan uzaqlığın və gələcəyin və əbədiliyə-doğru-iradənin. Danışmaq və dinləmək yaxın məsafədə və indiki zamanda baş verir, lakin əlifba vasitəsilə insan heç vaxt görmədiyi və bəlkə də, hələ doğulmamış olan insanlarla danışır; insanın səsi onun ölümündən əsrlər sonra belə eşidilir. Bu tarixə "bağışlanan ianənin" - yazının ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir. Bu önəmli səbəbə görə də başqa heç bir şey mədəniyyət üçün yazının ona qarşı olan içdən münasibəti qarşısında daha səciyyəvi deyil."

qeyd. bu sözlər yazının ixtirasından ta ki, xx əsrə qədər öz aktuallığını qoruyurdu. ancaq, bugün burada səsləndirilən bir çox mülahizələr öz əhəmiyyətini itirib. bugünün yox, 100 il əvvəlin perspektivi nəzərə alınaraq gərək ki, oxuna.