Qlobal Sülh İndeksinə əsasən, islandiya 2008-ci ildən bəri dünya birincisidir. Bu ada ölkəsinin ordusu yoxdur, NATO və ABŞ-ın hərbi qoruması altındadır. Buna baxmayaraq, XX əsrdə İslandiya 3 dəfə müharibə edib və üçündə də qələbə qazanıb. 1 island mühəndisin və 1 ingilis balıqçının həyatını itirdiyi deyilən bu müharibələr tarixdə Treska müharibələri (ingilis dilində "Cod wars”) adlanır.
1944-cü ildə özünü müstəqil respublika elan edən İslandiyanın bir əsas problem var idi: ada resurslar cəhətdən kasıb idi. Ancaq İslandiya sularında balıq, xüsusilə də treska bol idi. 60-cı illərdə İslandiya ixracının demək olar ki, 90%-i bu balıq növündən asılı idi.
Britaniya balıqçıları isə İslandiya sahillərindəki çoxsaylı treskaları ovladığından İslandiyaya rəqib kimi çıxış edirdi. Faktiki olaraq Böyük Britaniyanın bu sularda balıq ovlamaq hüququ var idi, çünki İslandiyanın nəzarətindəki sular sahildən cəmi 3 dəniz mili (1 dəniz mili=1,8 km) uzağa qədər olan sahəni əhatə edirdi.
1952-ci ildə İslandiya öz ərazi sularını 4 dəniz milinədək artırdığını bildirdi və bu ərazidə kənar balıqçılığı qadağan etdi. Britaniya bu qərarı qəbul etmədi və İslandiyadan treska idxalını boykot etdi. Qərar əvvəlcə İslandiyaya zərbə vursa da, Soyuq müharibədə Qərbin düşməni olan SSRİ balığın böyük bir hissəsini idxal etməyə başladı. Bunu görən ABŞ da İslandiyadan balıq idxalına başladı. Britaniya isə boykotun nəticəsiz qaldığını görüb İslandiyanın qərarını qəbul etməli oldu.
1958-ci il sentyabrın 1-də İslandiya ərazi sularını 12 dəniz milinə qədər genişləndirdi və sahil mühafizəsi bu qaydanı pozan traulerləri saxlamağa başladı. Cavab olaraq Britaniya ingilis traulerlərini qorumaq üçün Kral Donanmasının 43 hərb gəmisini əraziyə göndərdi. Britaniyaya güc yolu ilə qalib gələ bilməyəcəyini anlayan islandlar hiylə işlətməyə başladı: traulerlərin torlarını kəsən alətlər düzəldib ingilislərin uzun və bahalı torlarını ucdantutma kəsmək kimi. Lakin Birinci Treska müharibəsini qan tökmədən həll etmək mümkün oldu. 1961-ci ildə Britaniya və İslandiya kompromisə getdi: Böyük Britaniya İslandiyanın 12 millik zonasını tanıdı, islandlar isə ingilis balıqçılarına 3 illik balıq tutmaq icazəsi verdi. Bununla yanaşı birinci treska müharibəsinin sonunda qarşıdurma ilə bağlı gələcək münaqişələrin beynəlxalq ədalət məhkəməsində həll ediləcəyi ilə bağlı razılaşma əldə edildi.
İkinci Treska müharibəsi 1972-ci ildə başladı: İslandiya yenidən balıqçılıq zonasını genişləndirdi, bu dəfə 50 mil, yəni 92 kilometrə qədər. Britaniya isə yenidən islandiyalıların oyunun qaydalarını dəyişdirməsini tanımaqdan imtina etdi, əlavə olaraq bu dəfə Qərbi Almaniya balıqçıları da qərara riayət etmədi. Bu müharibədə islandlar ingilis traulerlərinin torunu kəsməyə və ingilis gəmilərini sıxışdırmağa davam edirdilər. 1973-cü ildə isə NATO-dan ayrılmaq təhdidləri nəticəsində İslandiya 50 millik zonada hüquqlarını təyin etdi. Birləşmiş Krallıq isə yenidən bu ərazidə balıq ovu hüququ əldə etdi, lakin məhdud ərazilərdə və ildə 130 min tondan çox olmamaqla.
Noyabr 1975-ci ildə başlayan Üçüncü Treska müharibəsi isə müharibələrin ən çətini oldu. İslandiya yenidən 1975-ci ildə balıqçılıq zonasını hazırkı müstəsna iqtisadi zona genişliyinə qədər artıraraq vəziyyəti ağırlaşdırdı: yeni zona sahildən 200 milə qədər uzanırdı. Burada ada hökumətinin icazəsi olmadan balıq ovu brakonyerlik elan edildi.
Böyük Britaniya mübahisəli sulara 22 freqat, 7 təchizat gəmisi, 9 qayıq və 3 köməkçi gəmi göndərdi. Bu donanma 40 trauleri müdafiə edirdi. Hərbi cəhətdən İslandiya ingilislərə qarşı çıxa bilməzdi. Sahil mühafizəsi adi atıcı silahla silahlanmış 100 nəfərlik heyətdən ibarət idi. Buna görə də islandiyalılar ingilis balıqçıları ilə kustar vasitələrlə vuruşurdu: torlarını kəsir və vintləri əymək üçün ora kabellər atırdılar.
19 fevral 1976-cı ildə İslandiya Böyük Britaniya ilə diplomatik münasibətləri kəsdi. İslandiya limanları Birləşmiş Krallığın hərbi və mülki gəmiləri üçün bağlandı. Ölkə tərəfdaşlarını NATO-dan çıxmaq və ABŞ üçün strateji əhəmiyyətli hərbi obyekt olan Keflavik şəhərindəki hərbi bazanı bağlamaqla hədələdi. İslandiya Sahil Mühafizəsinin direktoru SSRİ-dən hərbi gəmi almaq planlarını açıqladı.
Təbii ki, İslandiyanın belə ciddi bir alış üçün maliyyəsi yox idi. Lakin SSRİ "düz yol tutan və təcavüzkar NATO blokundan ayrılan" islandlara pulsuz yardım etməkdən çəkinməzdi. ABŞ isə Sovetlərin "dünya imperializminə qarşı mübarizədə İslandiya işçilərinə" kömək etməyə nə qədər hazır olduğunu yoxlamamaq qərarına gəldi və Birləşmiş Krallığa təzyiq göstərməyə üstünlük verdi.
NATO vasitəçiliyi ilə 2 iyun 1976-cı ildə yeni bir müqavilə bağlandı. Bu, İslandiyanın 200 millik iqtisadi zonada hüquqlarını müəyyənləşdirdi. İngilis balıqçıları da MİZ daxilində ildə 50 min tona qədər balıq tuta bildilər. Amma eyni vaxtda zonada 24-dən çox nəqliyyat vasitəsi ola bilməzdi. Balıqların kürü qoyduğu yerlər isə balıqçılıq üçün tamamilə bağlandı.
mənbə: "binokl" səhifəsi [1]
References
- cornelius fudge. «treska müharibələri». Sözaltı sözlük, 18.11.2020. soz6.com