Birini sevdiyinizi necə bilirsiniz? Filosof Martha Nussbaum‑ın Ürəyin Həqiqətinin Tamamlanmamış Teoremi, Platon‑dan Proust‑a

“Sehr halı bir əminlik halıdır,” deyə W.H. Auden öz qeyd dəftərində yazırdı. “Sehrə düşdükdə biz nə inanır, nə şübhə edir, nə də inkar edirik: biz bilirik, hətta saxta sehr halında olduğu kimi, biliyimiz özümüzü aldatmaqdan ibarət olsa belə.” Bizim sehrə olan qabiliyyətimiz, eləcə də özümüzü aldatma qabiliyyətimiz sevgidən daha çox heç yerdə özünü göstərmir — insan təcrübəsinin elə bir sahəsi ki, burada həqiqətə gedən yol rasionalizasiya tikanları ilə ən çox tıxanmışdır və biz öz ləzzətli illüziyalarımız tərəfindən oğurlanmağa ən çox meylliyik. Orada həqiqətən nə istədiyimizi bilmək daim çətindir; sevgi ilə ehtirası ayırd etmək çətindir; ideallaşdırmağa olan təhlükəli meylimizə təslim olmamaq çətindir; yaxınlıq üçün lazım olan yaxınlığı arzu üçün lazım olan psixoloji məsafə ilə uzlaşdırmaq çətindir.

Bəs, biz başqa bir insanı sevdiyimizi necə həqiqətən bilirik?

Mənim hələ də dövrümüzün ən cəlbedici filosofu hesab etdiyim Martha Nussbaum, 1990-cı ildə yazdığı “Sevginin biliyi: Fəlsəfə və ədəbiyyat haqqında esselər” (Love’s Knowledge: Essays on Philosophy and Literature) kitabında məhz bunu araşdırır — bu kitab Nussbaumun on il sonra emosiyaların intellekti haqqında yazdığı kəskin traktatına çevriləcək fikirləri formalaşdırdığı bir meydança idi.

Ürəyin həqiqəti üçün bir növ natamamlıq teoremi quran Nussbaum yazır:

Biz sevgi haqqında — kimin haqqında; necə; nə vaxt; və olub-olmaması haqqında özümüzü aldadırıq. Biz həm də özümüzü aldatmağımızı kəşf edir və düzəldirik. Burada həm aldatmağa, həm də maskanı çıxarmağa səbəb olan qüvvələr müxtəlif və güclüdür: misilsiz təhlükə, müdafiəyə və özünütəminetməyə olan təcili ehtiyac, sevincə, ünsiyyətə və bağlılığa olan əks və bərabər ehtiyac. Bunların hər biri vəziyyət tələb etdikdə ya həqiqətə, ya da yalanlığa xidmət edə bilər. O zaman çətinlik belə olur: bu qarışıqlığın (və ləzzətin, və ağrının) ortasında biz özümüz haqqında hansı baxışa, özümüzün hansı hissələrinə etibar edəcəyimizi necə bilirik? Ürəyin vəziyyəti haqqında hansı hekayələr etibarlıdır, hansılar isə özünü aldatma uydurmalarıdır? Biz özümüzdən soruşuruq ki, bu daim maraq doğuran mövzuda özümüzə müraciət etdiyimiz bu çoxsaylı uyğunsuz səslər arasında həqiqət meyarı haradadır? (Və burada bir meyar axtarmaq nə deməkdir? Bu tələbin özü bir özünüaldatma vasitəsi ola bilərmi?)

Proustun “İtirilmiş zamanın sorağında” əsərinə və intellektimizin bizi ürəyin müdrikliyinə qarşı necə kor etməsi ilə bağlı mərkəzi mövzusuna nəzər salan Nussbaum, “rasionalizasiyanın özünü qoruyan toxumasının bir anda, sanki cərrah bıçağı ilə kəsildiyi” təcrübələrin təbiəti üzərində düşünür: Proustun qəhrəmanı Marsel rasional olaraq özünü inandırıb ki, artıq sevgilisi Albertini sevmir, lakin onun ölümü xəbərini aldıqda bu rasionalizasiyanın yalan olduğunu dərk edərək sarsılır; şiddətli kədərinin şoku içində o, dərhal intellektinkindən qat-qat dərin və daha əzələli bir bilik əldə edir ki, o, əslində, Albertini sevirdi.