Dostoyevski, ölüm cəzası ləğv edildikdən dərhal sonra, həyatın mənası haqqında

“Mən dəhşətli dərəcədə çox işləmək niyyətindəyəm,” – deyə gənc Fyodor Dostoyevski (11 noyabr 1821–9 fevral 1881) ədəbi gələcəyi haqqında düşünərkən qərara gəlmiş və yoxsul anasından ona kitablar almasını yalvararaq istəmişdi. İyirmi yeddi yaşında o, çar rejimi tərəfindən təhlükəli hesab edilən kitabları yayan bir ədəbi cəmiyyətə üzv olduğu üçün həbs edildi. O, ölüm cəzasına məhkum olundu. 22 dekabr 1849-cu ildə o, bir qrup digər məhbusla birlikdə Sankt-Peterburqdakı bir meydana aparıldı; burada onlar kütləyə xəbərdarlıq məqsədilə edam edilməli idilər. Onlara ölüm hökmləri oxundu, edam üçün nəzərdə tutulmuş ağ köynəklər geyindirildi və xaçı öpmələrinə icazə verildi. Başlarının üzərində ritual qılınclar sındırıldı. Üç nəfərlik qruplarla onları edamın həyata keçiriləcəyi dirəklərin qarşısına düzdülər. Sırada altıncı olan Dostoyevski yaşamaq üçün cəmi bir neçə anının qaldığını dərindən dərk edirdi.

Və sonra, son anda, çar tərəfindən onların həyatının bağışlandığına dair təmtəraqlı bir elan verildi – bütün bu tamaşa despotu xeyirxah bir hökmdar kimi göstərmək üçün qəddar bir piar aksiyası kimi təşkil edilmişdi. Bundan sonra əsl hökm oxundu: Dostoyevski Sibirdəki əmək düşərgəsində dörd il keçirməli, ardınca isə sürgündə, çar ordusunda bir neçə il məcburi hərbi xidmət çəkməli idi. O, ədəbi ambisiyalarına qayıtmaq üçün qələmi yenidən əlinə alanda artıq qırx yaşına yaxınlaşacaqdı. Lakin indi, ölümdən qurtulduqdan sonrakı o çılpaq anlarda, o, rahatlıqdan doğan bir coşğu içində idi, həyata qarşı yeni bir qiymətləndirmə hissi ilə yenidən doğulmuşdu.

O, bu sevincini səhnələşdirilmiş edamdan bir neçə saat sonra qardaşı Mixailə yazdığı heyrətamiz məktuba köçürdü. Bu məktub onun tam yazışmalarının artıq çap olunmayan kolleksiyasının birinci cildində, 1988-ci ilin xəzinəsi olan “Dostoyevski Məktubları” (ictimai kitabxana) kitabında tapılıb.

Holokostdan sağ çıxan Viktor Franklın “insandan hər şeyi almaq olar, lakin bir şeydən başqa: insanın ən son azadlığı — istənilən şəraitdə öz münasibətini seçmək azadlığı” kimi çətinliklə qazanılmış əminliyini təqdim etməsindən bir əsr əvvəl Dostoyevski belə yazırdı:

Qardaşım! Mən ruhdan düşməmişəm və ümidimi itirməmişəm. Həyat hər yerdədir, həyat bizim özümüzdədir, kənarda deyil. Yanımda insanlar olacaq və insanlar arasında insan olaraq qalmaq, hansı şəraitdə olursa olsun, ruhdan düşməmək və ümidi itirməmək – həyatın mənası budur, onun vəzifəsi budur. Mən bunu dərk etdim. Bu fikir ətimə və qanıma hopub... İncəsənətin ali həyatını yaradan, yaşayan, ruhun ali tələblərini tanıyan və onlara alışan o baş artıq çiyinlərimdən kəsilib... Lakin məndə hələ də sevə bilən, əzab çəkə bilən, mərhəmət göstərə bilən və xatırlaya bilən bir ürək və eyni ət-qan qalıb, bu da həyatdır!

Yenə də, bu coşğuya baxmayaraq, varlığının hərəkətverici qüvvəsi – yazıçı kimi kimliyi – onu dərin bir ümidsizliyə sürükləyir. “Məgər mən heç vaxt qələmi əlimə almayacağam?” – deyə o, əmək düşərgəsində keçirəcəyi növbəti dörd ilin tutqun gözləntisi ilə soruşur. “Əgər yaza bilməsəm, məhv olaram. On beş il həbsdə yatıb qələmi əlimdə tutmaq daha yaxşıdır!” Lakin o, tez bir zamanda sadəcə yaşamaq faktına görə duyduğu elektrik kimi güclü minnətdarlığına qayıdır və qardaşını onun üçün kədərlənməməyə çağıraraq davam edir: