Əbu Reyhan əl-Biruninin "Qədim xalqların xronologiyası" (təqribən 1000-ci il) əsərindən. Edinburq Universiteti, Şotlandiyanın icazəsi ilə
Bu semestr tələbələrim İslam elmini formalaşdıran dörd polimat (çoxsahəli alim) haqqında öyrənirlər: əl-Biruni, Əl-Həsən, İbn Sina və əl-Xarəzmi. Onların şəraiti bundan daha fərqli ola bilməzdi: biri yoxsulluqdan çıxış yolunu yazmaqda tapdı; biri on il ev dustaqlığında saxlanıldı; biri bir dövrün tibbi biliklərini 500 il ərzində Avropa universitetlərində hökm sürən bir mətnə sığdırdı; sonuncusu isə öz dövrünün ən böyük tədqiqat institutunda çalışdı. Lakin hər biri eyni təməl instinkti bölüşürdü: riyaziyyat, tibb, astronomiya, fəlsəfə və poeziya arasında sərbəst hərəkət etmək, bir sahənin fərziyyələrini digərinin sınağından keçirmək. Mənim sinfim Pakistandadır, burada tələbələr pozucu yeniliklər və məşğulluq haqqında danışmağa həvəslidirlər, lakin geniş dünyagörüşü haqqında nadir hallarda düşünürlər. İstəyirəm ki, onlar bu dörd həyat yolu vasitəsilə görsünlər ki, bu cür genişlik sabit dövrlər üçün bir lüks deyil; bu, elm tarixində ən davamlı kəşflərin bəzilərini ortaya qoyub.
Humanitar elmlər sahəsində 15 illik təcrübədən sonra inanıram ki, fənlərin ellinist üslubda yenidən inteqrasiyası yol göstərə bilər. Mən "fənlərarası yanaşma" üçün səthi bir arqument irəli sürmürəm. Əksinə, daha spesifik bir şeyin tərəfdarıyam: bir vaxtlar müsəlman dünyasında çiçəklənən polimatlıq meyllərinin bərpası. Sahibkarlıq və tətbiqi metodlar üzrə məcburi kurslar vasitəsilə pozucu innovasiyaları fetişləşdirməkdənsə, öyrənməyin nə olduğu və nə üçün lazım olduğu barədə tamamilə fərqli bir model təklif etməliyik – xüsusən də tələbələrim universitetə artıq dar peşəkar düşüncə tərzi ilə gəldikləri üçün.
Polimatlıq sözünün özü biliklərin (mathy) bir çox (poly) dünyasının bir araya gətirilməsini əks etdirir. Polimatlıq müharibə, iqlim fəlakəti və ədalətsizliklə parçalanmış bir dünyada rahatlıq və düşüncə imkanı təqdim edir. O, Qlobal Şimalın tətbiqi deyil, müsəlman dünyasının yerli deyimlərindən qaynaqlanır. Bu gün polimatlıq siyasi, iqtisadi və ekoloji problemlərə fərqli düşüncə tərzləri gətirir. Tələbələrin klassik kanonları daha az oxuduğu və məşğulluq imkanları haqqında daha çox narahat olduğu bir dövrdə, polimatlığın genişliyi irəliyə doğru mənalı bir yol təklif edə bilər. Bunlar böyük İslam polimatlarının dərsləridir.
Açılış aktyorumuz əl-Biruninin həyatı tələbələrə elmin insani ölçüləri haqqında çox şey öyrədir. 973-cü il ətrafında Mərkəzi Asiyanın Xarəzm şəhərində anadan olan əl-Biruni az imkanlarla böyüyüb. Lakin bu, onu məhdudlaşdırmadı: əl-Biruni təhsil almağa can atırdı. İslam polimatlığının klassik ənənəsinə uyğun olaraq, o, İslam hüququ, qrammatika, ilahiyyat, astronomiya və riyaziyyat elmləri, eləcə də tarix öyrənib. Həyatı boyu çatışmazlıq əl-Biruni üçün maneə olmayıb. Əslində, yoxsulluq insanın əlində olan hər hansı bir biliyin qədrini bilməsinə səbəb olur – bu, istənilən humanitar təhsil alan üçün əsas dərsdir.
Bu bacarıq əl-Birunini öz sahələrində əsas töhfələr verməyə sövq etdi. Karyerasının əvvəlində elmi alətlərə çıxışı məhdud idi. Ruhdan düşmədən, bir neçə köhnə təlimat və məhdud resurslardan istifadə edərək onları özü düzəltməyi öyrəndi. Əl-Biruninin ixtiraçılığı ona tanınmış elmi liderlərə meydan oxumağa da imkan verdi. Məsələn, astronom əl-Xucəndi Yerin oxunun orbitinə nisbətən əyilməsini (meyilliyini) ölçmək üçün nəhəng bir sekstant qurmuşdu. Lakin onun aldığı rəqəm əl-Biruniyə çox kiçik göründü. Öz sekstantlarını düzəltmək təcrübəsi sayəsində o, problemi müəyyən edə bildi: əl-Xucəndinin sekstantı əyilmişdi və nəticələri təhrif edirdi. Əl-Birunini öz sekstantlarını düzəltməyə məcbur edən çatışmazlıq, daha çox resursa malik olan digərlərinin harada səhv etdiyini görməyə imkan verdi. Əl-Biruninin "Yerlər arasındakı məsafələri dəqiq ölçmək üçün məkanların koordinatlarının müəyyən edilməsi" əsərində sənədləşdirilmiş ölçüləri müasirləri və sonrakı alimlər tərəfindən geniş qəbul edildi.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
