1870-ci illərin noyabr gecələrinin birində əfsanəvi rus yazıçısı Fyodor Dostoyevski (11 noyabr 1821–9 fevral 1881) yuxuda həyatın mənasını kəşf etdi — ya da ən azından onun son hekayəsinin baş qəhrəmanı bunu kəşf etdi. İlk dəfə tamamilə aşkar edici olan "Bir yazıçının gündəliyi"ndə (ictimai kitabxana) "Qəribə bir adamın yuxusu" adı ilə çıxan və sonradan ayrıca "Mənasız bir adamın yuxusu" kimi nəşr olunan bu əsər, Dostoyevskinin ilk əsl ekzistensial romanı hesab edilən 1864-cü il tarixli "Yeraltından qeydlər" romanındakı mövzulara bənzər mövzuları araşdırır. Stiven Kinqin "yaxşı bədii ədəbiyyat yalanın içindəki həqiqətdir" iddiasına sadiq qalan hekayə, Dostoyevskinin şəxsi mənəvi və fəlsəfi meyllərinə — bəlkə də onun nəşr olunmuş digər əsərlərindən daha çox — fövqəladə bir aydınlıqla işıq salır. Onun mərkəzindəki düşüncə Tolstoyun həyatın mənası ilə mübarizəsi və Filip K. Dikin hallüsinasiya xarakterli ekzegezası arasında bir yerdə dayanır.
Hekayə naqilin Sankt-Peterburq küçələrində "təsəvvür edə biləcəyiniz ən qaranlıq, ən tutqun bir gecədə" gəzməsi, bütün ömrü boyu başqalarının onu necə ələ saldığını düşünməsi və heç nəyin əhəmiyyəti olmadığına dair "dəhşətli iztirab"la nihilizmə yuvarlanması ilə başlayır. O, tutqun səmaya baxır, tək bir kiçik ulduzu seyr edir və intihar barədə düşünür; iki ay əvvəl, yoxsulluğuna baxmayaraq, eyni niyyətlə "əla bir revolver" almışdı, lakin silah o vaxtdan bəri siyirtməsində qalmışdı. Birdən, ulduza baxarkən, cırıq-cırıq paltar geyinmiş və açıq-aşkar çətin vəziyyətdə olan səkkiz yaşlarında kiçik bir qız onun qolundan tutur və anlaşılmaz şəkildə kömək istəyir. Lakin həyatdan soyumuş qəhrəman onu qovur və sərxoş bir qoca kapitanla bölüşdüyü, "amerikanka ilə örtülmüş bir divan, üzərində bir neçə kitab olan masa, iki stul və köhnə, inanılmaz dərəcədə köhnə, lakin hələ də kreslo olan" səfil otağına qayıdır.
O, həyatına son qoymaq barədə düşünmək üçün kresloya çökərkən, kiçik qızın obrazı onu rahat buraxmır və bu, onu öz nihilist mövqeyini sorğulamağa vadar edir. Dostoyevski yazır:
O gecə özümü güllələyəcəyimi dəqiq bilirdim, amma masanın arxasında nə qədər oturacağımı bilmirdim. O kiçik qız olmasaydı, şübhəsiz ki, özümü güllələyəcəkdim.
Görürsünüz: hər şey mənim üçün eyni olsa da, məsələn, ağrı hiss edirdim. Kimsə məni vursaydı, ağrı hiss edərdim. Mənəvi mənada da eynilə belə: çox acınacaqlı bir şey baş versəydi, həyatda hər şey mənim üçün eyniləşməzdən əvvəl olduğu kimi, mən də mərhəmət hiss edərdim. Bir az əvvəl mərhəmət hiss etmişdim: əlbəttə ki, bir uşağa mütləq kömək edərdim. Bəs onda niyə kiçik qıza kömək etmədim? Bu, o an ağlıma gələn bir fikir səbəbindən idi. O, məni dartıb çağıranda, birdən qarşımda cavab verə bilmədiyim bir sual yarandı. Sual boş bir sual idi; amma məni qəzəbləndirdi. Qəzəblənmişdim, çünki belə bir nəticəyə gəlmişdim ki, əgər bu gecə özümə son qoymağa qərar vermişəmsə, deməli, indi dünyadakı hər şey mənim üçün əvvəlkindən daha çox eyni olmalıdır. Niyə mənim üçün hər şeyin eyni olmadığını hiss etdim və kiçik qıza yazığım gəldi? Xatırlayıram ki, ona çox yazığım gəlmişdi: o qədər ki, vəziyyətimdə qəribə və inanılmaz bir ağrı hiss etdim...
Aydın görünürdü ki, əgər mən bir insanam və hələ bir rəqəm deyiləmsə, rəqəmə çevrilənə qədər sağam və buna görə də əziyyət çəkə, qəzəblənə və hərəkətlərimə görə utana bilərəm. Çox gözəl. Amma məsələn, iki saatdan sonra özümü öldürsəm, qızın mənə nə dəxli var, utanc və ya yer üzündəki hər hansı bir şeylə mənim nə işim var? Mən bir rəqəmə, mütləq sıfıra çevriləcəyəm. Tezliklə tamamilə mövcud olmayacağıma və buna görə də heç nəyin mövcud olmayacağına dair şüurumun qıza qarşı mərhəmət hissimə və ya törətdiyim rəzilliyə görə utanc hissimə ən az təsiri ola bilməzdimi?
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
