Yaxşı insanlarla qarşılaşanda, onlar həyatımıza bir günəş şüası, bir mahnı kimi düşəndə onların kim olduğunu bilirik. Lakin onları yaxşı edən şeyin nə olduğunu həmişə bilmirik. Əlbəttə, bunun xeyirxahlıqla çox bağlılığı var. Bu, onların vermək və həmçinin qəbul etmək bacarığı ilə bağlıdır. Bu, onların qeyri-müəyyənlik qarşısındakı cəsarəti ilə bağlıdır. Və yenə də bütün böyük həqiqətlər kimi, bir insanın mahiyyəti, bir insanın yaxşılığı həm aydın, həm də ifadəolunmazdır.
1856-cı ilin sərt Sibir qışında Fyodor Dostoyevski (11 noyabr 1821–9 fevral 1881) — otuz beş yaşında, əmək düşərgəsində yerləşdirilərkən yazıçı olmağı xəyal edən, həyatın mənasını aydın şəkildə dərk etməsinə səbəb olan ölüm hökmündən çətinliklə xilas olmuş biri — böyük qardaşına yaxşılığı onun həyatına toxunan və onu dəyişən gənc bir dostu üçün təqdimat məktubu göndərdi. Dostoyevski qardaşına, “O, ən fədakar şəkildə mənim qayğılarımla məşğul olmağı və bütün gücü ilə mənə kömək etməyi öz üzərinə götürüb,” deyir, “və o, məni sevir.”
On səhifəlik məktub boyu o, dostunun nəcib keyfiyyətlərini sadalamağa davam edir. Xüsusi olanın altında, yaxşı insanı universal mənada nəyin formalaşdırdığının sadə və dəqiq ifadəsi döyünür. (İnsanlıq üçün ən məntiqli və əxlaqi cəhətdən cəlbedici arqumentlərdən birində Dostoyevski pis insanların olmadığına inanırdı — məhz bu, onun yaxşılıqla bağlı narahatlığını daha da əhəmiyyətli edir.)
“O, çox gənc, çox mehriban bir insandır,” deyə yazır, “lakin güclü inkişaf etmiş şərəf hissi ilə, inanılmaz dərəcədə xeyirxahdır.” Dostunun təvazökar təhsilini və intellektual meyillərini təsvir edərkən, o, incə və dərin bir məqama toxunur — oxumaqdan həzz almaq, həddindən artıq təhsilli olmaqdan qat-qat yaxşıdır.
“Mən böyük yoxsulluq içində yaşayıram,” deyə Dostoyevski qardaşına bildirir, “hər şeydən məhrum oluram və bu arada borclar yığmışam!” Daim kasıb olan Dostoyevski dostlarından, qohumlarından, tanışlarından və hətta az tanıdığı insanlardan tez-tez borc istəyirdi və onları nadir hallarda qaytarırdı. Gənc dostu ona tez-tez maddi cəhətdən kömək edirdi və bir dəfə də olsun pulu geri istəmirdi; o, pulun xüsusi bir resurs növü olmadığını, əksinə — vaxt və sevgi kimi — aramızda dövr edən və ən çox ehtiyac duyulan yerə axan başqa bir enerji forması olduğunu dərindən anlayırdı. “Borcum haqqında danışmağa başlayanda o, qızarır,” deyə Dostoyevski yazır, “və hətta ona bunu xatırladanda narahat olur” — bu, əsl səxavətin qeyri-kommersiya xarakterinin gözəl bir sübutudur.
D.H. Lourensin həssas insanların gücü haqqındakı zamansız fikrini xatırladan bir hissədə Dostoyevski gənc adamın ən nəcib keyfiyyətinə çatır. Onun “depressiyaya meyilli və bir qədər həddindən artıq narahat” olduğunu müşahidə edərək, o, dostunun həssaslığının fövqəlgücü üzərində düşünür — bu, bizim Qəzəb Əsrimizdə daha çox ehtiyac duyulan bir keyfiyyətdir:
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
