Ghetto Novo, Venesiya, noyabr 2018. Foto: Antonio Violi/Alamy
29 mart 1516-cı ildə Venesiya Senatı dünyanın ilk "gettosunu" yaratmaq üçün səs verdi. O vaxt şəhərdə yaşayan bütün yəhudilərə, eləcə də sonradan gələ biləcək hər kəsə dərhal Cannaregio-nun şimal-şərq hissəsindəki, geto novo kimi tanınan kiçik bir adaya köçmək əmri verildi. Bu, heç də cəlbedici deyildi. Əvvəllər icma mis tökmə zavodu üçün zibilxana kimi istifadə olunan yer, yerli işçilər üçün yaşayış məhəlləsinə çevrilmişdi. Çöldən baxanda o, artıq kanallarla əhatə olunmuş və təhlükəli dərəcədə hündür yaşayış binaları ilə sərhədlənmiş "qala" kimi görünürdü. Lakin Venesiya yəhudiləri ora sürükləndikdə, bu, daha çox həbsxananı xatırladırdı. Çölə açılan bütün qapı və pəncərələr bağlandı; suya çıxışı kəsmək üçün əlavə divarlar tikildi; Cannaregio-ya aparan körpünün hər iki ucuna möhkəm dəmir darvazalar qoyuldu. Bunlar gün batanda bağlanır və səhər marangona zənginin çalınması ilə açılırdı. Heç kimin icazəsiz çölə çıxa bilməyəcəyinə əmin olmaq üçün, xərcləri yəhudilərin özləri tərəfindən ödənilən dörd mühafizəçi Ghetto-nun ətrafındakı kanalları "gecə-gündüz" patrul edirdi.
Əlbəttə ki, yəhudilərin ayrı bir məhəlləyə məcbur edilməsi ilk dəfə deyildi. XVI əsrin əvvəllərinə qədər Fransa və Almaniya torpaqlarında yəhudilər artıq 300 ilə yaxındır ki, ətraf ərazilərdən fiziki cəhətdən fərqlənən xüsusi məhəllələrdə yaşayırdılar. Venesiyanın özünün də yəhudilərin məhdudlaşdırılması ideyası ilə ilk dəfə oynaması deyildi. XIII əsrdə o, artıq Krit koloniyasının paytaxtı Candia-dakı (indiki İraklion) yəhudiləri ayrı bir ərazidə yaşamağa məcbur etmişdi.
Ghetto-nu qeyri-adi edən onun adı idi. Etimoloji cəhətdən, əlbəttə ki, geto sözünün yəhudilərlə heç bir əlaqəsi yox idi. "Atmaq" və ya "tökmək" mənasını verən gettare felindən törəmiş bu söz, sadəcə, tökmə zavodunun (geto) və geniş mənada, qonşuluqdakı zibilxananın yerli adı idi. Lakin Venesiya hökuməti zavodu başqa yerə köçürdükdən sonra belə, insanlar ərazini köhnə adı ilə çağırmağa davam etdilər. Yəhudilər ora köçəndə, ada tezliklə öz adını seqreqasiya institutuna da verdi – bu, bu gün "Ağ Ev" dedikdə həm 1600 Pennsylvania Avenue ünvanını, həm də orada yerləşən administrasiyanı nəzərdə tutmağımıza bənzəyir.
Bu, kiçik məsələ deyildi. Ondan əvvəl yəhudi məhəllələri müxtəlif adlarla (Judenstraße, Judengasse, Juiverie və s.) tanınırdı. Lakin onların heç biri seqreqasiyanı təsvir etmək üçün ümumi dildə yer tutmamışdı. Onlar ya konkret coğrafi xüsusiyyətlə – küçə və ya meydanla – çox sıx bağlı idi, ya da o qədər qeyri-dəqiq idi ki, hər hansı bir yerə aid edilə bilərdi. "Ghetto" fərqli bir şey təklif edirdi. Məhz sözün coğrafi deyil, metonimik şəkildə istifadə olunması səbəbindən "ghetto" sözü istənilən yerdə yəhudi seqreqasiyasını təsvir etmək üçün istifadə oluna bilərdi. Və çox keçmədən, tam olaraq bu baş verdi. 1562-ci il ətrafında insanlar Romadakı yəhudi məhəlləsini "ghetto" adlandırmağa başladılar; 10 ildən az müddət sonra isə Florensiyada başqa bir "ghetto" quruldu. Beləliklə, bu, XVII əsr boyunca, Fransa İnqilabı ərəfəsinə qədər davam etdi.
Bu, yalnız başlanğıc idi. Napoleon işğallarından sonra İtaliyada yəhudi seqreqasiyası ləğv edildikdən sonra "ghetto" sözü daha geniş tətbiq olunmağa başladı. İndi onun yəhudi seqreqasiyasının xüsusi bir növü ilə əlaqəsi qırıldığı üçün, o, məhdudiyyət, marginallaşma və təcridin daha çox növlərini ifadə edə bilərdi. XIX əsrin sonlarında Birləşmiş Ştatlara gətirilən bu söz, hər hansı bir miqrant qrupunun yoxsulluğunu və qeyri-müəyyənliyini təsvir etmək üçün istifadə olundu. 1939-cu ilin sentyabrında Polşanın nasistlər tərəfindən işğalından sonra isə o, əsir düşərgələri və soyqırım yerləri üçün dəhşətli bir güclə tətbiq edildi. Bu gün belə, onun mənaları çoxalmaqda davam edir. Bir qəzet açın və ya pleylistinizə baxın, onun bir "özgəni" damğalamaq üçün – və ya daha çox hallarda, itirilmiş gücü geri qaytarmaq üçün istifadə edildiyini görəcəksiniz. Və baxmayaraq ki, bütün bu "gettolar" çox fərqlidir, onların hamısının kökü Venesiyaya gedib çıxır.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
