Franz Kafka (3 iyul 1883 – 3 iyun 1924) Virciniya Vulfun “humanist sənət” adlandırdığı sahənin tarixdəki ən məhsuldar və ifadəli nümayəndələrindən biri idi. Qısa ömrü ərzində yazdığı yüzlərlə məktub arasında onun gözəl və ürəkparçalayan sevgi məktubları, eləcə də uşaqlıq dostuna kitabların insan ruhu üçün nə etdiyi haqqında yazdığı möhtəşəm məktubu var idi. O, məktublarının çoxuna fövqəladə dərəcədə dərin bir özünütəhlil və özünüifadə qabiliyyəti hopdursa da, heç biri 1919-cu ilin noyabrında atası Hermann üçün yazdığı 47 səhifəlik məktubun səviyyəsinə çata bilməz — bu, Kafkanın yazdığı avtobioqrafiyaya ən yaxın mətn idi. Ernst Kayzer və Eytne Vilkinsin tərcüməsi ölümündən sonra 1966-cı ildə “Ataya məktub” (ictimai kitabxana) adı ilə nəşr edilmişdir.
Böyük ölçüdə Felis Bauerlə nişanının pozulması ilə şərtlənən — bu münasibətdə Hermannın açıq şəkildə narazılığı zəhərli bir qüvvə kimi çıxış etmiş və ata ilə oğulun münasibətlərinin kəsilməsi ilə nəticələnmişdi — 36 yaşlı Kafka atasını uşaqlığına damğa vuran emosional zorakılığa, çaşdırıcı ikili standartlara və daimi qınaqlara görə cavabdeh tutmağa qərar verdi; bu, otuz il ərzində yığılıb qalmış, ölçülü, lakin şiddətli bir əzab və məyusluq püskürməsi idi.
Onun ittihamlar silsiləsi psixoloqların sonrakı onilliklərdə aşkar etdikləri faktlar işığında ikiqat sarsıdıcıdır: valideynlərimizlə erkən dövrdə qurduğumuz limbik əlaqə xarakterimizi dərindən formalaşdırır, emosional vərdişlərimizin və həyatdakı bütün sonrakı münasibətlərimizə təsir edən əlaqə modellərimizin təməlini qoyur; bu formalaşdırıcı münasibətlərin nə dərəcədə qayğıkeş və ya zəhərli olmasından asılı olaraq, bizim “müsbət rezonans” qabiliyyətimizi ya genişləndirir, ya da məhdudlaşdırır. Bizim kimi oxşar təcrübələr yaşamış insanlar üçün — istər ata, istərsə də ana tərəfindən olsun — Kafkanın atasına yazdığı məktub həm dərin rezonansı ilə ağrılı, həm də ortaq reallığın təsdiqi kimi qəribə dərəcədə təsəllivericidir.
Siz bu yaxınlarda məndən soruşdunuz ki, nə üçün sizdən qorxduğumu iddia edirəm. Həmişəki kimi, sualınıza heç bir cavab tapa bilmədim; qismən məhz sizdən qorxduğum üçün, qismən də bu qorxunun səbəblərini izah etməyin danışarkən ağlımda tuta biləcəyimdən qat-qat çox təfərrüata girməyi tələb edəcəyi üçün. İndi isə sizə yazılı şəkildə cavab verməyə çalışsam belə, bu, çox natamam olacaq, çünki hətta yazarkən belə, bu qorxu və onun nəticələri sizinlə bağlı məni çətinliyə salır və mövzunun miqyası mənim yaddaşımın və mühakimə qabiliyyətimin hüdudlarını aşır.
Kafka atasının emosional tiranlığının fonunu təsvir edir və məktubun hər ikisi üçün nəyə nail olacağına ümid etdiyini açıqlayır:
Sizin üçün məsələ həmişə çox sadə görünürdü, ən azı mənim yanımda və bir çox başqa insanların yanında ayrı-seçkilik etmədən danışdığınız qədər. Bu, sizin üçün az-çox belə görünürdü: siz bütün ömrünüz boyu çox çalışmısınız, hər şeyi uşaqlarınız, xüsusən də mənim üçün qurban vermisiniz, nəticədə mən kef içində yaşamışam, istədiyimi öyrənməkdə tamamilə azad olmuşam və maddi qayğılarım, yəni hər hansı bir qayğım olmayıb. Siz bunun üçün heç bir minnətdarlıq gözləməmisiniz, çünki “uşaq minnətdarlığının” nə olduğunu bilirsiniz, lakin ən azından bir növ xoşniyyət, bir az rəğbət əlaməti gözləmisiniz. Əvəzində isə mən həmişə sizdən gizlənmişəm, otağımda, kitablarımın arasında, dəli dostlarımla və ya qeyri-adi fikirlərlə... Əgər mənim haqqımda çıxardığınız hökmü ümumiləşdirsəniz, nəticə belə olur ki, siz məni heç bir açıq-aşkar qeyri-etik və ya pis hərəkətdə (bəlkə də sonuncu evlilik planım istisna olmaqla) günahlandırmasanız da, məni soyuqluqda, yadlaşmada və nankorluqda günahlandırırsınız. Üstəlik, siz məni elə bir şəkildə günahlandırırsınız ki, sanki bu mənim günahımdır, sanki mən sükanı bir az çevirməklə hər şeyi tamamilə fərqli edə bilərdim, sizin isə heç bir günahınız yoxdur, bəlkə yalnız mənə qarşı çox yaxşı olmağınızdan başqa.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
