1941: bomba onun danışığını dəyişdi, qonşuları isə onu alman bildi

1941-ci il sentyabrın 6-da alman təyyarələri Oslonu bombalayırdı. Otuz yaşlı Astrid adlı qadının başının sol tərəfinə qəlpə dəydi. O, huşunu itirdi; ayılanda bədəninin sağ tərəfi iflic olmuşdu və danışa bilmirdi.

Aylar keçdi, nitqi yavaş-yavaş qayıtdı. Amma başqa cür qayıtdı. Norveçlilər onu dinləyəndə alman aksenti eşidirdilər.

Vaxt və yer nəzərə alınsın: 1941-ci il, alman işğalı altındakı Norveç. Hadisənin ən ağır tərəfi tibbi deyil, sosial idi. Qadın alman bombasından zədələnmişdi və nəticədə alman kimi səslənməyə başlamışdı. Bu işi araşdıran nevroloq Monrad-Kron 1947-ci ildə yazdığı hesabatda qeyd edir ki, o, ətrafındakılar tərəfindən yad kimi qarşılanırdı.

İndi bu vəziyyətin adı var: xarici aksent sindromu. Dünya ədəbiyyatında təsvir olunmuş hallar hələ də çox azdır — onlarla, yüzlərlə deyil.

Ən maraqlısı isə mexanizmdir, çünki adı yanlış təsəvvür yaradır.

Belə xəstələr xarici dil öyrənmir. Beyində zədə nitqin prosodiyasını pozur — yəni hecaların uzunluğunu, səsin yüksəlib-alçalmasını, vurğunun yerini. Sözlər həmin sözlərdir, qrammatika yerindədir, lüğət dəyişmir. Dəyişən yalnız ritmdir.

Sonra dinləyicinin beyni işə düşür. İnsan beyni tanımadığı ritmi boşluqda saxlamır; ona ən yaxın tanış kateqoriyanı tapır. Norveçli qulaq üçün pozulmuş norveç ritmi “alman danışığı” kimi səslənir. Başqa ölkədə eyni xəstə fransız, yaxud slavyan aksentli sayıla bilər — çünki qərar xəstədə yox, dinləyicidə verilir.

Yəni aksent xəstənin ağzında deyil. O, dinləyicinin beynində yaranır. Xəstə sadəcə fərqli ritmlə danışır; “xarici” adını qoyan qarşı tərəfdir.

Bu, aksent haqqında ümumi bir həqiqətə işarə edir. Biz aksentin danışan adamın xüsusiyyəti olduğunu düşünürük. Əslində aksent müqayisədir — həmişə kiminsə normasına nisbətən mövcuddur. Öz aksentini eşitmirsən, çünki səndə norma sənsən.

Astridin başına gələn isə bunun ən kəskin formasıdır: bir insan bir gecədə heç yerə getmədən, heç nə öyrənmədən, öz şəhərində yadelli oldu. Dəyişən onun dili deyildi — onu dinləyənlərin qulağı idi.

Bu mövzu bu saytın oxucuları tərəfindən illər əvvəl vikiyə seçilib saxlanılıb. Yaxşı seçim olub.