Şimal niyə yuxarıdadır — və bir vaxtlar niyə şərq idi

Qarşındakı xəritəyə bax. Şimal yuxarıdadır. Həmişə yuxarıdadır. Bu qədər təbii görünən bir şeyin arxasında adətən qanun dayanır — burada isə heç bir qanun yoxdur.

Kosmosda yuxarı deyilən şey yoxdur. Yer kürəsi fırlanan bir topdur; onun nə təpəsi var, nə dibi. Şimalı yuxarı qoymaq üçün fiziki səbəb axtarsan, tapmayacaqsan. Bu, sadəcə vərdişdir — özü də dəyişmiş bir vərdiş.

Orta əsrlərdə Avropa xəritələrinin çoxunda yuxarıda şərq dayanırdı. Səbəbi dini idi: günəş şərqdən doğur, Cənnətin də orada olduğu düşünülürdü. Bu ənənə dildə bu gün də yaşayır. İngiliscə “orientation” — istiqamətlənmə — sözü latınca “oriens”dən gəlir: doğan günəş, yəni şərq. İstiqamət tapmaq sözün kökündə “şərqi tapmaq” deməkdir.

Məşhur T-O xəritələri belə qurulmuşdu: dairə dünyanın sərhədi, içindəki T isə üç qitəni bölürdü. Asiya yuxarıda, Avropa solda, Afrika sağda. Coğrafiya deyil, dünyagörüşü idi — yuxarıya ən müqəddəs sayılan tərəf qoyulurdu.

Sonra kompas gəldi. XIV əsrdə Aralıq dənizi və Atlantik sahillərini göstərən portolan xəritələri artıq demək olar hamısı şimalı yuxarı qoyurdu. Səbəb praktik idi: dənizçi əlində maqnit iynəsi tutur, iynə şimalı göstərirdi. Xəritəni əlindəki alətlə eyni istiqamətə çevirmək, hər dəfə beyində fırlatmaqdan asandır.

Üstəlik XV əsrdə Ptolemeyin “Coğrafiya”sı yenidən tapılıb tərcümə olundu. Ptolemey şimalı yuxarı qoymuşdu — ehtimal ki, sadəcə ona görə ki, onun tanıdığı dünyanın çox hissəsi şimal yarımkürəsində idi, yunan yazısı isə yuxarıdan aşağı, soldan sağa oxunurdu. Onun nüfuzu böyük idi. Valdzemüller və Merkator kimi kartoqraflar çap dövrünün ilk böyük xəritələrini bu qaydada hazırladılar.

Beləliklə şimal yuxarı qalxdı və bir daha aşağı düşmədi. Amma bu, kəşf deyildi — səlahiyyət idi. Kim çap edirdisə, o da istiqaməti seçirdi.

Nəticələri isə xırda deyil. Yuxarı olan yer insan beynində avtomatik olaraq üstün görünür. Psixoloqlar bunu dəfələrlə ölçüblər: eyni ərazi xəritənin yuxarısında göstəriləndə daha varlı, daha güclü, daha “mərkəzi” qiymətləndirilir. Şimal yarımkürəsi əsrlərdir hər xəritənin yuxarı hissəsində oturur.

Avstraliyada bunu zarafata çevirdilər. 1979-cu ildə Stüart MakArtur “Universal Düzəldilmiş Dünya Xəritəsi”ni çap etdi — cənub yuxarıda, Avstraliya ən üstdə. Xəritə tamamilə düzgündür. Sadəcə baxmağa öyrəşmədiyimiz üçün yanlış görünür.

Cənub-üstü xəritəyə ilk dəfə baxanda insanın yaşadığı hiss maraqlıdır: məlumat eynidir, coğrafiya eynidir, heç bir rəqəm dəyişməyib — amma dünya tanınmaz olur. Dəyişən yeganə şey çərçivədir.

Xəbərdə də eyni məsələ var. Hansı xəbərin yuxarıda durduğu, hansının aşağıda qaldığı — bu, heç vaxt təbii qayda deyil. Kimsə seçir. Adətən seçim görünmür, ona görə də təbii sayılır.

Şimalın yuxarıda olmasının yeganə səbəbi budur: kifayət qədər uzun müddət kifayət qədər çox adam belə çap edib. Bu, pis səbəb deyil — sadəcə səbəbdir, qanun deyil.

Xəritəni çevir. Heç nə yalan olmur. Sadəcə vərdiş sınır.