1962: bir nəfər "yox" dedi və nüvə müharibəsi olmadı

27 oktyabr 1962-ci il. Karib böhranının on üçüncü günü. Kubadan bir qədər aralıda, okeanın altında, B-59 adlı sovet sualtı qayığı dörd gündür Amerika donanmasının təqibindən yaxa qurtarmağa çalışır.

Qayığın içindəki şərait insan dözümünün həddindədir. Kondisioner sıradan çıxıb, temperatur 45–50 dərəcəyə qalxıb. Karbon qazının səviyyəsi o qədər yüksəkdir ki, adamlar huşunu itirir. Su norması gündə bir stəkandır. Batareyalar tükənməkdədir.

Ən pisi isə budur: qayığın radiosu iki gündür Moskvanı tutmur. Ekipaj müharibənin başlayıb-başlamadığını bilmir.

Yuxarıda amerikan gəmiləri qayığı üzə qaldırmaq üçün məşq qumbaraları atır. Amerikalılar üçün bu, "çıxın" siqnalıdır. Aşağıda, iki gündür xəbərsiz qalmış ekipaj üçün bu, partlayışdır — və partlayış müharibə deməkdir.

B-59-un göyərtəsində amerikalıların bilmədiyi bir şey vardı: qayıq nüvə torpedası daşıyırdı. Gücü Xirosimaya atılan bomba ilə müqayisə oluna bilən bir silah.

Kapitan Valentin Savitski onu atmaq əmrini verdi. Sənədləşdirilmiş sözləri belədir: "Biz onları indi vuracağıq! Ölərik, amma hamısını batırarıq — donanmanın adına ləkə salmarıq."

Adi qaydada nüvə torpedasının atılması üçün iki nəfərin razılığı kifayət edirdi: kapitan və siyasi zabit. Siyasi zabit İvan Maslennikov razı idi.

Amma B-59 adi qayıq deyildi. O, briqadanın qərargah gəmisi idi, və göyərtəsində briqada komandiri də vardı. Bu o demək idi ki, həmin gün, həmin qayıqda, atəş üçün ÜÇ nəfərin razılığı tələb olunurdu.

Üçüncü adam Vasili Arxipov idi.

O, imtina etdi.

Arxipovun buna haqqı vardı, çünki o, rütbəcə kapitanla bərabər idi. Onun sözü isə ağır gəlirdi, çünki bir il əvvəl, 1961-ci ildə, K-19 sualtı qayığında reaktor qəzası zamanı orada olmuş və şüalanmadan sağ çıxmış adam idi. Ekipaj onun nə danışdığını bilirdi.

Mübahisə uzun və sərt oldu. Arxipov israr etdi: partlayışlar zərbə deyil, siqnaldır; üzə qalxıb Moskva ilə əlaqə saxlamaq lazımdır. Sonunda kapitan geri çəkildi. B-59 üzə qalxdı. Torpeda atılmadı.

İndi nə baş verə biləcəyini düşünək. Amerikan donanmasının ortasında nüvə partlayışı, onlarla gəminin məhvi — bu, ABŞ tərəfindən cavab tələb edərdi. Cavab isə o dövrün planlarına görə Kubada və Sovet İttifaqında nüvə zərbəsi demək idi. Ondan sonrası artıq düsturdur.

Bunu illərlə heç kim bilmirdi. Hadisə yalnız 2002-ci ildə, böhranın 40 illiyinə həsr olunmuş konfransda, sovet arxivləri açılanda üzə çıxdı. Konfransın iştirakçısı, Kennedinin müşaviri olmuş Artur Şlezinger sonradan Karib böhranını "bəşər tarixindəki ən təhlükəli an" adlandırdı. Arxipovun özü isə 1998-ci ildə vəfat etmişdi — dünya onun nə etdiyini biləndə o, artıq dörd il idi ki, sağ deyildi.

Onun heykəli yoxdur. Filmi çəkilməyib. Adını bilən azdır.

Amma 1962-ci ilin 27 oktyabrında, 50 dərəcə istidə, havasız bir dəmir borunun içində, iki gündür dünyadan xəbərsiz bir adam "yox" dedi — və bugünkü dünya həmin "yox"un üstündə qurulub.