60 yazar 41 başlıq və 149 entry
yenilə | gündəm

12

Qarabağ / yeniliklər + 0 8 noyabr zəfər günü 7 pretty little liars türkiyə azərbaycan dostluğu 2 vox günü ifadə edən tək cümlə 12 zəfər bayramı 10 noyabr olsaydı türkiyədə olacaqlar depressiyada dinlənəcək musiqilər 3 çingiz xan 2 ekşi sözlükdə 10 noyabr zəfər günü tarixinin dəyişdirilməsi təklifi 31 yazarların paylaşmaq istədikləri musiqilər 3 öyrənildiyində nə qədər cahil olunduğunu göstərən sadə məlumatlar 3 sosiologiya ikinci qarabağ müharibəsi 3 azərbaycan 4 insanın böyüdüyünü anladığı anlar 8 biz olmasaq qarabağı ala bilməzdiniz deyən türklər 10 coveri originalından daha yaxşı olan mahnılar 3 2-ci qarabağ müharibəsinin şəhidləri 2 tarixin ən böyük icadı həyat fəlsəfəsi edilə biləcək ən gözəl cümlə 3 the long dark 2 cəbhədə olan sözlük yazarları 2 panik atak adil ismayılov türkiyə 6 şövkət səlimova tac utancaqlığı sözaltı sözlük 2 rauf asılılıq yaradan oyunlar 2 #qarabağ yeniliklər imgur.com borderline personality disorder betty blue sözaltı günlük 3 arıqlama yolları 5 #sözaltı statistika 2 axirətdə qarşılaşmaq istənilən yazarlar 4 düşün ki o bunu oxuyur 4 qusar meşələrinin məhv edilməsi 2 baba paradoksu 4 ekşi sözlük 9 #sözaltı art 8 qəfil gələn sirkdə yaşayıram hissi mastaba intihar edəcək insanı fikrindən döndürəcəklər 3 kərgədan 2 elevator pitch lsd 4 kompüterdəki qısayollar 4







dasein


146   3   0   3
dasein
7.nəsil yazar
reytinq xalı: 503
karma xalı:713
entry sayı:146
izləyənlər:5
sifariş sayı:2





son yazdıqları| | əl əməyi göz nuru| favori seçdikləri| favori seçilənləri| bütün entryleri| lövhə

8 noyabr zəfər günü Sözsüz, tarixin dəyişdirilməsi sırf Atatürkün ölümü ilə bağlı deyil. 10 Noyabr Türkiyədə Milli Matəm günü, türk bayrağının yarıya endirildiyi gündür. Zatən cari türk hökuməti Atatürkü sevməməsi bəhanə deyil, çünki bu şəxsi məsələ yox, rəsmi şəkildə milli məsələyə çevrilib. AKP Atatürkü sevməyə bilər, lakin türk xalqı sevir və türk milli kimliyində Atatürkün anım gününü AKP-nin Atatürk alergiyası kölgələyə bilmir, əlbəttə. Sabah AKP yox, Atatürk yönümlü başqa hökumət də gələ bilər, amma bu tarixi günlər hələ uzun müddət qeyd ediləcək, bunu da nəzərə almaq lazımdır.

Tarixi dəyişdirməyin bizim bağımsızlığımıza ziyan vurduğunu düşünmürəm, nəticədə biz rus hərbi qüvvələrini 30 ildən sonra Noyabrın 10-da yenidən ölkəyə gətirdik, hansı ki bizim bağımsızlığızla bağlı daha böyük məsələdir. Bayramın rus "sülhməramlı" qüvvələrinin gəldiyi gün yox, Şuşanın alındığı gündə qeyd olunmasını, əlbəttə, mən də daha ideal görürəm.

Bir də belə bir qeyd etmək isəyirəm; məncə, Atatürkün Türkiyənin qurucusu kimi ölüm gününü Milli Matəm günü etmək, mənə bir az müazkirə oluna biləcək bir şey kimi gəlir. Anım günü olmalıdır, təbii ki, lakin bunu Ulusal yas elan etməyi tam anlaya bilmirəm. Nəticədə, hər kəs kimi Atatürkün də bir gün vəfat edəcəyi bəlli idi, bu nə dərəcədə gözlənilməz bir faciə ola bilərdi ki. Bunu ulusal yas elan etmək sanki məndə elə təəssürat oyadır ki, türklər öz xilaskarlarını itirdilər və bunun onların inkişafını, irəliləyişini tamamilə dayandıracağını düşündülər. Yəni ekzistensiyal bir sentiment kimi türklər bunu yaşayır, ya da mən elə sezirəm.
ekşi sözlükdə 10 noyabr zəfər günü tarixinin dəyişdirilməsi təklifi Təzədən hadisəyə baxanda, həqiqətən, əvvəlcə nəzər yetirdiyimdən daha təzadlı şeylərin çıxdığını izlədim. 10 Noyabr sadəcə Atatürkün ölüm günü yox, həmçinin Türkiyədə Milli matəm (ulusal yas) günüdür və bu gündə hər il türk bayraqları sancağın başından yarıya qədər endirilir. Yəni bu bariz şəkildə yas günüdür, qələbə ilə eyni kateqoriyaya qoyulub zorlama şəkildə bu hadisələri birləşdirib müsbət göstərmək mümkünsüzdür. Türkiyənin bayrağını endirdiyi gündə Azərbaycanın bayrağını qaldırıb zəfəri qeyd etməsini heç cür təxəyyül edə bilmirəm.

Yəni burada "Atatürk ayrı, biz ayrı", "Atatürkdən bizə nə", "Atatürkün ölümünü yas yox, şərəfli, tarixi bir gün kimi qeyd etsinlər" kimi dabanı yerə basmayan arqumentlər təsirli deyil, məncə. Hadisə Atatürkün vəfatından çox, milli yas, müasir Türkiyənin kimliyinə hopmuş bir hadisədir. Mən, düzünü, desəm radikal türk milliyətçilərinin və Atatürk fanatiklərinin əsassız "təklifi" kimi görürdüm bu hadisəni, lakin bir az dərininə gedəndə özlərini qardaş elan edən iki vətənpərvər narrativlər ilə inkişaf etmiş ölkə üçün bu çox təzadlı hadisədir bu. Bir tərəfdə milli matəm, digər tərəfdə qələbə bayramı "bir millət iki dövlət" ideologiyasına çox zidd görünür.

Üstəgəl, vətənpərvər, milliyətçi, anti-erməni qismin "Atatürkün anımının bizim qələbəmiz ilə əlaqəsi yoxdur" təfəkkürü çox absurddur, iki səbəbdən:

1. Atatürk (və ya onun eləmiş olduğunu o dövrdə eləyəcək başqa bir lider) olmasa idi, bəlkə də, bizim Şərqimizdə Türkiyı yox, az qala Azərbaycandan da böyük Ermənistan dövləti ola bilərdi (bax: sevr müqaviləsi). Armenofob qisim, bunu hökmən nəzərə almalıdır tutarlı olmaq üçün.

2. Türkiyə Azərbaycana bu müharibədə birbaşa dəstəyini bildirən ən böyük ölkədir. Sözsüz, öz maraqlarına görə, fəqət biz artıq demişik ki, "Türkiyənin acısı bizim də acımızdır". Bəs onların qurucuları üçün olan milli matəm günündə bizim qələbə qeyd etməyimiz nə demək olar? Türkler demişkən, "bu ne pehriz, bu ne lahana turşusu?".

Bu səbəbdən qələbə günü üçün ayın 10-un seçilməsi əgər şüurlu deyilsə, kobud səhvdir. Yox, əgər şüurludursa, onda bilmirəm nə siyasətlər dönür.
ekşi sözlükdə 10 noyabr zəfər günü tarixinin dəyişdirilməsi təklifi Əlbəttə, məişət səviyyəsində bu iki hadisənin toqquşmasının çox mənası olduğunu düşünmədiyim üçün, zatən ultra-milliyətçi, atatürkçü, türk ifrat milliyətçiliyi ilə beyni yuyulmuş insanların bu "təklifi" mənə çox diqqətəlayiq görünmür. Bu cür bəyanatlar adətən sağ yönümlülərdən gəlir, solçular üçün bu tarixi toqquşmanın çox da dəyəri yoxdur (provakotarlar xaricində), adamlar milliyətçi narrativləri sevmirlər. HDP də zatən milliyətçi olmadığı və atatürkçülüyə də məsafəli olduğu üçün, HDP-lilər üçün məsələ Atatürkün anım günündə bizim zəfər çalmağımız deyil. HDP-lilərin problemi birbaşa müharibənin olmasıdır, onlar bu müharibəni istəmirdilər və heç vaxt dəstəkləmədilər.

Yenə də siyasi cəhətdən, mən əmin deyiləm ki, bu məsələ "söz-söhbət"ə çevrilməsin. "Qardaşlıq" ritorikası ilə tutarsız bir məsələdir, bir az fikirləşəndə. Atatürkün vəfatı ilə qələbəni eyni qəlibə qoymaq cəhdləri var, amma yenə də düz gəlmir. Türklər Atatürkün anımını təntənəli, qələbə əhval-ruhiyyəsi ilə qeyd etmirlər, lakin biz, təbii olaraq, həmin hislərlə qeyd edəcik bu günü, çünki Azərbaycan üçün zəfərdir. AKP hökumətinin, onsuz da, Atatürkçü ideologiyanı sevmədiyi bəllidir, bu səbəbdən Erdoğana nə qədər təsir edər bu tarixi toqquşma, şübhəliyəm.
skolyoseksuallıq Belə bir elmi qəbul görmüş termin yoxdur. Tumblr və ya reddit kimi məcralarda istehsal olunan, qeyri-rəsmi seksuallıq təsnifatının nümunəsidir. Əlavə olaraq, bu cür bir seksuallığın bəyanatı transfobik belə ola bilər. Bir çox trans fərd keçid etdiyi cinsiyyətdən seçilmək istəmir və kiminsə onlara sırf trans olduqları üçün cazibə duyması, əlbəttə, transfobik şəkildə şərh edilə bilər.
inkarçılıq (bax: denialism)

insanın inancları ilə tərs düşən məlumatı konkret dəlilin olmasına rəğmən şüurlu və mütəmadi şəkildə inkar etməsi. Ortaya çıxma səbəbi indiyəcən möhkəmləndirdiyimiz və çox halda xəbərimiz belə olmadan bizə yeridilən inancların narahat edici həqiqət, reallıq, faktlar qarşısında sarsılmasının, davamında isə dəhşətli tutarsızlıq hissinin yaranmasının qarşısını almaqdır.

Bu elə bir bəla, elə bir diksindirici müdafiə mexanizmidir ki, qarşısına istənilən fakt, sübut qoyduğunuz halda, inkarçılıq edən üçün fərqi yoxdur. Hətta dəlillərə qarşı konspirasiya nəzəriyyələrinə başlayacaqdır; yox dəlil qondarmadır, yox kimsə uydurub, yox ona və ya onun daxil olduğu sosial qrupa qarşı konspirasiya cəhdidir. Yəni adi cahillikdən, məlumatsızlıqdan belə betərdir.

Adi gündəlik həyatdan tutmuş, elmə, siyasətə qədər nümunələri olan bir praktikadır. Misal üçün, təkamül inkarçılığı çox məşhurdur. Nə qədər fakt göstərsəniz də, təkamül inkarçıları üçün heç bir şey ifadə etməyəcək, ən kiçik skeptik bir nöqtədən tutub təkamülü "səhv çıxaracaqlar"; hardasa özünü bərpa edən meduzanı misal çəkib deyəcəklər "təkamül çökdü" və ya çox vaxt etdikləri kimi Sosial Darvinizmi misal çəkib "Darvin düzdürsə, deməli güclü, varlı insanlar kasıbları, zəifləri öldürməlidir" kimi Darvinin həyatda dilə gətirmədiyi faşist ideologiyaları ona aid edəcəklər.

Tarixdən nümunələrə baxsaq, ən məşhurlarından soyqırım inkarçılığı var. Soyqırım kimi ağır bir ittihamı zatən, heç bir dövlət, siyasi qrup və ya xalqın sıravi nümayəndələri qəbul etmək istəməz. Məsələn: holokost (çox vaxt yəhudi soyqırımı olaraq adlandırılır) kimi qlobal səviyyədə tanınmış bir soyqırımı, hələ də, inkar edənlər var. Neo-nasistlər, ümumiyyətlə, bunu qəbul etməkdən çəkinir, iranın holokostla bağlı skeptik iddiaları da məlumdur. Ruanda soyqırımını da inkar edənlər, ya da ən azı açıq şəkildə şübhə ilə yanaşanlar var. Srebrenikanı, o cümlədən, qəbul etməyənlərin olduğu məlumdur. Soyqırım inkarçılığı çox vaxt siyasi motivli olur.

Digər bir tarix inkarçılığı da açıq tarixi mənbələri, faktları, tapıntıları rədd etməkdir, hansı ki bizim tariximizdə olduqca boldur. Tunc dövründə yaxın şərqdə yaşamış bir tayfanı Türk tayfası olaraq bizə satır bizim kitablarımız. Bəli, tunc dövründən söhbət gedir. Halbuki, ciddi türkdilli tarixi kitablarda belə bu cəfəngiyyat yazılmır, çünki savadlı tarixçilər öz xalqlarının, əcdadlarının hansı kökdən gəldiklərini bilirlər. Yəni bu, nəyin inkarıdır, qəbul et getsin bu faktı, zatən katastrofik bir şey də deyil bunu qəbul etmək. Bu səbəbdən, bir çox azərbaycanlı mənbələr ancaq azərbaycanlı mediya qədər nəzərə alınır, çünki ikisi də propaqandadan ibarətdir.

Əsas məsələ, inkarçılıqla necə mübarizə aparmaq olar. Təəssüf ki, reallığı inkar edən birinə siz istədiyiniz qədər fakt göstərsəniz də, dəyişən çox bir şey olmayacaq, bu mübarizə üsulu deyil qısaca. Ya da qatı inkarçılara qarşı deyil. Bu səbəbdən zatən açıq bir faktı isbat etməyə çalışaraq öz əsəblərinizi korlamayın. Sistematik şəkildə təhsili inkişaf etdirmək, kiçik yaşdan şagirdlərin beyinlərini yumağı azaltmaq, əlbəttə, gələcək nəsillər üçün ideal həll yoludur. Yerdə qalanlar isə ancaq özləri istəsələr, dəyişə bilərlər.
26 noyabr 2020 bdu-dan tələbə qovulması Özü üçün "#pərvizüçünsusma" həştəqinin yaradılmasını anlamadığım tələbədir. Universitet hakimiyyəti zatən qayda-qanunlara dəqiq şəkildə diqqət edən bir idarə sistemi olsaydı, bu tələbə sırf bu səbəbə görə qovulmamalı idi. Buna baxmayaraq, yenə də qovan universitetin qarşısında bu tələbəni sağ-salamat müdafiə edə bilmək nə dərəcədə ağla batır? Əgər videodakı özüdürsə və ya bunu özü planlaşdırıbsa, axmaqlığı ucbatından başına gələnlər üçün susmaq çətin deyil.

Yenə də, mənə görə, sırf bu səbəbə görə qovulubsa, qovulmamalı, dərs gedişatını pozduğu üçün xəbərdarlıq almalı idi. Düzdür, onlayn dərsə çox tələbə qulaq asmır və bizim ölkədə bu sistem çox da yaxşı işləmir, fəqət bu da haqlılıq payı qata bilməz hadisəyə.
azərbaycanda ateistlərin islama tolerans göstərməməsi Ən çox məruz qaldıqları dini ideyalar islamdan gəldiyi üçün islama qarşı qərəzli olmaları mənə anormal gəlmir. Yenə də, tənqid edilən nöqtə dini ideologiydırsa, digər dinlərə də islam qədər məsafə almağı uyğun görürəm. Özüm ateist olsam da, dayanmadan çürükçü şəkildə islamı səhv çıxarmaqla məşğul olan, 7-24 islamı tənqidi postlar paylaşan ateistlər, düzünü desəm, mənə çox "cringe" gəlir. Nəticədə, burada tənqid etdiyimiz şey dindir, bu qədər çürükçülük nəyə lazımdır.
the queen's gambit Şahmat oynamağı sevən biri olaraq izləməkdən zövq aldığım bir serial oldu. Buna baxmayaraq, şahmat oynayan-oynamayan hər kəsin dayanmadan bu serialı paylaşması, məncə, serialı "overrated" vəziyyətə qoymuş oldu.

--spoiler--

Əslində, şahmatla bağlı filmlər izləyən birisinizsə, bu serialda yeni bir şey görməyəcəksiniz. Tipik şahmat filmi protaqonistinə məxsus klişe xüsusiyyətlər Elizabeth Harmon-da eynilə qeyd olunub: uşaqlıqdan şahmatda vunderkind olmaq və bunu kimdənsə təsadüfən öyrənmək, hansı ki in search of Bobby Fischer (Məsum Həmlələr) filmində buna bənzər başlanğıc xətti görmək olar. Harmonun uşaqlıqdan asosial olması, yaşıdları ilə dil tapa bilməməsi çox işlənmiş "dahi uşaq" arxetipidi. ikinci olaraq, şahmatı başqasından öyrənib və şahmat oynamaq qabiliyyətini və ehtirasını özündə kəşf etmək, adını çəkdiyim film xaricində Queen to Play (tr: Satranç Kraliçesi) filmində də işlənilir.

Digər bir klişe vunderkind şahmatçının eyni anda 10-15 nəfər ilə oynamasıdır ki, bu artıq şahmat kinosu klassikasıdır və bu filmdən də yan keçmədi. Həmlələri beynində daha yaxşı hesablamaq , təsəvvürünə gətirmək, 10-15 həmlə sonranı görmək kimi nüanslar da tipikdir.

Düzünü desəm, şahmatla bağlı film çəkdikdə axır-əvvəl filmin şahmat teması eyni xətlərə söykənir: şahmat ehtirası, istisnayi şahmat qabiliyyəti, şahmatçının digərlərinə möcüzəvi şəkildə qalib gəlməsi və s.

Digər tərəfdən Harmonun həyat hekayəsi, xarakteri və filmdəki əsl həyatla bağlı təsvirlər olduqca maraqlıdır.


--spoiler--
hikmət hacızadə 1 il əvvəlki açıqlaması indiki reallıqla dəqiq şəkildə uzlaşır:
(youtube: )
heretik Ümumi, çoxluq tərəfindən qəbul olunandan fərqli, çox vaxt əks fikirləri, inancları olan şəxs.
(bax: nonkonformist)
türklerin tarihi orta asya'nın bozkırlarından avrupa'nın kapılarına Bu yaxınlarda pdf versiyasını bir az çətinliklə də olsa tapmağa müyəssər olduğum ilber Ortaylı kitabı. Ortaylı türk tarixçiləri arasında, mənə görə, obyektiv, xoşniyyətli, peşəkarlarındandır. Yəqin ki, hər hansı təsadüfi bir türk tarixçidən türklərin tarixini oxumağı, öyrənməyi seçməzdim. Səbəbi bir çoxunda olan fanatizm meyli və nəticəsində obyektivlikdən yayınma xətasıdır.
--spoiler--

Düzünü desəm, kitabın yazılma üslubu gözlədiyimdən fərqli idi. Onlarca fəsillər və hər birində müyyən mövzunun standart şəkildə izahı, təhlilini gözləyirdim, halbuki hər fəsil bir neçə insanları daha çox maraqlandıran sualdan və həmin sualların altında bir və ya bir neçə paraqraflıq cavabdan ibarət idi. Suallar spesifik yox, təməl və çox insana maraqlı sayıla biləcək şeylərdir. Məs: "Türklər qədimdən hansı ərazilərdə məskunlaşıb", "Türklər hansı dildən istifadə edib", "Türklər necə müsəlmanlaşıb", "Türklər Anadoluya nə vaxt, haradan gəlib" və s. Düzü, mənə Ortaylının bu kimi təməl mövzularda anlaşıqlı şəkildə yazması qəribə gəldi. Yəni bu kimi fundamental şeylər Ortaylıdan əvvəl və ya o olmadan bilinə bilmirdimi? Fəqət, digər tərəfdən, türk tarixşünaslığında da reviziyonist cəhdlərin çox da az olmadığını nəzərə alaraq, peşəkar bir tarixçinin fundamental məsələləri aydınlığa çıxarmağının, bəlkə də, gərəkli olduğunu demək olar. Nəticədə, Ortaylı qonaq edildiyi verilişlərdə də, "Türklər haradan gəlib", "Türklər necə müsəlmanlaşıb" kimi bəsit mövzulardan danışır, bunları danışma ehtiyacı hiss edir. Mənə elə gəlir, bu ölkənin təhsil səviyyəsindəki problemlərdən qaynaqlanır.

--spoiler--

Oxumağa davam edirəm, çox maraqlı və anlaşıqlıdır, tövsiyə edirəm hər kəsə.
türkiyə sülhməramlılarının azərbaycana gəlməsi Sənəddə qeyd olunur:
--spoiler--

Azerbaycan'ın belirleyeceği yerde, Türkiye'nin Rusya ile birlikte kuracağı Ortak Merkez'de ve bu merkezin icra edeceği faaliyetlerde Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) personelinin ve lüzumuna göre ülkemizden sivil personelin görev yapmasının, 16 Ağustos 2010'da imzalanan 'Türkiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması' uyarınca ülkemizin taahhütlerine uygun, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tescil eden uluslararası hukuk, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları ve Avrupa Güvenlik ve işbirliği Teşkilatı ilkeleriyle uyumlu olduğu; bölge halklarının da huzur ve refahı yararına olacağı, ayrıca milli çıkarlarımız bakımından gerekli olduğu değerlendirilmektedir.

Bir yıl süreli

Bu mülahazalarla Türkiye Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Arasında Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması hükümlerinden kaynaklanan taahhütlerimizi yerine getirmek, ateşkesin tesisi, ihlallerin önlenmesi, bölgede barış ve istikrarın sağlanması amacıyla Türkiye'nin yüksek menfaatlerini etkili şekilde korumak ve kollamak üzere, hudut, şümul, miktar ve zamanı Cumhurbaşkanınca takdir ve tayin olunacak şekilde, TSK'nin Ortak Merkez'in görevlerinin ifası yönünde hareket etmek üzere yabancı ülkelere gönderilmesi, bu kuvvetlerin Cumhurbaşkanının belirleyeceği esaslara göre kullanılması ile risk ve tehditlerin giderilmesi için her türlü tedbirin alınması ve bunlara imkan sağlayacak düzenlemelerin Cumhurbaşkanı tarafından belirlenecek esaslara göre yapılması için anayasanın 92'nci maddesi uyarınca bir yıl süreyle izin verilmesi hususunda gereğini bilgilerinize sunarım.

--spoiler--

Mənbə: TRT Haber link
rus sülhməramlı komandirin arayik harutyunyan ilə görüşməsi Kateqoriya: provakativ başlıqlar

Rusiya sülhməramlı qüvvələrin komandiri olaraq vəzifələndirilmiş Rüstəm Muradovun qondarma, tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının prezidenti Arayik Harutyunyan ilə görüşməsi.

Rüstəm Muradov adındakı oxşarlığa baxmayaraq, Azərbaycanlı deyil. Dağıstan Muxtar Soviet Sosialist Respublikasında doğulub və etnik kökləri tabasaranlara bağlıdır.
Rüstəm Muradov Dağlıq Qarabağın paytaxtı hesab edilən Xankəndi/Stepanakert şəhərində Arayik Harutyunyan ilə görüş keçirib və bu görüşdə sülhməramlı qüvvələrin Qarabağda yerləşməsi məsələlərinin müzakirə olunduğu deyilir. Əlbəttə, ağla gələn ilk suallardan biri bu görüşün necə rəsmi olub-olmamağıdır, çünki de jure qəbul görməmiş fiktiv bir respublikanın prezidenti də məntiqən özü fiktiv olmalıdır. Əlavə olaraq, müzakirə otağında Dağlıq Qarabağ Respublikasının bayrağının və gerbinin təsvirinin olması da Azərbaycanlılar tərəfindən xoş qarşılanmadı.

Mənbə:
Arm. link
Az. link
rusların azərbaycanlılara nisbətən daha intellektual olması Rusiya ilə Azərbaycan xalqının eyni intellektual səviyyədə olması kimi bir apologiyaya inanmadığım kimi sözügedən "intellektual üstünlüyün" rusların irqi, irsi bir özəlliyinə yox, tamamilə sosializasiya - bir növ, xarici dəyərləri daxililəşdirmək prosesinə bağlayıram. Təəssüf ki, Azərbaycan dilli qaynaqların - kitabların, tərcümələrin, məqalələrin, adekvat saytların az olması və ya əlçatımlılığın kifayət qədər olmaması bizim dünyagörüşümüzün, məlumatlılığımızın artmasını çox ləngidir. ingilis dili biliyi də yayğın olmadığından, dünyada hardasa dominantlığını qoymuş elmi ədəbiyyat dilini bilməməyimiz zatən böyük bir maneədir. Buna görə də, əhalinin kitabsevərlərinin əksəriyyəti nisbətən daha yaxın və daha geniş türkdilli ədəbiyyata üz tutur, lakin aydın məsələdir ki, türkdilli ədəbiyyatın da sərhədləri var.

Buna qarşılıq, rus ədəbiyyatı olduqca genişdir. insanların öz dünyaca tanınmış alimləri, yazıçıları var. Rus dilinin ifadə vasitəsi də daha üstündür və adətən rus dilinə tərcümə bu səbəbdən daha dəqiq nəticələr verir. Müqayisə üçün, vikipediyaya baxaq: azvikidə 200 minə yaxın məqalə var, rusvikidə isə 1.5 milyondan çox. Türkvikidə 400 minə yaxın, nəzərə alsaq ki, vikipediyanın Türkiyədə qadağan edilməsi halları olub.

Bu qədər datadan sonra, heç kəs deməsin ki, intellektual səviyyədə və ya imkanlarda ruslar və azərbaycanlılar arasında fərq yoxdur. Var. Bunu demək də özümüzü alçaltmaq deyil, həqiqəti qəbul etmək, danmamaqdır. Zatən bir çox mövzuda inkarçı millətik - elm inkarçılığında, tarix inkarçılığında və s. Həqiqəti inkar etmək bizə daha çox ziyan gətirir. Bu problemləri aradan qaldırmağın yolları da məlumdur, burada yazsam, çox şablon olacaq.
exodus Tövratın ikinci kitabı (azərb: çıxış). Musa peyğəmbər tərəfindən kölə olaraq işlədilən və "tanrının xalqı" olaraq bilinən israiloğullarıın (bax: israelites) Misirdən çıxarılıb "vəd edilmiş torpağa" aparılmasını hekayət edir.

Hekayə Tövratda az-çox eşitdiyimiz kimi nəql edilir; israiloğullarının Misir torpaqlarında artmasından ehtiyat edən firon israiloğullarının oğlan uşaqlarının Nil çayına atılmasını əmr edir. Musanın anası isə səbəti gil ilə yamayaraq Musanı içərisinə qoyur və Nil çayına buraxır. Nil çayına yuyunmağa çıxan Fironun qızı səbətdə Musanı tapır və onun ivrit olduğunu anlayır, onu özü üçün böyütməsi üçün başqa bir ivrit qadına tapşırır. Böyüdükdən sonra ivrit qadın onu fironun qızına geri gətirir və fironun qızı ona Musa adını verir.

Böyüdükdən sonra Musa onun soyundan olan israiloğullarının çəkdiyi əziyyəti görür. Misirlilərdən biri ivrit bir kişinin vurduğunu görən anda Misirlini dayandırmaq üçün ona hücum çəkir və ölümünə səbəb olur. Firon hadisəni eşidir və Musa Firon onu cəzalandırmazdan öncə Misiri tərk edir.

Misirdən uzaqdaki soydaşları ilə birgə yaşayaraq çobanlıq etdiyi günlərdə çıxdığı dağda ona danışan alovlu bir kol görür. Yanan kol vasitəsilə Allah Musaya gedib onun xalqı olan israiloğullarını xilas etməyi əmr edir. Firon israiloğullarını azad etməyi rədd edir, lakin allahın Misirin başına gətirdiyi on bəladan və fironun vəliəhdinin ölümündən sonra, o Musaya və onun xalqına getməyə icazə verir.

Əlbəttə, hekayənin tövratda nəql edildiyi kimi baş verməsi tarixi cəhətdən debat mövzusudur və birbaşa nəql edildiyi kimi baş verdiyinə dair ciddi tarixi tapıntılar yoxdur. Xüsusilə, Misirin on bəlası, Qırmızı dənizin yarılması, qızıl buzov kimi hadisələr çox mübahisəli olanlardandır.

Çoxumuza tanış ola biləcək Dreamworks-ün Misir Şahzadəsi (Prince of Egypt) animasiya filmində işlənilmiş mövzudur.
tarixin yalan olması önyarğısı Universitetdə birinci semestr Azərbaycan tarixi dərsinin ilk günü idi. Müəllim tanış olmaq üçün sıra ilə tələbələrdən özlərini tanıtmalarını və tarix haqda düşüncələrini dilə gətirmələrini istəmişdi. Tələbələrdən birinə növbə çatdıqda üsyankar tərzdə, "tarix yalanlarla və saxta infomasiyalarla doludur", - dedi. Əlbəttə, bir tarixşünas olaraq müəllim cavabı çox xoşlamadı, lakin açıqfikirli biri olduğu üçün oradaca tələbəyə mühazirə danışmaq yerinə, "Nəyə görə elə düşünürsən və nə kimi nümunələr çəkə bilərsən?" tərzində sual ünvanladı. Tələbə bir iki söz gəvələdi, lakin qanedici izah verə bilmədi, heç nümunə də çəkə bilmədi. Müəllim də azca ironiya ilə "tarix ilə bağlı iddialar dilə gətirən zaman, hökmən sübutlara və faktlara əsaslanmaq lazımdır" kimi bir cavab verdi. Tələbə iddiasının altında qaldı, çünki o, tarix bilmirdi, tarix bilən biri zatən o iddianı o cür dilə gətirməzdi. O, sadəcə qulaqdandolma, ordan-burdan eşitdiyi, vaxtında tarix oxumamağına və bilgisizliyinə bəraət qazandıracaq bir önyarğını üzərinə çox düşünmədən dilə gətirmişdi.

Müşahidələrimdən yola çıxaraq deyə bilərəm ki, "tarix yalandır", "əşi tarix yalanlarla doludur" və bənzəri cümlələri quranların, demək olar ki, hamısı tarixdən xəbəri olmayan, ciddi şəkildə tarix oxumamış insanlardır. Bəs tarix oxumayan insanlar bu iddiaları işlədəcək motivasiyanı haradan tapır? Məlum məsələdir ki, bu kimi önyarğı daşıyan cümlələr cəmiyyətdə şüar kimi yayılır və az qala hər kəsin ağzında bitir, bu, səbəblərdən biri ola bilər. Ümumiyyətlə, şüurlu şəkildə tarix oxumağı sevən bir xalq olduğumuza inanmıram, tarixi məlumat bazamızın mövcudluğu da məktəbdə əzbərlədilən məlumatlardan, televiziyadan və sosial mediadan (bəlkə də, ən təhlükəliləri bunlardır), qulaqdandolma məlumatlardan çox böyük ölçüdə təsirlənib. Əlbəttə, sosial mediada paylaşılan natamam tarixi məlumatlar sürü psixologiyası tərəfindən çox tez mənimsənilir. Digər bir səbəb də tarix oxumamış olmağa bəraət qazandırmaq kimi istifadə etmək ola bilər. Məs: "Tarixi oxuyub nə edəcəm, onsuz yalandır hamısı" kimi ifadələri eşidib bu qulaqlar.

Tarix dildə yalanlarla doludursa, bu zaman alternativ nədir? tarixin tədrisini ləğvmi edək? Qeyri-dəqiqlik, mənbələrdən birbaşa asılılıq tarixin təbiətindəndir. interpretesiyaların, mənbələrin 100% etibarlı və dəqiq olduğu bir tarix, məncə, mümkün görünmür. Tarix bilən insanlar zatən "tarixin yalan olması" kimi radikal bir ifadəni daha yumşaq dildə "tarixi mənbələr, mətnlər müzakirəyə açıqdır" kimi dilə gətirirlər. Yaxşı tarixçilər, ümumiyyətlə, yetərincə aydın olmayan mənbələrdən istifadə edərkən belə, mətnlərində mənbənin müzakirəli olduğu bilgisini təslim edirlər, həmin mənbəni 100% etibarlı kimi diktə etmirlər.

Bəs tarixdə yalan ola bilərmi? Bir az da spesifikləşdirsək, tarixi mətnlərdə yalan ola bilərmi? Cavab: bəli, ola bilər. Tarixi mətnlərə həqiqətdən uzaq ifadələr aşağıdakı yollarla əlavə edilə bilər:
1) Tarixçi yetərincə təcrübəli deyil, nisbətən az etibarlı mənbələrdəki məlumatı dəqiq məlumat kimi təqdim edir.
2) Tarixçi mənbədəki məlumatı qərəzlilik edərək təhrif olunmuş şəkildə mətnə əlavə edir. Çox zaman audutoriyanın maraqlarına xidmət edəcək şəkildə həqiqi faktların üstünün örtülməsi üçün bundan istifadə edilir. Bizim tarix kitablarında bol-bol nümunələri vardır.
3) Tarixçi heç bir mənbəyə istinad etmədən, öz interpretasiyasını həqiqət kimi qələmə alır. Ümumiyyətlə, literaturası, istinadları olmayan tarixi mətnləri oxumaq və kitabların üz qapağını açmaq belə lazım deyil.

"Tarixi qazananlar yazar" ifadəsi də bunun bir bənzəridir. Əslində, bu fikirlə bir qədər razılaşıram. Nəticədə, əlində güc olan dövlətlər mütləq ki, onları pis göstərə biləcək sənədləri arxivlərdən təmizləyə bilir. Düzü, saxta sənədlərin yaradılması, yəqin ki, daha çətin və riskli olardı. Yenə də, "qazanan" tərəf varsa, demək ki, məğlub tərəf də vardır (əgər soyqırıma uğramayıblarsa) və onlar da qazanan tərəf kimi öz tarixlərini yaza biləcəklər və bu iki tarixi mətnlər ton və baxış bucağına görə çox dəyişəcək; bir millət üçün fəth olan hadisə, digəri üçün işğal, biri üçün üsyan olan hadisə, digəri üçün bir azadlıq hərəkatı olaraq əksini tarixi mətnlərdə tapa bilir və bu da olduqca yayğın, təbiidir.
2 noyabr 2020 vyana terroru Sinaqoqun hədəf alınması antisemit hücum olduğunu göstərir. Altından ya radikal islamçı çıxacaq ya da hansısa neo-nasist.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20