9. dostoyevskinin beş əsas romanından ilki hesab olunan əsər. əsərdə həddindən artıq asosial olmağın, insanın irrasionallığı və utopik cəmiyyət qurmaq arzusu kimi məsələlər psixoloji və fəlsəfi təhlil edilir.

--spoiler--

əsər yeraltı adam obrazında asosial, cəmiyyətdən həddindən artıq aralı qalmış, heç kimi öz intellekt səviyyəsinə yaxın görmədiyi üçün insanlardan aralı gəzən insanların nə dərəcədə qəzəbli və kinli ruh halında ola biləcəyini göstərir. yeraltında yaşayanlar artıq o dərəcədə cəmiyyətdən uzaqda yaşayırlar ki, nəticədə həyatda nadir hallarda qarşılarına çıxan normal insani hisslərinin hamısını (dostluq, sevgi) insanlar arasında güc mübarizəsi formasında görürlər. yeraltı adam üçün sevgi əslində bir tərəfin digər tərəf üzərində hegemonluq eləməsidir və ya dostluq bir neçə nəfər adamın varlı və hörmətli bir adamın ətrafına toplaşmasıdır və.s. izolasiya şəratində yaşayan, real dünya ilə əlaqəsi sadəcə oxuduğu kitablar olan yeraltı adam üçün bunları başqa formada fikirləşmək mümkün deyil.

yeraltı adam əsərin sonunda belə bir şey deyir:

"biz insan olduğumuz üçün əzilirik. insan-fərdi bədəni və qanı ilə. biz bundan utanırıq, bu həqiqəti bir rüsvayçılıq kimi başa düşürük və buna görə də qeyri-mümkün, ümumiləşdirilmiş bir insana çevrilməyə çalışırıq."

öz həyatının və individual bədəninin limitlərini görən insan bu həqiqəti qəbul eləyə bilmir. insan əgər rasional bir varlıqdırsa bu həqiqəti qəbul eləməlidir, ancaq dostoyevskinin fikrində insan irrasional bir varlıqdır. bu irrasionallıq yeraltı adamın əsərin ilk hissəsindəki qeydlərindən də görmək mümkündür. yeraltı adam ciyərində böyük ehtimal ciddi bir xəstəlik olduğuna baxmayaraq, həkimlərə qarşı olan kin/nifrəti ucbatından həkimə getmir və özü də bilir ki bunu etməklə sadəcə özünə ziyan vurur. şuurlu olduğu halda tam bir irrasional heyvan kimi davranır yəni. bunu başqa vəziyyətlərə şamil edəndə də belədir. yəni insan heç də həmişə öz maraqlarını və ya öz cəmiyyətinin maraqlarını güdmür. bu irrasionallığa baxmayaraq, insan utopik bir cəmiyyət yaratmaq xəyalındadır. sosializm, kommunizm, demokratiya, liberalizm adı altında romantik ideologiyalarla utopiya yaratmaq istəyir hansı ki həmin utopiyada hər kəs xoşbəxtdir və heç kəsin problemi yoxdur. ancaq insan təbiətcə irrasional olduğu üçün belə bir utopiyaya çatsa belə heç kim zəmanət vermir ki, insan öz əli o "mükəmməl" cəmiyyəti dağıtmayacaq. dostoyevski elə buna görə də həyatı boyu "romantik" qərb ideallarının rusiyada kor-koranə tətbiq olunmasına şübhə ilə yanaşıb.


--spoiler--