53. Bir ölkənin geridə qalmış yoxsa inkişaf etmiş olduğunu görmək kor deyilsinizsə çox asandı. Amma düşünülənin əksinə misallarımı azərbaycan üzərindən deyil mozambik demokratik cümhuriyyəti üzərindən verəcəyəm. çünki azərbaycan sanılanın əksinə inkişafın ən pik nöqtəsinə çatmış, azad fikrin dəstəkləndiyi, insan hüquqlarının yüksək dərəcədə qorunduğu, analoqu olmayan bir dövlətdi. hətta merkel , makron, boris kimi siyasi liderlər necə azərbaycan səviyyəsinə gəlib çataq deyə qara-qara düşünürlər.
Nəysə keçək mətləbə
1) əgər dövlət demokratiya adlanan amma əslində özündə mütləq monarxiyanın cizgilərini əks etdirən (yəni "ağa dedi sür dərəyə, sür dərəyə" prinsipli) bir idarə sisteminə malikdirsə, o dövlət geridə qalmış sayılır. bəs böyük britaniyada monarxiya ləğv olunmayıb axı? əzizim orada kraliça yalnız formal xarakterli olaraq ölkənin başında durur. Əsas at oynadan hakim siyasi partiya ilə baş nazirdi.
2) ölkədə minimum insan hüquq və azadlıqları qorunmursa və ya minnət vurularaq qorunursa o ölkə geridə qalmış ölkə hesab olunur.
3) ölkə televiziyası və mətbuatı obyektiv olmaq yerinə hakim siyasi partiyanı və dövlət başçısını yerli-yersiz təriflərə boğursa o ölkənin hələ gedəcək çox yolu var deməkdir.
4) ölkədə pul hər qapını açırsa ( həm də hər qapını) o ölkənin idarəçiliyinə dönüb bir baxmaqda fayda var. əslində ümumilikdə götürəndə onsuz dünyada pulun edə bilmədiyi heç nə yoxdur. Nəysə bu ayrı bir mövzudu.
5) bir ölkənin verdiyi təhsil 5 mozambik metikalına (pul vahidi) dəymirsə o ölkə inkişaf haqqında heç danışmasın.
6) ölkə hələ də adət normları ilə idarə olunursa bu ölkə inkişafdan qalmış sayılır.
Bunlara baxmayaraq məncə bir dövlətin idarəçiliyi inkişafı geri qoyan əsas faktor deyil, cəmiyyətin özüdü. Əgər cəmiyyət inkişaf etmək istəyirsə, bunu bacarar. Örnəyini fransız inqilabında da görmüşük. Əgər cəmiyyətin hər bir fərdi öz yaşadığı ölkəni zibilləməsə, təhsilinə geyim-keçimindən, şan-şöhrətdən daha çox diqqət ayırsa, öz hüquqlarını bilib tələb etməyi də bacarsa, dinə deyil, dünyəviliyə üstünlük versə, şəxsi maraqlarından çox kollektivin marağını güdsə, qısacası ölkəni düzəltməyə özündən başlasa bəlkə o zaman inkişafdan danışmaq mümkün oldu