25. çox elit bir sənət növüdür, hamı üçün deyil. opera, balet, nədirsə, bu da odur. toy səviyyəsinə enib yalandan ulamaqla deyil, gərək anlayışın ola, sonra biləsən, xanəndə nə oxuyur, nə demək istəyir. yoxsa, elə o orda gah 3 saat aman sözünə işgəncə versin, gah dəxlisiz yerdə boğaz vursun, mənası yoxdu.

musiqi adlı böyük mülküdə sultandı muğam
azəri xalqına haqqdan gələn ehsandı muğam
verdiyi zövqlə min dərdliyə dərmandı muğam
dərdinə xəstə könül bildi səfa musiqini ( aydın Xırdalanlı)

muğamı anlamaq üçün gərək əruzu biləsən, qəzəl, şeiriyyat anlayışın olsun, biraz klassik ədəbiyyat və s. məsələn, əruzun rəcəz bəhri deyilən bir bəhr var, hansını ki qədimdə ərəblər döyüş başlamazdan əvvəl bir-birilərinə qarşı meydanda atışıblar, yəni söz savaşı olub, sonra qılınc davası. ona görə ərəb şairləri cəmiyyətdə həmişə hörmət sahibi olub. elə məhz ona görə də quranda allah peyğəmbərə şair deyənlərə cavab olaraq deyir ki, " onu şair bilməyin" elə kəbədə islamdan əvvəl bütlərle yanaşı o dönəmin məhşur şairlərinin şeirləri də asılırmış.

sözü gəl sayma ucuz, sözdən ibarətdi quran
təkcə allah deyə bilmiş belə qüdrətli sözü ( de gəlsin: elçinin açdığı qafiyə)

muğamın başqa növləri də var.

şuürumu qeyd eləyim, yoxsa segahı?
biri üsyandan əlamət, biri məzlum ahı.
gərək olsun hamı bu incəliyin agahı,
həmi şah anlaya, həm də füqəra musiqini ( again aydın Khirdalanli's homework)

müasir Azərbaycan muğamında ən çox işlənən qəzəllər sırasında vahidin qəzəlləridir. səbəbi də bəlli: Azərbaycan dilin sadələşdirilmiş və ərəb-fars mənşəli sözlərdən və qəliblərdən təmizlənmiş halı. sözsüz ki, Füzuli bu işin zirvəsidir, əmma və lakin hər adam üçün deyil onu anlamaq, ariflər üçündü o. sonra seyid əzim, sabir gəlir.

sözə hikmət verən hər şəxsi sevər allahı
500 ildir ki Füzulidir qəzəldə dahi
ölməz etmiş o qəzəlxanı sözün möcüzəsi
gör nələr xəlq eləmiş ani sözün möcüzəsi ( de gəlsin: ələkbər yasamal ev tapşırığı)

90-ların sonu, 2000-lərin əvvələrində muğama elə də maraq yox idi, kimsə ciddiyə almırdı. sonra nə möcüzə oldusa, bir incə mehriban əl dəydi, muğam yarışları keçirildi, aztv gecə-gündüz muğam reklam eləməyə başladı. muğamatçılar da başladı yaltaqlanmaya, qalstuk düşmədi boğazlarından, necə ki itin boğazından xaltası əksik olmayan kimi.