Note: sonda mövzunu insan əlaqələrinə bağlayacam, bəlkə bu da bir təbiətin qanunudur. Kim bilər?
Şimşək, yağış, fırtına sadəcə payız ayına xas deyil, o yay aylarında da özünü göstərə bilər. Necə?
Əvvəla, Atmosferdə “qeyri-sabitlik” yaranır. May ayında yer səthi günəşlə güclü qızır. Yerə yaxın hava qatları da isinir və yüngülləşir. Aşağı qat isti və rütubətliykən, yuxarı qatda isə soyuq və daha sıx hava olur. Bu vəziyyət atmosferi qeyri-sabit (unstable) edir.
isti hava yüngül olduğu üçün sürətlə yuxarı qalxır. (Konveksiya) Yuxarı qalxdıqca temperatur azalır (~6.5°C hər 1 km-də) su buxarı kondensasiya olur.
Su buxarı damcılara çevrilir. nəhəng şaquli bulud yaranır. Buna Cumulonimbus buludu deyilir. O çox yüksəkdə olur. (10–15 km) içində isə güclü hava axınları var.
Buludun içində buz kristalları, su damcıları, dolu hissəcikləri olur. bunlar güclü yuxarı-aşağı hərəkətlə toqquşur.
Nəticədə, müsbət və mənfi yüklər ayrılır. buludun yuxarı hissəsi + yüklənir, aşağı hissəsi – yüklənir. Elektrik sahəsi çox güclənəndə hava "izolyator" kimi dayana bilmir. O zaman bulud–bulud arasında
ya da bulud–yer (ildırım) arasında ani elektrik boşalması olur.
Şimşək.. şimşək zamanı hava 30,000°C-yə qədər qızır, ani genişlənir, şok dalğası yaranır. Bu da göy gurultusu olaraq adlandırılır.
Şimşək dedik, göy gurultusu dedik.
Şimşək nə zaman güclü , nə zaman zəif olar, buna baxaq.
Yuxarı hissədəki buludun uzantısıdır. Buludun aşağısı mənfi olduqda, yuxarı hissə müsbət olur. Bu bizə positive və negative lighting arasındakı fərqi anlamağımıza kömək edəcək.
Normal şimşəkdə (ən çox rast gəlinən halda): buludun aşağı hissəsi mənfi (-) olur, yer müsbət (+) olur. boşalma aşağıya doğru gedir. Amma positive lightning-də vəziyyət tərsdir. Belə ki, buludun yuxarı hissəsi müsbət (+) yüklənir. (Buludun uzantısı) Yer isə nisbətən mənfi (-) olur. Boşalma çox vaxt buludun yuxarı hissəsindən yerə və ya uzaq məsafəyə olur. (Gecikmiş “çarpma” hissi verir.) Daha güclü elektrik boşalmasıdır. Adi şimşəkdən 5–10 dəfə daha enerjili ola bilər. Çox vaxt yağış buludunun mərkəzindən yox, kənarından çıxır. Geniş sahəyə təsir edə bilər (radio və elektrik sistemlərini də pozur)
Bəs deyəcəksiniz ki, yerə gah müsbət gah mənfi yüklü deyirsən. Bu necə olur? Yer induksiya qanunu, potensial fərqindən asılı olaraq, uyğunlaşır. Bulud müsbətdirsə yer mənfi olur və əksi. Necə mi? Yer normalda 0 potensial (referans nöqtə) kimi qəbul edilir. Yəni "neytral bazadır". Amma torpaq böyük keçiricidir və hər zaman ətrafındakı elektrik sahəsinə reaksiya verir.
Məsələn:
• Buludun aşağı hissəsi (-) olur
Elektronlar yer səthinə itələnir
Yer səthi nisbi olaraq (+) kimi davranır
• Buludun yuxarı hissəsi (+) olur
Yerdən elektronlar cəlb olunur
Yer səthi elektronlarla zənginləşir, (-) kimi davranır.
insanlarla münasibətimiz də belə olur. Özümüzü qorumaq adına qarşıdakı insanın əksi oluruq. Biri çox dominant
çox emosional yüklüdürsə, ondan geri çəkilirik, soyuqluq yaradırıq. qarşı tərəf boş, zəif, asılı və ya ehtiyac içindədirsə, ona "dəstək verən" mövqeyə keçirik.
Realda, insan "dəyişmir". Sadəcə qarşı tərəfin davranışı onun reaksiyasını formalaşdırır. Dəyişən sən yox, yaranan şərait və təsir olmuş olur.
Bu arada uşaqlığımdan balaca bir etiraf deyim. Harada oxuduğum yadımda deyil, başa kartof keçirəndə insanı ildırım vurmayacağını düşünürdüm. Kartofun içində su-duza bağlı zəif keçiricilik var. Amma şimşək enerjisini yönləndirə biləcək qoruyucu deyil əlbət, kartofun faradey qalxanı olaraq düşündüyüm illərə qayıtmaq istəyirəm vəəəğh.