mədəaltı vəzi

( lat. pancreas) xüsusi axacaqları olan hissə ilə həzm fermentləri ( tripsin, lipaza, amilaza və s.) hazırlayan, axacağı olmayan hissə (langerhans adacıqları) ilə sekretor funksiyasını yerinə yetirən yəni, hormon sintez edən qarışıq sekresiya vəzisidir. ən vacib hormonları insulin və qlikaqondur. insulin karbohidrat mübadiləsini tənzimləyir. orqanizmin enerji yanacağı olan qlükozanın hüceyrələr tərəfindən istifadə olunmasına təsir göstərir. eyni zamanda qlükozanın bir hissəsi qlikogenə yəni heyvani şəkərə çevrilir, qaraciyərdə və əzələlərdə ehtiyat halda saxlanılır. qlikaqon isə insulinin əksinə təsir göstərir.

qanda insulin çatışmayanda hamımızın bildiyi (bax: şəkərli diabet ) xəstəliyi əmələ gəlir. bu zaman qanda şəkərin miqdarı kəskin yüksəlir, qlükoza qan damarlarından toxumalara keçə bilmir. orqanizm özünü ac hiss edir, susuzluq yaranır və s.

şəkərli diabeti müalicə etmək üçün xəstəyə tərkibində insulin hormonları olan dərman preparatları inyeksiya edilir.

hipermetropiya

yaxını görmə qüsurudur. işıq şüaları torlu qişadan arxaya düşdüyünə görə toplayıcı yəni müsbət nömrəli linzalardan istifadə edilir. normalda hipermetroplar uzağı yaxşı, yaxını pis görürlər. əgər dərəcəsi aşağıdırsa 0.50 və ya 1 qüsur çox hiss edilməz. hətta uzağı normal insanlardan daha yaxşı görə bilərsiniz. amma dərəcə 4 dən çoxdursa nə uzağı nə də yaxını normal görmək mümkün deyil. hələ üstünə bir də yüksək dərəcəli astiqmatsanız həyat işgəncəyə çevrilər. üzmək, futbol, və s normal iştirak edə bilmirsiniz. gözlük və ya linza məcburidir. istifadə edilmədikdə dərəcə daha da artar. üstəlik göz tənbəlliyinə yol aça bilər bu qüsur. adətən yaşlılıq xəstəliyi kimi bilinər, amma gənclərdə də rast gəlinir və gənclərdə adətən genetik olaraq keçir. pis cəhətlərdən biri də odur ki, əməliyyatdan sonra qayıtmaq ehtimalı da az deyil.

göbələk

həm bitkiyə həm də heyvana oxşayan amma heç birinə aid olmayan canlı növü. adətən qeyri-cinsi yolla , sporla çoxalırlar. birhüceyrəli və çoxhüceyrəli növləri var. sporlar əlverişli şəraitə düşdükdə cücərib yeni göbələk əmələ gətirirlər. parazit və saprofit növləri olur. parazit olanlar bitkilərə çox ziyan vurur. qov göbələyi adlanan parazit göbələk var ki, onun sporları ağacların gövdə hissəsinin zədələnmiş hissələrinə düşdükdə əmələ gələn göbələk ağacın oduncağını tədricən dağıdır. belə ağaclar küləyə davam gətirməyərək yıxılır. həmçinin pas, sürmə, çovdar mahmızı göbələkləri taxıllara ciddi ziyan vurur. bundan başqa göbələklərin faydalı olanları da az deyil. məsələn maya göbələyi xəmirə qatıldıqda onun tərkibində olan şəkər spirtə parçalanır və bu zaman karbon qazı əmələ gəlir.bu prosesə qıcqırma deyilir. əmələ gələn karbon dioksid xəmiri məsaməli edir, onu qabardır. belə xəmir yaxşı bişir və mədədə yaxşı həzm olunur. həmçinin maya göbələyinin qıcqırtma xassəsindən pivə və şərab istehsalında istifadə olunur. bundan başqa bəzi göbələklər ağaclarla simbioz həyat yaşayır. və nəticədə ağac daha çox üzvi maddəylə təmin olunur və yaxşı böyüyür. bəzi zəhərli və yeməli göbələklər bir-birinə çox bənzəyir. məsələn yeməli şampinyonla zəhərli solğun əzvay göbələkləri çox bənzəyirlər, fərq odur ki, şampinyonda papağın alt hissəsi çəhrayı, solğun əzvayda isə ağ rəngdə olur. göbələkləri öyrənən elm mikologiya adlanır.

karbon dioksid

trival üsulla adı karbon qazıdır. canlıların (həmçinin bitkilərin) tənəffüs, qıcqırma, çürümə və s vasitələrlə xaric etdiyi, bitkilərin isə fotosintez üçün istifadə etdiyi maddədir. yanğınlarda alovun söndürülməsində istifadə olunur. yer kürəsinin atmosferində faizlə miqdarı 0.04, marsın atmosferində isə 95.9 dur. hemoqlobinlə əmələ gətirdiyi birləşmə davamsızdır. karbon monooksid isə hemoqlobinlə davamlı birləşmə əmələ gətirdiyinə görə ölümə səbəb olur. ancaq son zamanlarda fabriklərin, zavodların və s nəticəsində yer kürəsi ətrafında əsasən karbon qazı və digər qazlardan ibarət təbəqə əmələ gəlmişdir ki, bu da qlobal istiləşmənin başlıca səbəblərindəndir.