qordion düyünü

əfsanəyə görə açanın asiyanın hakimi olacağına inanılan düyün.

özlərinə yeni bir kral axtarışında olan friqiyalılar şəhərə öz öküzü ilə girən ilk adamın krallıq taxtına layiq olduğuna inanırlar. bu adam yoxsul bir kəndli olan gordios olur. gordios kral elan edildikdən sonra öz arabasını friqiya tanrısı olan sabazios'un məbədinə bir düyün ilə bağlayır və bu düyünü açan ilk şəxsin asiyanın fatehi olacağını söyləyir.
tarix e.ə 334. ili göstərdikdə makedoniyalı isgəndər'in yolu gordion şəhərinə çıxır. o düyünü açmağa çalışsa da bunu bacarmır və ən sonda öz qılıncını çəkib düyünü ortadan ikiyə ayırır. əfsanədəki kimi həqiqətən də isgəndər asiya fatehi olma yolunda əmin adımlarla ilərləyərkən 33 yaşında xəstəlikdən ölür. dövrün bir çox insanı bunun məhz isgəndərin gordion düyününə göstərdiyi səbrsizliyin cəzası olduğuna inanır.
indi də "gordion düyününü açmaq" deyimi çətin bir işi zor yolu ilə həll etdikdə istifadə edilir.

albert camus

yaşamış ən xarizmatik əlcəzair əsilli fransız filozof.

camus tüm həyatı boyunca maşınlardan qorxmuş, onlara güvənməmiş və həyatında çox az maşınla səyahət etmişdir. onunla söhbət edən bir nəfər "sizcə ən absürd ölüm necə olardı?" dedikdə, o "avtomobil qəzasında ölmək çox gülməli olardı" cavabını vermişdir.
bu hadisədən illər keçir, təqvim 4 yanvar 1960 gününü göstərir. camus 46 yaşında avtomobil qəzasında həyatını itirir. hadisə yerinə gələn polislər camus'nün cibində bir ədəd qatar bileti olduğunu görürlər və anlaşılır ki camus qatara çata bilmədiyi üçün məcburiyyətdən maşına minmişdir.

ivan pavlov

rusların ikinci dünya müharibəsindən qalib tərəf kimi çıxmağında əvəzsiz rol oynayan alim.

bir çoxumuz pavlovu şərti refleksin təbiəti haqqındakı kəşfi ilə tanıyırıq amma o bu kəşfindən əvvəl daha fərqli bir sahədə araşdırma aparırdı: həzm sistemi. şərti refleksdə olduğu kimi o bu araşdırmasında da itlərdən istifadə edirdi. belə ki o, itlərin mədələrini kəsir, bağırsaqlarına baxır və onların həzm sistemini dərk etməyə çalışırdı. bir gün pavlov yenə laboratoriyasında çalışarkən köməkçisinin itə yemək verməsini söyləyir. bu zaman köməkçisinin yemək gətirərkənki ayaq səslərini eşidən itin ağzının suyunun axdığını görür və o şərti refleksi ilk dəfə bu andaca kəşf edir.
üzərindən illər keçir hitler rəhbərliyindəki almaniya gün keçdikcə güclənməyə başlayır. hitler bütün sənayeni hərbə yönəldir və dövrün ən inkişaf etmiş hərb texnikasına malik olur. bu texnikalardan biri də tiger II adlı alman tankı idi. tank 70 ton ağırlığında olsa da çox cəld idi məhz buna görə də "benqal pələngi" adını almışdı. bu tankın ixtirası ilə bütün dünya ilə bərabər ruslar da təşvişə düşmüşdü. nəticədə nə edəcəklərini bilməyən ruslar pavlovun qapısını döydülər. pavlov onlara kömək edəcəyini bildirdi və etdi də. o tezliklə araşdırmalarına başladı və bu dəfə də köhnə dostu itlərdən kömək aldı. belə ki o yüzlərlə iti bir həftə boyu bir otaqda ac qoydu. sonra xüsusi tankların altına ət yerləşdirdi. otağın qapısını açdığı anda bütün itlər tanka hücum etdi. bu proses eyni ilə bir neçə həftə də dəvam etdi və bir yerdən sonra itlər tankın altında ət olmasa belə tanka hücum etməyə başladılar. 1936-da pavlov vəfat etdi amma ruslara edəcəyi köməyi artıq misli ilə etmişdi. ikinci dünya müharibəsində vəziyyət getdikcə gərginləşirdi və hitlerin önünü almaq namümkün görünürdü. nəhayət hitler rusların da gözlədiyi kimi müttəfiqliyi pozub rusiyaya hücum etdi. rusiya bu müharibədə alman tanklarının qarşısını almaq üçün pavlovun köhnə dostlarının yəni itlərin üzərinə bomba yerləşdirdi və tankları görən itlər həmin andaca tankın üzərinə hücum etdi. elə itlər tanka yaxınlaşan kimi üzərindəki bombalar işə düşdü və bütün alman tankları bir bir şar kimi partlamağa başladı. pavlovun indi baxdıqda çox vəhşi görülən bu kəşfi olmasa idi rusların müharibədən qalib çıxıb çıxmayaxağını demək olmaz amma yenə də onun bu qalibiyyətdəki rolu danılmazdır.

nazım hikmet

cavad mircavadov'un emalatxanasına buraxmadığı türk şair.

cavad mircavadovun həyat yoldaşı lyubov mircavadovanın anlattığına görə, cavad bəy rusiyadan qayıtdıqdan sonra özünü ətraf aləmdən tamamilə qoparmış, buzovnadakı bir bağ evində 10 ilə yaxın tərki-dünya yaşamışdır. elə həmin ərəfələrdə də nazım hikmət azərbaycana gəlmiş və cavad mircavadovla tanış olmaq, onun emalatxanasına qonaq olmaq istəmişdir. cavad isə onu rədd etmiş və səbəbini soruşduqlarında isə "Bilirəm, böyük şairdir. Ancaq dünyanın başqa ölkələrini qoyub Sovet ittifaqına qaçmağını Nazıma bağışlaya bilmərəm. Bu ölkə insanların yaradıcı azadlığını məhv edir. Bizim SSRi-dən qaçmaq şansımız yoxdur. Nazım isə Sovetlərə təşrif gətirir. Əgər başqası olsaydı bağışlayardım, amma Nazım Hikmet kimi istedadlı bir şairə bu səhvi bağışlamaram” demişdir.

marquis de sade

adı sadizmə verilmiş, həyatının 30 ilini həbsxana və dəlixanalarda keçirən fransız yazıçı.

aristokrat bir ailənin övladı olan sade əvvəlcə əmisindən dini təhsil almış, sonra isə hərb təhsili görmüşdür. 24 yaşına gəldiyində həmin dövürdə başqa bir qadını sevməyinə baxmayaraq atasının zoru ilə varlı bir ailənin qızı ilə evləndirilir. bundan sonra sade üçün həyatın yolu bəlli idi və o da atası kimi böyük bir insan olmalı idi. amma sade bunu seçmədi əksinə öz və sonrakı dövürlərin ən çox qınaq obyektinə çəvrilən yazıçısı oldu. demək olar ki bütün əsərlərində insanın heyvanlardan və bütün canlılardan daha iyrənc olduğunu vurğulayan yazıçı bunu etmək üçün əsərlərində seks'dən istifadə edirdi. bunun nəticəsində əsərləri yaşadığı dövürdə də, indi də dünyanın bir çox ölkəsində qadağan olundu özü isə həbs edildi. həbsdə olduğu müddətdə sade otağının divarlarına qanı, spermi və nəcisi ilə yazılar yazarmış. həbsdən sonra isə sade dəlixanaya göndərilir və orada da ölür.

mark twain

əsl adı samuel clemens olan amerikalı yazıçı. müəyyən müddət qəzetçilik etsə də bundan sıxılmış və doğulduğu yer olan mississippi çayına qayıtmış və gəmiçiliyə başlamışdır. burada kapitanının "mark twain!" yəni "iki mark" (mark - gəmiçilikdə uzunluq vahidi) deyə qışqırmağından təsirlənmiş və bunu özünə təxəllüs kimi götürmüşdür. bu dövrdə bir çox məşhur əsəri yazan yazıçının həyatının dəvamı isə əsl uğursuzluq olmuşdur. belə ki həyatının son 20 ilində tək oğlu, iki qızı və həyat yoldaşı vəfat etdi və ortağı olduğu çap evi iflas etdi amma qəribəsi odur ki bundan sonra gözlənilənin əksinə mark twainin əsərləri daha da sarkastikləşdi və bir çox insan yazıçıdakı bu gözlənilməyən dəyişimin səbəbini anlamadı.

chuck palahniuk

illərdi "fight club"ın çörəyini yeyən vasat yazıçı.
əsərlərində hər nə qədər cəsur mövzulara toxunub, bəzən gözəl tənqidlər etsə də əsərləri məni forma baxımından sıxır. demək olar ki bütün romanları eyni düstur üstündə gedir. düstur isə sadədir, anlamadığı bir situasiyaya düşən baş xarakterin yanına bir çox şeyi əvvəlcədən bilən bir personaj(bəzən əşya (baxma: diary)) qoy, həmin personaj vasitəsi ilə oxuyucunu bəlli bir gözlənilən sona yönləndir, sonda isə gözlənilənin tam əksini et. bu mənə çox ucuz bir yolmuş kimi gəlir və sırf buna görə artıq əsərlərini oxuya bilmirəm. bir də bu adama yeraltı ədəbiyyatının zirvəsi falan deyirlər. düşünsək çox da əziyyət çəkmədən hamin janrda qat qat daha yaxşı yazıçıları saya bilərik, (bax: henry miller)

friedrich nietzsche

günlərin bir günü friedrich nietzsche şəhərdə gəzirmiş. yolda yeriyərkən insanların eyni yerə toplandığını görən nietzsche nə məsələ olduğunu görmək üçün həmin yerə yaxınlaşır. gördüyü mənzərə isə nietzsche'ə çox təsir edir, deməli bir nəfər öz atını tərpənmədiyi üçün dayanmadan qamçılayır. at o qədər yorğundur ki nə qədər qamçılansa da özündə güc tapa bilmir. ətrafdakı insanlar da adam qamçıladıqca daha da həyəcanlanırlar və adamı cəsarətləndirirlər. axırda vəziyyət o yerə gəlir ki at qamçı zərbələrinə dözə bilmir və yerə yıxılır. bunu görən nietzsche qaçaraq atın boynuna sarılıb ağlamağa başlayır. bütün kitablarında ürəyi yumuşaqlığı zəif bir xüsusiyət kimi qələmə verən bu adam oradaca dəli olur və həyatının sonuna qədər susaraq dəlixanada yaşayır.

öyrənildiyində təəccübləndirən məlumatlar

günlərin bir günü ernest hemingway və yazıçı dostları bir pubda oturub pivə içirmiş. söhbət hekayə yazmaqdan açılıb və ernest dünyanın ən qısa hekayəsini həmin andaca yaza biləcəyini iddia edib. aralarından bəziləri buna qarşı çıxıb və hərəsi masaya 10 dollar qoyaraq ernestlə mərcə gəliblər. ernest bundan sonra heç nə demədən masadan bir salfet götürür və üzərinə dünyanın ən məşhur cümlələrindən birini yazır: "for sale: baby shoes, never worn."(satılır: körpə ayaqqabısı, istifadə olunmayıb).bu cümlə ilə yazıçı bir uşağın heç doğulmadan öldüyünü və ya o ayaqqabıları geyəcək yaşa gəlmədən öldüyünü, yəni bir ailənin tragediyasını anladırdı.

marcel proust

rəsmi olaraq dünyanın ən uzun romanı (bəzi qaynaqlarda tutarsızlıq ola bilər, dəqiq bir məlumat yoxdur) " itirilmiş zamanın izində"nin yazıçısı. əsərin orjinalı 3000 səhifədən uzundur və əsərdə 958 sözlük cümlə belə mövcuddur. əsər toplam 7 hissədən ibarətdir və 3 hissəsi proustun ölümündən sonra çap edilmişdir. belə ki proust əsəri yazarkən zamanın necə keçdiyini anlamamaq üçün evinin pəncərələrini qara lentlərlə bağlamış və əsəri belə yazmışdır. deyilənə görə o bəzən günlərlə bəzən də həftələrlə evdən çıxmaz və ac susuz romanı yazarmış.

bernard-marie koltes

fransız homoseksual, narkoman, komunist, senarist, dramaturq, yazıçı. 1948 də fransada doğulub amerika, kanada, ssri, nikaraqua və nigeriya kimi ölkələrdə yaşadıqdan sonra 1989da, 41 yaşında parisdə ölmüşdür. 1975ci ildə intihar etməyə cəhd etmiş amma müvəffəq ola bilməmişdir. en məşhur dramı " La Nuit juste avant les Forêts"dir(Ormanlardan Hemen Önceki Gece). Əsər başdan sona bilinç akışı ilə yazılmış və dram əsəri olmasına baxmayaraq əsərdə dialoq yoxdur. nəinki dialoq əsərdə nöqtə və abzas kimi əsas ünsürlər də yoxdur. əsər başlayır və ən sonda nöqtəni qoyur, bir nəfəsə, fasiləsiz sadəcə monoloq halında yazılmışdır. dünyanın bir çox ölkəsində səhnəyə qoyulan əsər təəssüf ki dilimizə tərcümə belə edilməmişdir. ömrü boyu pulsuzluqdan dostlarının yardımı ilə yaşayan koltes həyatının sonuna yaxın əsərlərindən pul qazanmağa başlasa da aids və iki ayrı xərçəng nəticəsində həyata gözlərini yummuşdur.

marina abramovic

bu qadının ən məşhur performansı rhythm 0dur. belə ki performansda önündəki masaya müxtəlif əşyalar qoyan marina heç nə etməyərək sadəcə bir heykəl kimi dayanır və insanlara baxır. masadakı əşyaların içində qamçı, mişar, çəkic, zəncir, silah kimi əşyalarla yanaşı gül, şərab, papaq kimi əşyalar da olur. performansın əvvəlində heç nə etməyən insanlar sadəcə gül vermək və ya nəvaziş göstərmək kimi yaxşılıq edirlər. sonra aralarından bir nəfər marinaya şillə vurur və marinanın heç nə etmədiyini görən hamı təəccüblənir. bundan cəsarətlənən başqa insanlar da eynisini etməyə başlayırlar və daha iləri gedirlər. bəziləri marinanın üstünü yazır, bəziləri onun bədənini əlləyir, bəziləri bıçaqla bədənini cızır, bəziləri isə şərabı başından tökürlər və bütün bunlar olarkən marina heç bir reaksiya göstərmir. ən sonunda bir nəfər marinaya təcavüz etməyə təşəbbüs göstərir və bu zaman mühafizələr bütün camaatı marinadan uzaqlaşdırırlar. bütün oyun boyu bir dəfə belə hərəkət etməyən marina bir addım qabağa gəlir və sadəcə insanların üzünə baxır. bu zaman sanki onun bir insan olduğunu yenidən xatırlayan hamı dəhşətə gələrək ətrafda çaxnaşma yaradır.

rom

bu içkinin ikinci adı ilə bağlı maraqlı əhvalat var. deməli 1805ci ildə fransa ilə ingiltərə arasında olan trafalqar döyüşündə ingilislərə admiral horatio nelson başçılıq edirdi. ingilislərin dənizlərdə ən böyük yetirməsi olan bu adam napoleon bonaparteın qorxulu yuxusu idi. qorxmaqda da haqlı idi çünkü napoleon nelson'ı heç vaxt məğlub edə bilməmişdir. trafalqarda da mənzərə dəyişmədi və ingilislər qalib oldular amma nelson döyüş zamanı yaralandı və az sonra öldü. cəsədin çürüyəcəyini düşünən ingilislər çarə kimi nelsonun cəsədini rom dolu barelin içinə atırlar. ingiltərəyə gedib çatanda barelin qapağını açırlar və görürlər ki rom qalmayıb. səbəbi isə nelsonun cəsədindən xəbəri olmayan əsgərlərin romu içməyidir. o gün bu gündü ingiltərədə rom həm də nelson's blood (nelsonun qanı) adlanır.

öyrənildiyində təəccübləndirən məlumatlar

günlərin bir günü 1ci dünya müharibəsində piyada müxbir kimi iştirak edən hitler alman əsgərlərinin fransız qadınları ilə birliktə olduğunu görür və bu mənzərədən iyrənir. beləliklə o aryan irqinin saf qalmağı üçün üzü Käthe von Nagy adlı alman aktrisaya bənzəyən, sarı saç, mavi göz, böyük döş şişmə kuklaların istehsalı əmrini verir anlaşılacağı kimi kukla nazilərin gözəllik ideallarını göz önünə sərirdi. lakin işlər gözlənildiyi kimi getmir və 1945ci ildə müttəfiqlərin drezdeni bombardıman etməsi ilə fabrika partlayır, kuklalar isə heç vaxt paylana bilmir.