heç bir şey etməyib hər şeyi hökümətdən tələb edən adam

sovet ideologiyasının azərbaycan xalqında buraxdığı və bugünə qədər davam etməkdə olan ən güclü və təsirli gözləntilərdən biri, bəlkədə birincisi. sosialist keçmişimizə əsasən bugün xalqın hərşeyi dövlətdən gözləməsi normaldı, belə ki sovetlərin hakimiyyəti dönəmində hərşeyi dövlət qarşılayırdı. insanlar məzun olanda dövlət tərəfindən işlə, mənzillə təmin edilirdilər. bazar prinsiplərinin olmadığı və ya olsa da dövlət tərəfindən idarə edildiyi bu tip cəmiyyətdə insanlar dövlətin gücünü sorğulamazlar. çünki bilirlər ki dövlət təbii ehtiyatları mənimsəyirsə bunu xalqın ehtiyaclarını təmin etmək üçün edir. ancaq kapitalizmdə və sərbəst bazar iqtisadiyyatında bu dediklərimiz yoxdur. bazar iqtisadiyyatının hakim olduğu cəmiyyətdə uğurlarının da uğursuzluqlarının da səbəbi sənsən dövlət yox. dövlət sadəcə qanunları qoruyur, bunu təmin etmək üçün polis və məhkəmə qüvvələrini yaradır və bir də sosial təbəqsindən asılı olmayaraq hərkəs bəzi ayrıcalıqlardan yararlansın deyə pulsuz təhsil və səhiyyə sistemi qurur və bu tip digər servisləri təmin edir. lakin sosializmdən kapitalizmə birbaşa keçid dönəmində dilemmalar baş verir və insanlar bu prosesi düzgün anlamırlar. insanlar hələ də uşaqlarına zorla ali təhsil diplomu aldırmaq üçün bilmirlər nə oyunlardan çıxsınlar, çünki onların ağıllarında hələ də sovet rejimidir, elə bilirlər məzun olan kimi işlə təmin olunacaqlar ama bugün o universitetin qozuna de deyil ki sən məzun olanda neyniyəcəksən.

multikulturalizm

bir ölkədə birdən çox mədəniyyətin mövcud olması vəya xalqın mədəni irsinin formalaşmasında birdən çox mədəniyyətin rol oynaması. azərbaycan həm yerləşdiyi coğrafi məkanın təsirinə görə həm də tarixi proseslərə görə bu tipli ölkələrin sırasına daxil edilə bilər. baxmayaraq ki əhalinin böyük bir qismi türkdillidir və türki adət-ənənələr üstünlük təşkil edir, azərbaycan mədəniyyətində iran, qafqaz, rus, ərəb mədəniyyətindən bir çox əlamətin olduğunu görə bilərik.

p.s. əsas vacib olan odur ki yuxarıda sadalanan məsələlər milliyət və etnik mənsubiyyət ilə qarışdırılmasın. çünki mədəniyyət, etnik mənsubiyyət, milliyət, vətəndaşlıq bunlar hamısı tamamilə birbirindən fərqli konseptlərdir.

liberalizm

klassik qolu ile müasir qolunun fərqləndirilməsi və birbirindən ayırd edilməsi vacib olan siyasi ideologiya. belə ki, klassik liberalizmə əsasən fərd öz azadlığını sadəcə öz gücü minimallaşdırılmış və konstitusional prinsiplərə əsaslanmış dövlətin mövcud olduğu cəmiyyətdə həyata keçirə bilər. klassik liberalizmdə dövlətin rolu fərdlərin azadlıqlarını qorumağa, cəmiyyəti kənar işğallardan qorumağa və cəmiyyətdə qanunun aliliyini təmin etməyə məhdudlaşdırılmışdır. qalan hər bir məsləni azad rəqabət və bazar iqtisadiyyatı müəyyən edir və dövlətin bazara və azad rəqabətə hərhansı bir müdaxiləsi keyfiyyəti azaldır. 19cu əsr və 20ci əsrin əvvəllərindəki qərb dünyasını klassik liberalizm ideologiyasının ən gözəl təzahürü kimi də qəbul etmək olar.
müasir liberalizm isə əsasən ikinci dünya müharibəsindən sonra avropa ölkələrində ortaya çıxmış bir siyasi axımdır və öz ideoloji istiqamətinə görə sosial demokratiyaya çox yaxındır. bu ideoloji axımın çıxışın əsas səbəbləri kimi 1930cu illərdəki iqtisadi böhranın gətirdiyi fəlakətləri və dünyada solçuluğun bir müddət geniş vüsət almasını göstərmək olar. belə ki müasir liberallar fərdlərin öz azadlıqlarını dövlətin tənzimlədiyi və cəmiyyətdə təhsil, səhiyyə, xırda sahibkarlığa dəstək aşıladığı bir sistemdə gerçəkləşdirə biləcəklərinə inanırlar. onlara görə cəmiyyətin ümumi sosial rifahı və fərdlərin azadlıqları birbirindən ayrılmaz tərkib hissələridir. məhz buna görə müsair liberalizmi çox vaxt sosial liberalizm də adlandırırlar. onlar dövlətin bazar iqtisadiyyatında hərkəsə rəqabət üçün bərabər imkanlar yaratmaqda borclu olduğuna inanırlar.
birdə bu iki axımdan əlavə 70-80ci illədə müasir liberalizmə cavab olaraq ortaya çıxmış neoliberalizm var. neolierballar daha çox klassik liberalizmin yenidən bərpa edilməsi tərəfdarıdırlar. onlara görə bugün əldə edilən birçox texnoloji və iqtisadi nailiyyətlər məhz 19cu əsrdəki sistem sayəsində gerçəkləşmişdir.