Pəncərənin o tayında yağışın səsi... bu tərəfdə isə mən bağ evində yenidən Anna Kareninanı oxuyuram. Çöldə leysan yağır. Yağış damın üstünə, yarpaqlara, bağın torpağına döyür
yəqin ki, dəniz bu gün boz və ağır görünür, hava isə rütubətli və sıxdır. Belə anlarda böyük kitablar başqa cür oxunur: təkcə gözlə deyil, həm də havayla, yaşla, yaddaşla və insanın öz həyat təcrübəsi ilə.
Romanın ilk cümləsi çoxdan az qala atalar sözünə çevrilib: Bütün xoşbəxt ailələr bir-birinə bənzəyir, hər bədbəxt ailə isə özünəməxsus şəkildə bədbəxtdir. Bu cümləni tez-tez sitat gətirirlər, bəzən hətta həddindən artıq asanlıqla yrrli və yersiz. Amma onu tələsik deyil, aramsız yağışın sədası altında oxuyanda birdən anlayırsan ki, bu, sadəcə gözəl ifadə yox, həyatın acı qanunlarından biridir.
Niyə xoşbəxt ailələr bir-birinə bənzəyir? Ona görə yox ki, hamısı eynidir. Hər ailənin öz səsi, öz evi, öz süfrəsi, öz adətləri, öz sükutları, inciklikləri və bağışlamaqları var. Ancaq xoşbəxtlik bir neçə əbədi dayağın üzərində dayanır: sevgi, etibar, sədaqət, səbir və bağışlamağı bacarmaq. Harmoniya həmişə tanınandır. Xaos, uyuşmamazlıq isə həmişə yeni yollar tapır.
Fransızlarda belə bir məsəl var: “Xoşbəxt insanların tarixi olmur.” Deyəsən, Tolstoy bu ədəbiyyatın sərt həqiqətini çox yaxşı bilirdi. Hekayə məhz sakitlik pozulanda başlayır. insan xoşbəxt olduğu müddətdə həyatını danışmır. onu yaşayır. Evinə qayıdır, doğma səsi eşidir, ailəsi ilə bir süfrə arxasında əyləşir, qorxu hiss etmədən yuxuya gedir. Roman üçün bu, demək olar ki, heç nədir. Ruh üçün isə demək olar ki, hər şeydir.
Bədbəxtlik isə tamam başqa cür qurulub. O, dərhal süjet yaradır. Xəyanət, qısqanclıq, qürur, yoxsulluq, soyuqluq, tənhalıq. hər dərdin öz siması var. Xoşbəxtlik susqundur, bədbəxtlik isə danışqandır. Xoşbəxt bir ailə haqqında faciə yazmaq çətindir; bədbəxt bir ailə haqqında isə roman yazmamaq, demək olar ki, mümkün deyil.
Əbəs yerə deməyiblər: Allah sizi dəyişikliklər, keçid dövründə yaşatmasın. Dəyişikliklər yalnız uzaqdan maraqlı görünür. Tarixçi üçün onlar materialdır, yazıçı üçün süjet, gələcək nəsillər üçün isə kitabın bir fəslidir. Amma həmin hadisələrin içində yaşayan insan üçün dəyişiklik çox vaxt narahatlıq, qarışıqlıq və alışılmış həyat nizamının dağılması deməkdir. Tarix kitabları üçün maraqlı olan şey, həmin tarixin içində yaşayan insan üçün əzab ola bilər.
Ailədə də belədir. Dram nə qədər çoxdursa, xoşbəxtlik bir o qədər azdır. Hekayə nə qədər çox dönüş edirsə, qalxır enirsə onların arxasında da bir o qədər ağrı, günah, alçalma və itki dayanır. Anna “maraqlı” yaşayır: ehtiras, sirr, cəmiyyətə meydan oxumaq, qaçış, süqut və ölüm. Amma bu maraqlı həyat ağır əzab bahasına əldə olunub.
Beləcə oturub pəncərənin o tayında yağışın döyəcləyən səsinə qulaq asır, Tolstoyu yenidən oxuyur və anlayırsan ki, xoşbəxtlik nadir hallarda təmtəraqlı görünür. O, səhnə istəmir, səs-küy salmır, şahidlərə və alqışlara ehtiyac duymur. Yağışlı bir axşam pəncərədə yanan işığa bənzəyir: o yanarkən onu demək olar ki, hiss etmirsən; sönəndə isə birdən hər yer qorxulu görünür.
“Anna Karenina”nın ilk cümləsi sadəcə bədii bəzək deyil, bütün romanın açarıdır. Ev bir neçə sadə dayağın üzərində dayanır, amma onu dağıtmağın minlərlə yolu var. Buna görə də xoşbəxt ailələr bir-birinə bənzəyir: onlar bütövdür. Bədbəxt ailələr isə fərqlidir: hər biri özünəməxsus şəkildə dağılır.
Bəlkə də xoşbəxt insanların tarixi yoxdur. Amma onların elə bir şeyi var ki, bütün tarixlər və bütün hekayələr məhz onun naminə danışılır.
