kommunizm
![]()
Uğurlu kommunizm “Sosialist Hesablama Problemi” səbəbindən sözün əsl mənasında mümkün deyil. Qısaca desək, kommunist sistemdə istehsal vasitələri dövlətə məxsus olduğuna görə kapital malları üçün qiymətlər mövcud olmur. Burada istehlak mallarını fərqləndirirəm, çünki onlar üçün qiymətlər ola bilər.
qiymətlər təsadüfi deyil. Onlar bazar iqtisadiyyatında son dərəcə vacib bir funksiyanı yerinə yetirir — məhdud resursların bölüşdürülməsi. Bu məhdud mallar üçün qiymət sistemi olmadan resursları səmərəli şəkildə bölüşdürmək mümkün deyil və nəticədə kapital yaradılmaq əvəzinə məhv edilir. Daha az kapital isə daha aşağı məhsuldarlıq və cəmiyyətin tədricən yoxsullaşması deməkdir.
Sadə bir nümunə: tutaq ki, bir investisiya şirkəti həm neft toplama müəssisəsinə, həm də forklift (yükqaldıran) istehsal edən zavoda sahibdir. Onlar mənfəəti maksimuma çatdırmaq üçün kapitalı hara yönəltməli olduqlarını qərarlaşdırmağa çalışırlar. Nefti mövcud yük maşını sistemi ilə daşımaq əvəzinə daha səmərəli boru kəməri tikə bilərlər və ya forklift istehsal edən avadanlıqları yeniləyərək effektivliyi artıra bilərlər. Bu qərarı verməyin aydın yolu var: xərc-fayda analizi aparmaq. Əgər neftin qiyməti yüksəkdirsə və artacağı gözlənilirsə, bu, bazardan gələn bir siqnaldır ki, tələbat təklifi üstələyir. Yəni bazar istehsalı artırmağı “deyir”. Beləliklə, kapital daha yüksək bazar ehtiyacını ödəmək üçün uyğun sahəyə yönəldilir.
Bəs kommunist cəmiyyət bu qərarı necə verərdi? Neft üçün qiymət yoxdur, forkliftlər üçün qiymət yoxdur. Boruların, əməyin, istehsal və istismar üçün lazım olan elektrik enerjisinin qiyməti yoxdur. Forklift istehsalı üçün lazım olan maşınların, infrastrukturun və zavodun genişləndirilməsi üçün torpağın qiyməti də yoxdur. Mərkəzi planlaşdırma komitəsi mövcud məlumatlara baxardı — bu məlumatlar isə lazım olan informasiyanın çox kiçik bir hissəsini əks etdirər — və qərarı təxminən verərdi. Ola bilsin ki, bəzən düzgün qərar verərdilər, bəzən isə yox. Amma zamanla resursların getdikcə daha səmərəsiz bölüşdürüləcəyini görmək çətin deyil. Üstəlik, bu çox sadələşdirilmiş bir nümunədir. Reallıqda seçimlər demək olar ki, heç vaxt ikili olmur — minlərlə variant mövcuddur. Bazar isə hər gün on milyonlarla belə qərar verir. Planlaşdırma komitəsi buna necə çata bilər? Hətta kifayət qədər güclü kompüter də bu problemi həll edə bilməz, çünki məsələ sadəcə mövcud məlumatı daha sürətli emal etmək deyil — qərar vermək üçün lazım olan informasiya qiymət sistemi olmadan ümumiyyətlə mövcud deyil və indiyə qədər onu qiymət sistemi xaricində təkrarlamağın yolu tapılmayıb.
Sovet ittifaqı məhz bu dilemma ilə üzləşdi və heç vaxt həll tapa bilmədi. Onlar digər ölkələrin qiymətlərinə istinad edirdilər ki, bu da müəyyən qədər kömək edirdi, amma bunun da effektivliyinin həddi var idi — bunu özləri də gördülər. Məhz buna görə Sovet ittifaqının kartof və ya ayaqqabı istehsalının Qərbdən xeyli artıq olduğu ilə öyündüyünü eşidirdiniz. Bu isə müəyyən mənada doğrudur, amma onların cəmiyyətinə bu qədər kartof və ya ayaqqabı lazım deyildi. Ola bilsin ki, avtomobillərə və ya motorlu mişarlara ehtiyac var idi. Artıq ayaqqabılara sərf olunan resurslar israf edilirdi, halbuki Qərb resursları istehlakçı məmnuniyyətini maksimuma çatdırmaq üçün daha səmərəli bölüşdürürdü. Eyni səbəbdən, Ukraynada rekord səviyyədə kənd təsərrüfatı istehsalına baxmayaraq, Rusiyada insanların aclıq çəkdiyini eşidirdiniz — çünki məhsulu daşımaq üçün kifayət qədər dəmir yolu gücü yox idi. Qida çürüyürdü, insanlar isə ac qalırdı.
Müasir və çox uyğun bir nümunə Venesuelada milliləşdirilmiş neft istehsalıdır. Sosialistlər hakimiyyətə gələndə Venesuelanın neft istehsalı tarixinin ən yüksək səviyyəsində idi, hətta çox aşağı qiymət mühitində belə. Zaman keçdikcə Venesuelanın neft istehsalı zəiflədi, halbuki dünyadakı demək olar ki, bütün digər neft istehsalçıları, son illərin çətin qiymət şəraitinə baxmayaraq, istehsalı artırırdılar. Onlar sadəcə olaraq istehsalı davam etdirmək üçün kapitalı necə bölüşdürməyi bilmirdilər. Lazım olan informasiya sistemlərində mövcud deyildi — bu halda bunu necə edə bilərdilər?
Sosialist Hesablama Problemi hələ də həll olunmayıb və böyük ehtimalla heç vaxt həll olunmayacaq. Nə qədər ki, biz məhdud resursların olduğu bir dünyada yaşayırıq, kommunizm həmişə yoxsulluğa və çətinliklərə gətirib çıxaracaq. indi anlayırsınız sosyalist düşüncə tərzinin bir nağıl olduğunu?
