gandalfın əsası


680   0   0   0
gandalfın əsası 2.nəsil yazar
reytinq xalı: 1250
karma xalı:-225
entry sayı:680
izləyənlər:19
sifariş sayı:0

son yazdıqları| | əl əməyi göz nuru| favori seçdikləri| favori seçilənləri| bütün entryleri| saxlanılanlar| lövhə/blog
sən demə insan özünü heç tanımadan illər boyunca yaşaya bilərmiş. hətta bəlkə də bütün bir ömür boyunca özünü başqası zənn edə bilərmiş.

sözaltı etiraf yenə bir quranlıq entry yazdım ve sonra hamısını ctrl+a delete eliyib sildim.
elm elm, insanın dünyanı və kainatı başa düşməsini və açıqlamasını mümkün eden teorik bilgi kütləsidir.

qısa tanımdan sonra entry'nin əsas hissəsinə keçə bilərik.

Günümüzdə insanoğlu, elm mövzusunda bəzi yanlış inanclara ilişib qalıb. hər şeydən əvvəl elmə, xüsusi ilə də elm tərəfindən ortaya qoyulan texnologiyaya qarşı çıxılır. Təbiəti idarə etmə məqsədi güdən elmin artıq idarə etməsi çətinləşən bir güc halına gəldiyinə diqqət çəkilmək istənir. Bugün, xüsusi ilə genetika sahəsində görülən inkişafdan ötürü, elmin artıq insanın idarəsində çıxmış bir canavar halına gəldiyi deyilir. Eyni zamanda elmin təbiətin tarazlığını pozduğu da deyilir. bunlar bir qrup beyinsizin şişirtmə və səhv inancları olmaqdan başqa bir şey deyildir. Çünki belə bir canavar varsa onun elmin özü deyil fəqət birbaşa insanın, siyasi sistemlərin yaratdıqı bir canavar olduğunun başa düşülməsi lazımdır.

Digər tənqid ya da etiraz nöqtəsi, elmin nəticələrinə yönəldilmiş haldadır. Elmin yada texnologiyanın qlobal istiləşməyə, ekolojik kirliliyə yol açdığı deyilir. onun müharibə yoluyla insanın dünyada ki yaşamını sonlandıra biləcəyi deyilir.
Eyni zamanda günümüzdə yaşanan sənayeləşmənin insanının təbiətlə və cəmiyyətlə bir zamanlar qurduğu sağlam münasibəti pozduğu deyilir. insanın əməyindən və özündən uzaqlaşdığı deyilir. bunun da səbəbini robotların iş dünyasında insanın yerini alması, insanın alətə güvənməsi ona vurğun olması kimi qəbul edilir. Burada da bir yanlış düşüncə yada səhv strategiya mövcuddur. Həqiqətən də insan üçün ortaya çıxan mənfi irəliləyişlərdən elmin günahkar çıxarılması qədər səhv bir baxış tərzi ola bilməz. Bu mənfi irəliləyişlərdən elmin özünü deyil, elmi istidafə edən insanların və siyasal iqtidarlar məsuliyyət daşımaq məcburiyyətindədir.

Hər nə qədər insan həyatına müxtəlif zənginliklər daxil etsə də elm üçün bu cür təhlükələr hər zaman vardır. Həqiqətən də elmin dağıtmaq və yox etmək məqsədi ilə istifadə edilə bildiyini unutmamaq lazımdır. Müharibələr, bugün artıq elmin köməkliyi ilə və xüsusən də laborotoriyalarda zəfər çalmaqdadır. Elmə zaman zaman çox şiddətli və lazımsız dərəcədə böyüdülmüş hücumlar edilmiş olmasının, insanların bütün xətalarının elmdən qaynaqlanırmış kimi görmələrinin nəticəsində olmuşdur. Elmin insanın xoşbəxtliyinə zərər verdiyi, insan həyatını viran edəcəyi/etdiyi düşünülmüşdür. Elə bu səbəbdən dolayı yaxında, elmdən tamamilə uzaqlaşmaqdan başqa çarə olmadığı da irəli sürüləcək dərəcəyə çatacaq. Belə etiraza qarşı, ‘elmin insana bütün iş həyatı və gündəlik yaşamında köməyi olabiləcəyi kimi müharibələrdə də köməyi ola biləcəyi’ cavabı veriləbilər.

Elm, əlbəttə insanın insanı daha gözəl və daha kəskin olaraq öldürəbilməsinə, viran etməsinə də kömək edə bilər fəqət bu kimi zərərlərini düşünərək elmin sərhədsiz faydalarını unutmaq qətiyyən doğru olmaz. Mənəvi ölçülər diqqətə alınmasa belə yalnızca maddi ölçülərlə elmin yararlarının, onun zərərləri ilə müqayisə edilməyəcək qədər çox olduğu unudulmamalıdır. Müasir həyatın hər addımında, elm məhsullarından faydalanırıq.

Həqiqətən də elm, sadəcə faydalı və yaradıcı nəticələr ortaya qoymur; sənaye sahəsində istifadə edildiyində, ekolojik kirliliyə və müxtəlif xəstəliklərin ortaya çıxmasına, bəzi bitki və heyvan növlərinin yox olmasına səbəb ola bilir. elm, insanın dünya üzərində ki yaşamını belə təhlükəyə ata bilər. qısacası elm, hər iki halda da, yəni gərək yaxşı və yaradıcı gərəksə də mənfi nəticələrə yol açacaq istiqamətdə istifadə ediləcəyi zaman, həyatımıza birbaşa təsir etməkdədir.

Unudulmamalıdır ki, elmdə yaxşı və pis deyə ayrım yoxdur. Elmin doğru yolu göstərməsi çox çətindir; elm insana doğru yolu göstərsə belə, onu doğru yolu tutmaq üçün məcbur edə bilməz. Hər yol göstərici kimi elmin də bu baxımdan yetərsiz olduğunun qəbul edilməsi lazımdır.
*
21 fevral 2015 manatın devalvasiyası entry yazmaq niyyətində deyildim fəqət başlıqda yazılanları oxuduğum zaman, qıraqdan baxan birisini aydınlatmayacaq yazılar gördüyüm üçün yazmaq məcburiyyətində hiss etdim özümü. əlimdən gəldiyi qədər başa salmağa çalışacam. 33-cü dərəcədən mason olsaydı bu entryni yazmaq mənə düşməzdi amma hələki ortalıqda yoxdur.

bir zamanlar qızıl rezervləri söhbəti var idi. adına da bretton woods deyirdilər. 80ci illərdə ki böhrandan sonra gördülərki bu qızıl rezevrləri söhbəti boş şeydi. onlar deyirdilər ki ölkənin nə qədər qızıl miqdarı varsa tədavülə həmin miqdarda pul buraxa bilərlər. sonra gördülər ki böyüməyən iqtisadiyyata idxal, ixrac artmadığı halda tədavülə qızıl miqdarında pul buraxanda, yəni lazımından artıq pul buraxanda gətirib infilyasiyaya çıxardır. ona görədə bu fikirin yanlış olduğunu başa düşdülər.

əslinə qalsa dollar həmişə enib çıxırdı. amma mərkəzi bankımız manatı dolların qarşısında əzdiməmək üçün hər gün 2-3 milyon dollar alıb bazara buraxırdı ki dollar yüksəlməsin.
indidə manatın ucuzlaşdırılmasının səbəbini loru dilində başa salım ki tam açıqlayıcı olsun. düşün ki əvvəl dövlət 100$'lıq neft satırdı. deməli 100$ gəliri olurdu. o gəlirlə ölkədə 78 manatlıq xərci qarşılayırdı. neft oldu 50 $, və bu gəlirlə ölkədə 39 manatlıq xərci qarşılayır. 39 manat olduğu zaman büdcə kəsri yaranır. ona görə də ölkə məzənnəsi qarşısında dolları yüksək etməli idilər ki büdcə kəsri yaranmasın. əks təqdirdə yunanıstana baxıb həsəd aparardıq. buna da devaluasyon deyirlər. yəni ki ölkə pulunun xarici valyuta qarşısında dəyərini itirməsi.

neftin qiyməti nə zaman yüksələrsə manatda əvvəlki halına qayıdar.
1 avqust 2014 cəbhə xəttində atışma hər nə qədər şablon olsada entry'nin açılışını bu cümlə ilə başlamaq istəyirəm. olan yenə kasıbın balasına oldu.

gözümü açdığım gündən bu yana hər zaman xəbərlərdə eşitdiyim bir söz var idi. düşmən cavab atəşi ilə susturuldu. yenədə bu sözləri təkrarladılar. azərbaycan ordusu 1 tabur adamı susturdu ancaq erməni ordusu 9 milyonluq xalqı yenədə susturmağı bacardı. acınacaqlı vəziyyətdir. şəhid ailələrinin susqunluğunda ki fəryadı demirəm heç. illərlə uşağını böyüt başa çatdır sonra da yolla məcburi hərbi xidmətə. niyə? müharibə şəraitindəyik axı. o ailələrin acısını, ağrısını heç təsəvvür belə edə bilmərəm.

baxın gənclər, qardaşım hərbi xidmətdə olan zaman bir gün telefonla danışırdıq. birdə güllə səslərinə irkildim. səs gəlmirdi qardaşımdan. telefon yerə düşmüşdü. həmin zaman qorxu, kədər və daha adı qoyulmamış duyğular yaşadım. 2 gün boyunca xəbər ala bilmədim. həmçinin ailəmdə xəbər ala bilmirdi. 2 gün boyunca susqunluğumu qorudum. şokda olaraq gəzirdim ancaq ailəmədə vəziyyəti deyə bilmirdim. qorxurdum. xatırlayırsınızsa əgər 2 il bundna əvvəl 1 gün içində 5 əsgər şəhid olmuşdu. əsgərlərdən ikisi qardaşımın əsgər yoldaşları idi. başda dediyim o güllə səsi, həmin o əsgərin eşitdiyi son səs idi. həmin o anda o gənc, başından snayper gülləsi ilə vurulmuşdu. tam olaraq qardaşımın bir neçə metr yaxınlığında ki əsgər.

əminəm ki o əsgər ailələri artıq normal bir fərd deyillər. onlar 1 avqustdan etibarən iki əyaqlı hüzündürlər. deyə bildikləri tək söz isə ''vətən sağ olsun''. sağ olmasın xala, sağ olmasın əmi. o vətən ki sənin doğma övladını, gözünün ağı qarası oğlunu səndən alırsa sağ olmasın.
deyirlər əsgərlər öləndə cənnətə gedirlər. bu yaşda ora getmək üçün tez deyildimi ? ömrünün baharında öldü, vəfat etti, şəhid oldu.

deyilənə görə şəhid ailələrinə 11.000 manat pul veriləcək. dövlət idarələrində yüksək vəifəli tanışınız varsa biriniz desin ki çox verirlər, pulu biraz azaltsınlar. 3.000-4.000 azn çadır filan, 1.000 azn məzar pulu. deyin ki qalanında alsınlar, götlərinə soxsunlar. onsuzda bu xalq susur. başından vur, əlindən çörəyini al, başına vur, əlindən azadlığını al. gördün ki hələ də susur birazda iləri get və canını al. elədə oldu. müharibə yoxdur ancaq ölən insanlar var.

sözlükdən oxuduğum qədəri ilə xəbərim oldu ki televiziya kanallarından səs səda yoxdur. ancaq sizin bu bəyənmədiyiniz türklər ağdamdan canlı yayın eləsin. reyting xatirinədir və ya hər nədir. əsas odur ki azərbaycan adlı ölkənin vəziyyətindən xəbər verməyə çalışır. ən azından can yandırdığını göstərir. bəlli məsələ idi ki televiziyalar hər zaman ki kimi susacaqlar. sadəcə olaraq ''8 əsgərimiz öldürüldü, düşmən cavab atəşi ilə susturuldu'' bu qısa başlıqı ataraq susacaqlar. əminəm ki bu başlığı deyən xəbər spikeridə ətraflı olaraq insanları məlumatlandırmaq istəyir. ancaq götü isti yerdə olan dövlət məmurlarından, ''yuxarıdan'' tapşırıq alırlar ki heçnə deməyin. 5 başılı keçi balasını göstərin, 4 quzu doğmuş qoyun göstərin. düşünürlər ki insanlar əyaqa qalxa bilər. kiçikdə olsa bir miting edə bilərlər. yəqin hələdə bir şeyi başa düşməyiblər ki o mitinglərə təkcə sosial şəbəkələrdə gedirlər. 1 event 50.000 adam gələcəyəm deyə işarələyir, polislər meydanlara axışır, ancaq gördükləri haldan çox təəcüblənirlər. vur tut 200 nəfər gəlir. fürsət bu fürsət deyib hamısını doldururlar maşınlara.


şəhid xəbərlərindən sonra sosial şəbəkələr də qan ağlayır. bir çox azərbaycan gənci başına bandanası bağlıyır, üzünü boyayır və oturur klaviatura qarşısına. təbii ki bu arada ilk etdiyi profil şəklini dəyişməkdir. bir neçə saat sonra isə dostları ilə çayxanada domino oynayan zaman ''partdatdım'' nidaları altında sevincə qərq olur.

narahat olma ''vətən'', narahat olma azərbaycan heç kəs səsini çıxartmayacaq biz gözümüzü yumuruq.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası PARiSDƏ FRANSIZCA YAYIMLANAN
“PROMETEY” JURNALINDA
NƏŞR EDiLƏN YAZILARI
1. “Azərbaycan Respublikası”. “Prometey”
jurnalı, 1926, N 1, səh. 25-31.
2. “Bolşeviklərin Şərq siyasəti”. “Prometey”
jurnalı, 1928, N 20, səh. 10-14; N 21, səh. 6-11.
3.“Qafqaz Birliyi”. “Prometey” jurnalı, 1929, N 36,
səh. 4-9
4. “Rus əsarətində”. “Prometey” jurnalı, 1930,
N 38, səh. 4-9. .
5. “Kerenskiyə cavab”. “Prometey” jurnalı,
1930, N 39, səh. 9-11.
6.”Panturanizmin kabusu” “Prometey” jurnalı, 1930, N41 , səh. 8-11.
7. “Azərbaycanda milli hərəkat”. “Prometey” jurnalı, 1930, N 42, səh.
11-13.
8. “Qafqaz Birliyi məsələsi”. “Prometey” jurnalı, 1930, N 46, səh. 3-8.
9. “Milli istismar haqqında yeni məlumatlar”. “Prometey” jurnalı,
1931, N 50, səh. 1-3.
10. “Siyasətçi tarixçiyə qarşı”. “Prometey” jurnalı, 1931, N 51, səh. 6-8
11.“Milli Hərəkatın xarakteri”. “Prometey” jurnalı, 1934, N 4, səh. 6-11
Nəsiman Yaqublu
488
M.Ə.Rəsulzadənin “Prometey” və
“Yeni Prometey” jurnalındakı
yazıları
12. “Azərbaycanda milli hərəkat”.
“Yeni Prometey” jurnalı, 1939, II cild,
N 1, səh. 65-68.
13. “Sovet patriotizmi” adı altında
ruslaşdırma tendensiyası”. “la Revue de
Promethec”, 1939, II cild, N 3-4, səh.
430-433.
Cəmi: 13 məqalə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
489
Polşada – Varşavada nəşr edilən
“Wschod” (“Şərq”) məcmuəsində nəşr edilən məqalələri
1. “Azərbaycan Respublikası”. “Wschod” məcmuəsi, Varşava,
1930-cu il, N2.
2. “Qafqaz konfederasiyası” . ”. “Wschod” məcmuəsi,
Varşava, 1931-ci il, N2.
POLŞADA POLYAK DiLiNDƏ
YAYIMLANAN
“ROÇNiK TATARSKi” JURNALINDAKI
YAZISI
1.”Aleyhim Selam.”Roçnik Tatarski”.C.1,
Vilno, 1932-ci il,səh.206-208
Nəsiman Yaqublu
490
1930-CU iLLƏRDƏ VARŞAVADA RUS DiLiNDƏ
NƏŞR EDiLƏN”QORTSI KAFKAZA”
(“QAFQAZ DAĞLILARI”) JURNALINDAKI
YAZILARI
1. “Qafqaz Birliyi şüarı altında”. 1930,
N19-20, s. 8-14.
2. “Türkiyə və Avropa”. 1932, N32, s. 3-5.
3. “Mühüm hadisə”. 1933, N35-36, s. 4-6.
4. “Bir tarixi hadisənin mənası
(Zaqafqaziya Seyminin 15 illiyinə). 1933, N37,
s.4-7
5. “Qafqaz problemi”. 1933, N44, s. 8-10.
6. “Parlayan günəş”. 1934, N2, s. 12-14.
Cəmi: 6 məqalə
VARŞAVADA RUS VƏ TÜRK DiLLƏRiNDƏ NƏŞR
EDiLƏN “ŞiMALi KAFKASYA-SEVERNIY KAFKAZ”
JURNALINDA RUSCA ÇAP OLUNAN MƏQALƏLƏRi
1. “Parlayan günəş”. 1934, N2, s. 12-
14.
2. “Tarixi akt”. 1934, N3, s. 22-24.
3. “Firdovsi bayramı”. 1934, N5-6, s.
7-8.
4. “Sovet ittifaqında milli əyinti”.
1935, N11-12, s. 17-21.
5. “Yozef Pilsudski”. 1935, N13, s. 13-
16.
6. “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı
(davamı var)”, 1936, N22, s. 26-30.
7. “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı”,
1936, N23, s. 23-27.
8. “Kamal Atatürkün ölümü münasibəti ilə”. 1938, N55-56, s. 19-21.
9. “Milli inkişafın dinamikası”. 1938, N57-59, s. 17-21.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
491
M.Ə.Rəsulzadənin jurnalda nəşr edilən “Parlayan günəş”
məqaləsi
“istiqlal” qəzeti
Cəmi : 9 məqalə
ALMANiYADA- BERLiNDƏ TÜRKCƏ NƏŞR EDiLƏN
“iSTiQLAL” QƏZETiNDƏKi YAZILARI (1932-1934)
1. “Kəsilməyən səs”. “istiqlal” №1, 1932.
2. “Açıq diplomasi”. “istiqlal”, №2, 1932.
3. “Mücadilənin taktikası”. “istiqlal”, №3,
1932.
4. “Cahanın iztirabı”. “istiqlal”, №4, 1932.
5. “Yənilməyən bir qüvvət”. “istiqlal”, №5,
1932.
6. “Hürriyyətsiz ihrarlar”. “istiqlal”, № 6,
1932.
7. “Vahid istiqlalçılar” cəbhəsi”. “istiqlal”,
№9, 1932.
8. “Fitnədən qorunalım”. “istiqlal”, №11 ,
1932.
9. “Türkiyə və Avropa”. “istiqlal”, №13 ,
1932.
10. “Münəvvər mühacirin borcu”. “istiqlal”,
№15 , 1932.
11. “Beynəlmiləl iki hadisə”, “istiqlal”,
№16, 1932.
12. “Bir pərdə daha”. “istiqlal”, №18 , 1932.
Nəsiman Yaqublu
492
13. “Görmədikləri fil”. “istiqlal”, №19 , 1932.
14. “Bir rejimin ildönümü”. “istiqlal”,
№20 , 1932.
15. “Əski nəqərat”. “istiqlal”. №22 ,
1932.
16. “Haqq da, ümid də bizdə”.
“istiqlal”, № 28, 1933.
17. “Demokrasi və sovətlər”.
“istiqlal”, № 30, 1933.
18. “Qanlı vəhşətlər”. “istiqlal”, № 31, 1933.
19. “Rədd olsun işğal”. “istiqlal”, № 33 , 1933.
20. “Uzaq Şərqdə”. “istiqlal”, № 34 , 1933.
21. “Azərbaycan Cümhuriyyəti haqqında bəzi qəydlər”. “istiqlal”, №
35, 1933.
22. “Sovetlərdə vəziyyət”. “istiqlal”, № 40 , 1933.
23. “Yaşasın Türkiyə Cümhuriyyəti”. “istiqlal”, № 45 , 1933.
24. “istiqlal bayramları”. “istiqlal”, № 46 , 1933.
25. “Milli bir günümüz”. “istiqlal”, № 47 , 1933.
26. “Ukrayna məsələsi”. “istiqlal”, № 48 , 1933.
27. “1934 eşiyində”. “istiqlal”, № 49 , 1934.
28. “Üçüncü ilimizdə”. “istiqlal”, № 50 , 1934.
29. “Şəfibəyçilik”. “istiqlal”, № 60, 1934.
30. “Tarixi bir akt”. “istiqlal”, № 64 , 1934.
Cəmi: 30 məqalə
ALMANiYANIN BERLiN ŞƏHƏRiNDƏ (TÜRKCƏ)
YAYIMLANAN “QURTULUŞ” JURNALINDAKI
YAZILARI
1. “Azərbaycan hərəkatında Topçubaşi Əlimərdan bəyin yeri”.
“Qurtuluş”, N2, 1934.
2. “Azərbaycan hərəkatında Topçubaşi
Əlimərdan bəyin yeri”. “Qurtuluş”, N2, 1934.
3. “Sovetlərdə qan və vəhşət”.
“Qurtuluş”, N2, 1934.
4. “iki əlamət”. “Qurtuluş”, N3, 1934.
5. “Qorxudan islahat”. “Qurtuluş”, N4,
1935.
6. “Yusif Akçora. “Qurtuluş”, N5,
1935.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
493
M.Ə.Rəsulzadənin
“Qurtuluş” jurnalındakı
“20-ci il dönümündə “
məqaləsi
M.Ə.Rəsulzadənin
“Qurtuluş” jurnalındakı
“Tokio hadisəsi münasibəti
ilə” məqaləsi
7. “Qara ildönümündə”.”Qurtuluş”,N6,1935.
8. “Jozef Pilsudski”. “Qurtuluş”, N7-
8, 1935.
9. “Mayıs münasibəti ilə”.
“Qurtuluş”, N7-8, 1935.
10. “Stalinin hakimiyyəti”. “Qurtuluş”,
N9, 1935.
11. “Yeni Leh Konstitutionu”.
“Qurtuluş”, N10, 1935.
12. “Hürriyyət meydanı”.
“Qurtuluş”, N10, 1935.
13. “Cəfər Seyidəhməd üçün”.
“Qurtuluş”, N11,1935
14. “Lehistan müsəlmanları”.
“Qurtuluş”, N13-14, 1935.
15. “Qəzetlərinə görə yeni iran”. “Qurtuluş”, N15, 1935.
16. “Kommunizmə qarşı millətlərarası mücadilə”. “Qurtuluş”,
N25-26, 1936.
17. “Rusluq bayrağı altında”. “Qurtuluş”, N16, 1936.
18. “Tokio hadisəsi münasibəti ilə”. “Qurtuluş”, N17, 1936.
19. “istiqlal günümüzdə”. “Qurtuluş”, N19, 1936.
20. “Yeni Türkiyənin zəfəri”. “Qurtuluş”, N28, 1937.
21. “Mühitdin Birgənə görə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri”.
“Qurtuluş”, N36, 1937.
22. “Azərbaycanda rus koloni
siyasəti”. “Qurtuluş”, N39-41, 1938.
23. “Azərbaycanda rus koloni
siyasəti”, 4-cü məqalə. “Qurtuluş”, N43,
1938
24.”20-ci ildönümündə”. ”Qurtuluş”,
N43,1938.
Cəmi: 24 məqalə
Nəsiman Yaqublu
494
M.Ə.Rəsulzadənin “Müsavat” bülletinindəki “Milli mücadilədə sosial
şuarlar” məqaləsi
“MÜSAVAT” BÜLLETENiNDƏ
NƏŞR EDiLƏN YAZILARI
1. “Bizim sosial sistem”. Milli Təsanüd.
“Müsavat” Bülleteni, Berlin, N 2, 1937.
2. “Milli mücadilədə sosial şüarlar”. “Müsavat”
Bülleteni, Berlin, N 3, 1937.
Cəmi: 2 məqalə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
495
“AZƏRBAYCAN” JURNALINDA ÇAP EDiLƏN
MƏQALƏLƏRi
(1952-1955-Ci iLLƏR)
1. “Azərbaycan Cümhuriyəti haqqında ümumi məlumat”, il-1, say
1, aprel 1952, səh. 4-7.
2. “Nizamidə Türklük”, il-1, s. 2, 1 mayıs
1952, səh. 3-6+s. 13.
3. “Doğu islam mədəniyyətində
Azərbaycanın rolu”, il-1, say 3, 1 iyun
1952, səh. 3-5 (Nizami adlı əsərinin
muqəddiməsindən).
4. “ixtiyar qadın ilə Sultan Səncər”, il-1,
say 3, 1 iyun 1952, səh. 8-9.
(Nizaminin “Sirlər Xəzinəsi” adlı
əsərindən).
5. “Azərbaycan Mətbuatının Piri”, il-1,
say 4, 1 iyul 1952, səh. 2-3.
6. “Doğu islam Mədəniyətində
Azərbaycanın Rolu II”, il-1,
say 4, 1 iyul 1953, səh. 9-10.
7. “Şəkilcə də məzmunca da
ruslaşdırma”, il-1, say 5, 1
avqust 1952, səh. 2-5.
8. “Dədə Qorqud Dastanları”, il-
1, say 6, 1 sentyabr 1952, səh.
2-5 .
9. “Büyük kompozitor Hacıbəyli
Üzeyir”, il-1, say 8, 1 noyabr 1952, səh. 8-9.
10. “Milli Azərbaycan Şurasının
Müraciəti”, il-1, say 8 noyabr 1952,
səh. 22-23. (29 noyabr 1918 Bakıda
Azərbaycan qəzetindən).
11. “Çəkil Bir yana sakitləş”, il-1, say 10,
yanvar 1953, səh. 9 (“Füyuzat”, 30,
sayı 19 oktyabr 1907-dən).
12. “Milli Təsanüd”, il-1, say 12, 1 mart
1953, səh. 2-5.
13. “Azərbaycanda memarlıq abidələri”, il-
2, say 5 (17), avqust 1953, səh. 6-7.
14. “Dədə Qorqud Oğuznamələri”, il-2, say
7 (19), oktyabr 1953, səh. 26-27.
Nəsiman Yaqublu
496
M.Ə.Rəsulzadənin
“Azərbaycan” jurnalındakı
yazıları
15. “Yaşasın Türkiyə Cumhuriyəti”, il-2,
say 7 (19), oktyabr 1953, səh. 4-8.;
Təkrar “Azərbaycan” dər. il-22, say
208, 1973.; Təkrar “Azərbaycan” dər.,
il-32, say 246, oktyabr-noyabr-dekabr
1983, (Berlində çıxan “istiqlal”
qəzeti, 29 birinci təşrin 1933-dən).
16. “Qurtulan Şərqin simvolu”, il-2, s. 8-9
(20-21), noyabr-dekabr 1953, səh. 2-
3.
17. “Cavad Xanın şəhid olmasının 150-ci
ildönümü”, il-2, say 10-11 (22-23)
yanvar-fevral-mart 1954, səh. 36-37.
18. “Şirvanlı Xaqani”, “Azərbaycan
Yurt Bilgisi”, c. 4, say 37, fevral 1954,
səh. 2-10.
19. “Novruz Bayramı”, il-2, say 12 (24),
mart 1954, səh. 5-7.
20. “Azərbaycan Davası”, il- 3, say 2-3
26-27), may-iyun 1954, səh. 3-6.
21. “Ayaz ishaqi mərhum üçün”, il-3, say
4-5, (28-29) iyul-avqust 1954, səh. 6-9.;
Təkrar Məhəmməd Ayaz ishaqi: həyatı
və fəaliyyəti, H. Tahir Çağatay, Ali
Akış v. d. Ankara 1979, səh. 316-319.
22. “Azərbaycan memarlıq abidələri”, il-
3, say 8 (32), noyabr 1954, səh. 9-13.
23. idealistlər, Opportunistlər,
Bozguncular”, il-3, say 9 (33), dekabr
1954, səh. 3.
24. “Azərbaycan memarlıq abidələri II”,
il-3, say 9 (33), dekabr, 1954, səh. 7-
10.
25. “Fətəlibəylinin qətli münasibətilə
söylədiyi nitq”, il-3, say. 9 (33),
dekabr 1954, səh. 11.
26. “Şirvanlı Hakani”, il-3, say 9
(33), dekabr 1954, səh. 19-21.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
497
27. “Ədəbi bir risalə”, “Türk Yurdu”, say 240, yanvar 1955, səh. 526-
530.
28. “Azərbaycan Cümhuriyətinin Böyük Dövlətlər tərəfindən
tanınması”, “Azərbaycan” dər., il-4, say. 10-11 (34-35), yanvarfevral
1955, səh. 2-4.
29. “Mirzə Fətəli Axundzadə”, il-4, say 10-11 (34-35), yanvar-fevral
1955, səh. 14-16.
30. “Azərbaycan memarlıq abidələri III”, il-4, say 10-11 (34-35),
yanvar-fevral 1955, səh. 21-25.
31. “Rical-i Azərbaycan Asr-i məşrutiyət”, “Azərbaycan” dər., il-4,
say 10-11 (34-35) yanvar-fevral 1955, səh. 33-35,
32. “Ədəbi bir risalə II”, “Türk Yurdu”, say 241, şubat 1955, səh.
607-613.
Cəmi: 32 məqalə
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycan” jurnalında sağlığında 30
məqaləsi,”Azərbaycan Yurd Bilgisi”ndə (1954-ci ildə)
1 məqaləsi,”Türk Yurdu”nda da 1 məqaləsi nəşr edilib.
Nəsiman Yaqublu
498
M.Ə.RƏSULZADƏNiN VƏFATINDAN SONRA
“AZƏRBAYCAN” VƏ “TARiX” JURNALLARINDA NƏŞR
EDiLƏN YAZILARI
1. “20-ci ildönümü”, “Azərbaycan” dər., il-27, say 226, aprelmay-
iyun 1978, səh. 6-8. (“ilham Qaynağı” dərgisi Berlin, səh. 1, may
1938-dən).
2. “Böyük Yalan”, “Azərbaycan” dər., il-27, say 227, iyul-avqustsentyabr
1978, səh. 5-7.
3. “Qurtulan Şərqın simvolu”, “Azərbaycan” dər., il-30, say 235,
yanvar-fevral-mart 1981, səh. 11-12.
4. “Demokratiya və Sovetlər”, “Azərbaycan” dər., il-33, say 248,
aprel-may-iyun 1984, səh. 7-9.
5. “Milli Mücadilədə Sosial Şüarlar”, “Azərbaycan” dər., il-33,
say 249, iyul-avqust-sentyabr 1984, səh. 8-14. (“Milli Azərbaycan
Müsavat Xalq Partiyası” Bülleteni, noyabr 1937 Berlin); Təkrar,
“Azərbaycan” dər., il-40, say 282, noyabr-dekabr 1991, səh. 8-12.
6. “Mayıs Duyğuları”, il-4, say 12 (36), mart 1955, səh. 2;
Təkrar: Azərbaycan dər., il-27, səh. 226, aprel-may-iyun 1978, səh. 9.
7. “Ədəbi bir hadisə”, il-4, say 6-7 (42-43), sentyabr-oktyabr
1955, səh. 2-5.
8. “Arkadaşım Ayaz”, Milli Mücahit və Milli Ədip, istanbul
1955, səh. 29-32.
9. “Nə böyük bayram”, “Azərbaycan” dər., il-7, say 2-3 (74-75),
may-iyun 1958, səh. 7-8. (“Azərbaycan” qəzeti, Bakı, 28 may 1919-dan).
10. “iman Günü”, “Azərbaycan” dər., il-7, say 2-3 (74-75), mayiyun
1958, səh. 34-35 (“istiqlal” qəzeti, Berlin, 28 may 1932-dən).
11. “Ana xətləri ilə istiqlalından günümüzə qədər Çağdaş
Azərbaycan Tarixi”, yayına hazırlayan: Muhitdin Nalbatoğlu, Türk
Dünyası Tarix dərgisi, say 49, Yanvar 1991, səh. 26-29.
12. “Çağdaş Azərbaycan Tarixi II”, Türk Dün. Tarixi Dərgisi, say
50, fevral 1991, səh. 52-54.
13. “Çağdaş Azərbaycan Tarixi III”, Türk Dün. Tarix Dərgisi, say
51, mart 1991, səh. 31-33.
14. “Çağdaş Azərbaycan Tarixi IV”, Türk Dün. Tarix Dərgisi, say
52, aprel 1991, səh. 43-45.
15. “Çağdaş Azərbaycan Tarixi V”, Türk Dün. Tarix Dərgisi, say
53, may 1991, səh. 23-26.
16. “Çağdaş Azərbaycan Tarihi VI”, Türk Dün. Tarix Dərgisi, say
54, iyun 1991, səh. 29-33.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
499
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin ölümündən sonra, 1991-ci ilə qədər
“Azərbaycan” jurnalında 9 məqaləsi, “ilham Qaynağı”nda 1 məqaləsi,
Türk Dünyasının “Tarix” dərgisində 6 yazısı çap edilib.
CƏMi: 16 MƏQALƏ
“TÜRK BiRLiYi” JURNALINDA NƏŞR EDiLƏN
YAZILARI
1. “Qardaş Türkiyə Başın sağ olsun!”, Türk Birligi dər., il-1, say 7-
8. oktyabr-okyabr 1966, səh. 15-19.
2. “Sovetlərdə qan və vəhşət”, il-1, say 12, mart 1967, səh. 11-12.
3. “Hürriyyət Meydanı” (Yadımda Kalanlardan), il-2, say 13, nisan
1967, səh. 36-39.
4. “Azərbaycan hərəkatındə Topçubaşı Əli Mərdan Bəyin yeri”, il-
2, say 16, iyul 1967, səh. 33-35.
5. Yusuf Akçora”, il-2, say 17, avqust 1967, səh. 38-39.
6. “Qara gün münasəbətilə”, il-2, say 18, sentybar 1967, səh. 36-39.
7. “Yeni Türkiyənin zəfəri”, il-2, s. 19, oktyabr 1967, səh. 31-33.
8. “ibni Sina Xatirəsı”, il-2, say 20-21, noyabr-dekabr 1967, səh.
57-58.
9. “Azərbaycanda Rus koloniya siyasəti”, il-2, say 21, dekabr
1967, səh. 11-38.
10. “Kommunizmə qarşı millətlərarası mücadilə”, il-3, say 22-23,
yanvar-fevral 1968, səh. 43-46.
11. “Qara günün illdönümü münasəbətilə”, il-3, say 24-25, martaprel
1968, səh. 61-64.
12. “28 May 1918”, il-3, say 26, may 1968, səh. 17-19.
13. “Qorxudan islahat”, il-3, say 28, iyul 1968, səh. 13-16.
14. “Lehistan müsəlmanları”, il-3, say 30, sentyabr 1968, səh. 26-29.
15. “Əli Mərdan Bəyin məzarı başında söylədiyi nitq”, il-4, say
37-38, aprel-may 1969, səh. 29-32.
16. “Azərbaycan istiqlalının elanı”, il-19, say 200, səh. 3-5;
Təkrar, “Türk Birliyi”, il-5, say 50-51, may-iyun 1970, səh. 45-47;
“Azərbaycan” dər., il-26, say 222, aprel-may-iyun 1977, səh. 4-6.
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin ölümündən sonra “Türk Birliyi”
jurnalında 16 məqaləsi çap edilib.
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin “Yeni Qafqasiya”, “Azəri Türk”,
“OdluYurd” “Azərbaycan”,Türk Birliyi” və “Tarix” jurnallarındakı
məqalələrinin siyahısi türkiyəli tədqiqatçı Səbahəddin Şimşirin 1995 ci
ildə Türkiyədə nəşr edilmiş “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Türkiyədəki
fəaliyyətləri” kitabından götürülüb.
Nəsiman Yaqublu
500
M.Ə.Rəsulzadənin “Qafqasya”
jurnalındakı yazısı
ALMANiYADA-MÜNHENDƏ TÜRKiYƏ TÜRKCƏSiNDƏ
YAYIMLANAN “QAFQASYA” JURNALINDAKI
MƏQALƏLƏRi
1. “Azərbaycana xitab”. “Qafqasya” jurnalı, N 1, 1951.
2. “Qafqasya Konfederasion hərəkatı”. “Qafqasya” jurnalı, N 2-3,
1951.
3. “Qafqasya məsələsi”. “Qafqasya” jurnalı, N 6, 1952.
4. “Qafqasya məsələsi”. “Qafqasya” jurnalı, N 7, 1952.
5. “Qafqasya məsələsi”. “Qafqasya” jurnalı, N 9, 1952.
6. “Qafqasya məsələsi”. “Qafqasya” jurnalı, N 10, 1952.
7. “Azərbaycan şairi Nizami və dünyanın bugünkü durumu”.
“Qafqasya” jurnalı. N 13, 1952.
8. “Qafqasya məsələsi”. “Qafqasya” jurnalı, N 14, 1952.
9. “Vəzirli Nəcəf bəy”. “Qafqasya” jurnalı, N 15, 1952.
10. “Ümumi Qafqasya siyasətinin ana xətləri”. “Qafqasya”
jurnalı, N 17, 1952.
Cəmi: 10 məqalə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
501
ALMANiYADA - MÜNHENDƏ TÜRKCƏ YAYIMLANAN
“BiRLƏŞiK QAFQASYA” JURNALINDAKI
YAZILARI
1. “Türk ellərinin davası”.
“Birləşik Qafqasiya”, N11-12,
1953.
2. “Azərbaycan istiqlalının
elanı”. “Birləşik Qafqasiya”, N5-
(22), 1953.
3. “Tarixi bir olayın
mənası”. “Birləşik Qafqasiya”, N1-
1-2 (18-19), 1953.
Cəmi: 3 məqalə
ALMANiYADA-MÜNHENDƏ RUS DiLiNDƏ
YAYIMLANAN “OBYEDiNYONNIY KAfKAZ” (“BiRLƏŞiK
QAFQAZiYA”) JURNALINDAKI YAZILARI
1. Azərbaycanın müstəqilliyinin elan
edilməsi. “Obyedinyonnıy Kafkaz”, N5(22), 1953.
2. “Bir tarixi aktın mənası”. “Obyedinyonnıy
Kafkaz”, N3-4(20-21), 1953.
3. “Kommunizm Şərqə necə daxil oldu?”.
“Obyedinyonnıy Kafkaz”, N10(27), 1953.
Cəmi: 3 məqalə
Nəsiman Yaqublu
502
ALMANiYADA-MÜNHENDƏ RUS DiLiNDƏ NƏŞR EDiLƏN
“QAFQAZ” (“KAfKAZ”) JURNALINDAKI YAZILARI
1. “Qafqaz problemi” (“Kavkazskaya problema”). “Qafqaz”,
N10(15), 1952.
2. “Qafqaz siyasətinin əsas xətləri (“Osnovnıye linii
Kavkazskiy politiki”). “Qafqaz”, N12(17), 1952.
Cəmi: 2 məqalə
ENSiKLOPEDiYALARDA VƏ TOPLULARDA
HAZIRLADIĞI YAZILAR
1. Türkiyə (türkcə)
1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, “Azərbaycan”, islam-Türk
Ensiklopediyası”, c. 1, istanbul 1941, səh. 702-703.
2. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, “Azərbaycan, Etnoqrafiya;
Tarix”, islam-Türk Ensiklopediyası, c. 1, istanbul 1941, səh. 712-720.
3. “Azərbaycan, Ləhcə”, islam Türk Ensiklopediyası, c. 1,
istanbul 1941, səh. 746-749.
4. M.Ə.Rəsulzadə, Dr. Əbdülkadir Qaraxan, “Fuzuli, muhiti və
şəxsiyyəti”, Bülleten, c. XIII, say 52, Oktyabr 1949, səh. 845-848 (Kitap
tanıtım).
2. Böyük Britaniya (ingiliscə):
M.Ə.Rəsulzadənin rus dilində nəşr edilmiş “Qafqaz” jurnalındakı yazısı
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
503
Böyük Britaniyada London şəhərində ingilis dilində nəşr edilən
“Britaniya ensiklopediyası”nda Müsavat Partiyasının yaranması tarixi və
Azərbaycan Demokratik Respublikasının təşəkkülünə aid məqaləsi.
3. ABŞ (ingiliscə):
ABŞ-da Nyu-York şəhərində ingilis dilində nəşr edilən “Ukrayna”
toplusunun 1951-ci ildəki 3-cü sayında VII cildində “Azərbaycan
Respublikası” məqaləsi.
Cəmi: 6 məqalə
M.Ə.Rəsulzadənin sağlığında nəşr etdirdiyi
yazılarının ümumi sayı:
1.”Şərqi Rus”- 3 yazı
2.”Hümmət” – 1
3.”Dəvət Qoç” -1
4.”Dəvət” – 2
5.”irşad”- 50
6.”Təkamül” – 39
7.”Yoldaş” -5
8.”Füyuzat” – 2 şeir
9.”Tərəqqi” – 100
10.”Volna”(jurnal)(rusca) - 1
10.”irani-Nov”(farsca) -31
11.”Türk Yurdu” -7
12.”Səbilürrəşad” – 7
13.”iqbal”- 112
13.”Şəlalə” – 3
14.”Bəsirət” -10
15.”Dirilik” – 9
16.”Yeni iqbal” -11
17.”Qurtuluş” – 1
18.”Açıq söz” – 269
19.”Müsavat”(qəzet) - 5
19.”istiqlal”(qəzet) – 2
20.”Azərbaycan” -54
21.”Yeni Qafqasiya” -216
22.”Azəri Türk” -20
23.”Odlu Yurd” -43
Nəsiman Yaqublu
504
24.”Bildiriş”- 2
25.”Azərbaycan Yurd Bilgisi”-2
26.”Prometey”(fransızca) -13
27.”Vsxod”(polyakca və ingiliscə) -2
28.”Roçnik Tatarski”(polyakca) -1
29.”Qortsı Kafkaza”(Qafqaz Dağlıları)(rusca) – 6
30.”Severniy Kafkaz”- “Şimali Qafqaz”(rus və türkcə) – 9
31.”istiqlal”(Berlin) – 30
32.”Qurtuluş”(Berlin) – 24
33.”Müsavat” (Berlin) – 2
34.”Azərbaycan” (Ankara) – 30
35.”Türk Yurdu” - 1
36.”Qafqasya” – 10
37.”Birləşik Qafqasya”(türkcə) -3
38. ”Birləşik Qafqasya”(rusca) – 3
39.”Qafqaz”(rusca) – 2
40.Ensiklopediyalarda -6
Cəmi: 1149 (Min yüz qırx doqquz)
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin“Qafqasya” (Türkcə və rusca), “Birləşik
Qafqasya” (türkcə və rusca),“Prometey”,“Vsxod”,“Severniy
Qafqas” –“Şimali Qafqaz”, “Rocnik Tatarski”, “Qafqaz”, “Qortsı
Kafqaza” (Qafqaz Dağlıları) jurnallarındakı yazıları N.Yaqublu
tərəfindən toplanılıb.
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin sağlığında 27 kitabı (onlardan 6-sı
Azərbaycanda, 11-i Türkiyədə, 4-ü Fransada, 2-si Almaniyada, 2-si
Polşada, 2-si iranda), 6 tərcüməsi(fars və rus dillərindən), 9 şeiri nəşr
edilib. Bundan əlavə o, 2 pyes yazıb. Nəşr edilən 1149 yazısından 1-i
tərcümə, 9-u şeir, qalanları müxtəlif mövzulu əsərlər, məqalələr,
araşdırmalar və yazılardır.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası BiBLiOQRAFiYA
M.Ə.RƏSULZADƏNiN
NƏŞR EDiLMiŞ MƏQALƏLƏRi
(1903-1909-cu illər)
“Şərqi-Rus” qəzeti
1. Öz müxbirlərimizdən. Bakı. N
14, 02 may 1909
2. Hümmət və qeyrət vaxtıdır. N
19, 14 may 1903.
3. Elm tərifində deyilibdir.
Müxəmməs. N 20, 18 may 1903.
Cəmi: 3 yazı
“Hümmət” qəzeti
1. Hümmətür-rical təqləül-cidal. N 3, 1905.
1 məqalə
“Dəvəti-Qoç” qəzeti
1.Mərəzimizin çarəsi. N 6, 19 iyul 1906.
1 məqalə
“Dəvət” qəzeti
1. Bəlayi əzim. N 14, 20 iyul 1906.
2. Növhə. N 14, 20 iyul 1906.
Cəmi: 2 məqalə
“irşad” qəzeti
1. Kənddə müsibət. N 15, 5 yanvar 1906.
2. Mövcibi-heyrət. N 18, 9 yanvar 1906.
3. Təəsüfli halətimiz. N 47, 15 fevral 1906.
4. Qara pul. N 48, 16 fevral 1906.
5. iranda hürriyyət. N 51, 20 fevral 1906.
6. Çin müsəlmanları. N 59, 3 mart 1906.
7. Qiraətxana. N 67, 14 mart 1906.
8. Qiraətxanələrimizə dair. N84, 7 aprel 1906.
9. Fəhləyə dair. Adi iş günü. N 95, 97, 103, 122,
133; 21 və 24 aprel;
10. 3 və 25 may, 7 iyun 1906.
11. Yeni qəzetə. N 108, 9 may 1906.
12. Yenə də müsibətmi? N 127, 31 may 1906.
13. “Tan yuldızı” (Dan yıldızı). N 128, 1 iyun
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
443
imzası:
M.Ə.R-zadə
M.Ə.Rəsulzadən
in“Kənddə
müsibət”
“irşad” qəzeti
1906.
14. Yeni inqilab xadimi. N 139, 14 iyun
1906.
15. iranda inqilab. N 145, 24 iyun 1906.
16. iki nüktə. N 156, 4 iyul 1906.
17. iranda “yanvarın doqquzu”. N 159, 7 iyul
1906.
18. “Sükunət”. N 169, 14 iyul 1906.
19. Dəhşətli məbər. N 171, 21 iyul 1906.
20. Daşnaksutyunçuya rədiyyə. N 171, 21
iyul 1906.
21. iran işləri. N 186, 8 avqust 1906.
22. Bu gün. N 208, 4 sentyabr 1906.
23. Edam cəzası. N 208, 4 sentyabr 1906.
24. Oktyabrın 17-si. N 245, 17 oktyabr 1906.
25. Rüstəmin yuxusu. N 260, 9 noyabr 1906.
26. irana dair. iranda bomba. N 272, 26
noyabr 1906.
27. Araq içməyiniz! N 272, 26 noyabr 1906
28. “Dəbistan”. N 280, 7 dekabr 1906.
29. M.Ə.Rəsulzadənin H. Zərdabinin dəfn
mərasimindəki nitqi. N 122, 2 dekabr 1907.
30. Şer. Milliyyət içində mübhəmiyyət. N
124, 6 dekabr 1907.
31. Dövlət duması. N 7, 15 yanvar 1908.
32. Şeyxülislamlığa dair. N 7, 15 yanvar 1908.
33. Müftinlər işləyir. N 8, 17 yanvar 1908.
34. Xırda-mırda. N 8, 17 yanvar 1908.
35. Şaiyat. N 9, 19 yanvar 1908.
36. Xırda-mırda. N 9, 19 yanvar 1908.
37. Keşişlər dövranı. N 10, 22 yanvar 1908.
38. Xırda-mırda. N 10, 22 yanvar 1908.
39. Əhvali-zaman. N 11, 24 yanvar 1908.
40. Özümlü bir iş. N 12, 26 yanvar 1908.
41. Xırda-mırda. Çərənçiyə. N 12, 26 yanvar
1908.
42. Saillərə. N 21, 19 fevral 1908.
43. Qafqazı “unutmayın”. N 33, 15 mart 1908.
44. Qafqazı “unutmayın”. N 34, 17 mart 1908.
Nəsiman Yaqublu
444
“irşad” qəzeti
M.Ə.Rəsulzadənin
“Şahın
vəfatına dair”
məqaləsi
“Təkamül”
qəzeti, 23 dekabr
1908-ci il
45. Cümə məktəbi. N 40, 27 mart 1908.
46. Mərkəz firqəsi. N 42, 31 mart 1908.
47. Mədənçilər ilə fəhlələrin məsləhəti. N 46, 7
aprel 1908.
48. Nə böyük təhqir. N 47, 8 aprel 1908.
49. Duma nə eləmiş? N 48, 10 aprel 1908.
50. Mütaliələrimdən. N 51, 15 aprel 1908.
Cəmi:50 məqalə
“Təkamül” qəzeti
1. Şeytan işinin nəticəsi. N 1, 16 dekabr 1906.
2. Milliyyət məsələsi. N 1, 16 dekabr 1906.
3. Hər yandan. N 1, 16 dekabr 1906.
4. Hürriyyəti-mətbuat. Müsəlman mürəttiblərinə
dair. N 1, 16 dekabr 1906.
5. Bakı, 23 dekabr. N 2, 23 dekabr 1906.
6. Cavanlarımız. N 2, 23 dekabr 1906.
7. Hər yandan. N 2, 23 dekabr 1906.
8. Milliyyət və ticarət (Ticarətin
beynəlmiləlliyi). N 3, 30 dekabr 1906
9. Şahın vəfatına dair. N 3, 30 dekabr 1906.
10. islam mətbuatı. N 3, 30 dekabr 1906.
11. Hər yandan. N 3, 30 dekabr 1906.
12. Bakı, 10 dekabr. N 4, 11 yanvar 1907.
13. Təbriz vəkillərinin Bakıda təvəqqüfləri. N 4,
11 yanvar 1907.
14. Hər yandan. N 4, 11 yanvar 1907.
15. Bakı, 20 yanvar. N 5, 20 yanvar 1907.
16. Cavaba-cavab. N 5, 20 yanvar 1907.
17. Tənqidçilər. N 5, 20 yanvar 1907.
18. Hər yandan Seçkiçilər. N 6, 27 yanvar 1907.
19. Bakı, 3 fevral. N 7, 3 fevral 1907.
20. iran işləri. N 7, 3 fevral 1907.
21. Nagəhani-bəla. Məişətdən bir səhifə. N 7, 3
fevral 1907.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
445
M.Ə.Rəsulzadənin
“Tənqidçilər”
məqaləsi
imzası:
“Rəsulzadə”
22. Rus mətbuatı. N 7, 3 fevral 1907.
23. iqnatyevin layihəsi. N 8, 11 fevral 1907.
24. Hər yandan. N 8, 11 fevral 1907.
25. Rus mətbuatı. “Bürokratiya və müsəlman
məktəbləri”. N 8, 11 fevral 1907.
26. ibrət almalı. N 8, 11 fevral 1907.
27. Bakı, 17 fevral. N 9, 11 fevral 1907.
28. iran işləri. Axırıncı vaqiələr. N 9, 17
fevral 1907.
29. “Şureyi-Osmani”. N 9, 17 fevral 1907.
30. Hər yandan. N 10, 24 fevral 1907.
31. Hər yandan. indi hamı tələsir. N 11, 3 mart
1907.
32. Bakı, 12 mart. N 12, 12 mart 1907.
33. ikinci duma. N 12, 12 mart 1907.
34. Hər yandan. Hayandan başlayaq. N 12, 12
mart 1907.
35. Firqələr və cəmiyyətlər. Qaragüruhçular.
N 12, 12 mart 1907.
36. Bakı, 17 mart. N 13, 17 mart 1907.
37. Hər yandan. N 13, 17 mart 1907.
38. Bakı, 26 mart. N 14, 26 mart 1907.
39. islam mətbuatı. N 14, 26 mart 1907.
Cəmi: 39 məqalə
“Yoldaş” qəzeti
1. ikinci müəllimlər ictimai. N 1, 22 avqust 1907.
2. Bakı, 29 avqust. N 2, 29 avqust 1907.
3. Osmanlı əhrarı. N 2, 29 avqust 1907.
4. Skvaznyak. N 3, 1 sentyabr 1907.
5. Həftə məktəbi. N 2, 1 sentyabr 1907.
Cəmi: 5 məqalə
Nəsiman Yaqublu
446
“Tərəqqi” qəzeti,
1908
M.Ə.Rəsulzadənn
“Yerli məktəblər”
məqaləsi,1908, N70
“Füyuzat”
jurnalı
“Füyuzat” jurnalı
1. Həsbi-hal. N 30, 12 oktyabr 1907.
2. Təsərrüvati-əhraranə. N 32, 24 oktyabr 1907.
Cəmi: 2 şeir
“Tərəqqi” qəzeti
1. irana dair. Təbriz əhvalatı. N 32, 10 avqust
1908.
2. Təbrizdən (xüsusi müxbirlərimizdən). N 43, 3
sentyabr 1908.
3. Cümə məktəbi. N 53, 16 sentyabr 1908.
4. Təşəkkür. N 56, 19 sentyabr 1908.
5. Kooperativ cəmiyyətləri. N 58, 65, 68, 77, 84,
102; 12, 30 sentyabr; 3, 16, 24 oktyabr, 14 noyabr
1908.
6. Realni məktəbində müsəlman əlifba sinfi. N
59, 23 sentyabr 1908.
7. Şeytan bağlıdır. N 60, 24 sentyabr 1908.
8. Məhəmmədəli şahın fərmanı. N 63, 64; 28 və 29
sentyabr 1908.
9. Neft mədənləri. N 66, 67, 74; 1, 2 və 12 oktyabr
1908.
10. Yerli məktəblər. N 70, 7 oktyabr 1908.
11. Tələbələr ixtişaşı. N 71, 8 oktyabr 1908.
12. Nə etməlidir? N 72, 9 oktyabr 1908.
13. Vəhşətimizə payan gərək. N 73, 10 oktyabr
1908.
14. Eydi-fitr münasibətilə. işsiz. N 76, 14
oktyabr 1908.
15. irandan bizə yazırlar. N 76, 14 oktyabr 1908.
16. Xeyriyyə və maarif cəmiyyətlərimiz. N 78,
17 oktyabr 1908.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
447
M.Ə.Rəsulzadənin
“Nə etməlidir”
məqaləsi,1908, N72
M.Ə.Rəsulzadənin
“Bakı Bəndəri”
məqaləsi, 1908,
N81
M.Ə.Rəsulzadənin
“Tərəqqi”
qəzetindəki imzası
17. Harda qaldılar? N 80, 20 oktyabr 1908.
18. Bakı bəndəri. N 81, 21 oktyabr 1908.
19. Xatirə. N 82, 23 oktyabr 1908.
20. Qafqaz yaddan çıxmış. N 83, 23 oktyabr
1908.
21. Körpü həmmalları. N 88, 29 oktyabr 1908.
22. Qorxudurlar. N 89, 30 oktyabr 1908.
23. “Hesab məsələləri”. N 91, 2 noyabr 1908.
24. Zemstvo islahatı xüsusunda. N 103, 16
noyabr 1908.
25. Zemstvo islahatı barəsində. N 104, 17
noyabr 1908.
26. ibtidai yerli məktəblər. N 107, 20 noyabr
1908.
27. Mətbuat xüsusunda. N 108, 21 noyabr 1908.
28. Tədrismi, ticarətmi? N 108, 21 noyabr 1908.
29. Müəllimlər gərək. N 109, 23 noyabr 1908.
30. icmali -siyasi. iran, Türkiyə, Rusiya. N 110,
24 noyabr 1908.
31. Fitnə və provokasiya. N 112, 26 noyabr
1908.
32. Milliyyət və əyalət məsələsi. N 113, 27
noyabr 1908.
33. Dövlət duması. Yəhudi məsələsi. N 118,
4 dekabr 1908.
34. Ehtiyac nəyədir. N 119, 5 dekabr 1908.
35. Müsəlmanlar üçün gecə kursları açıldı.
N 120, 7 dekabr 1908.
36. iran işlərinə dair. N 124, 11 dekabr 1908.
37. Qafqaz barəsində. N 126, 14 dekabr 1908.
38. Çarəsi nədir?. N 127, 15 dekabr 1908.
39. Zaqafqaz zemstvo smeti. N 136, 26
dekabr 1908.
40. Nə dəhşətli bir gülüş! Nə acı bir istehza!
N 9, 12 yanvar 1909.
41. iran işlərinə dair. Bəxtiyar eli nə politika
tutuyor?! N 412, 15 yanvar 1909.
42. Bir qocanın müsibəti. N 23, 30 yanvar
1909.
Nəsiman Yaqublu
448
M.Ə.Rəsulzadənin
“Tədrismi,
ticarətmi?”
məqaləsi,N108
Imzası:M.Əmin
43. Gecə dərslərindən təəssüratım. N 24, 1 fevral 1909.
44. Açıq terror. N 37, 16 fevral 1909.
45. iran məktubları. Rəşt cəşni eydiyyə. N 57,
18 mart 1909.
46. iran məktubları. Rəştdən. N 59, 20 mart
1909.
47. iran məktubları xüsusi müxbirimizdən.
Rəştdən rus kazakları. N 60, 23 mart 1909.
48. iran məktubları. Mazandaran vaqeəsinin
təfsilatı. N 64, 26 mart 1909.
49. iran məktubları. Qəzvin səmti. Rəştdən.
N 74, 9 aprel 1909.
50. iran məktubları. Tehran
kompaniyaçıları. N 75, 16 aprel 1909.
51. iran məktubları. Rəşt. Rus iqdamatı. N
76, 12 aprel 1909.
52. iran məktubları. Rus nümayişi. N 77, 13
aprel 1909.
53. iran məktubları. Mitinq. N 83, 20 aprel
1909.
54. iran məktubları. Culfa. N 110, 21 may
1909.
55. iran məktubları. Culfada təftişat və
həbslər. N 112, 24 may 1909.
56. iran məktubları. Xüsusi müxbirimizdən
(Təbrizdən). N 116, 28 may 1909.
57. Xüsusi teleqraflar. N 116, 28 may 1909.
58. iran məktubları (Təbrizdən). Səttarxan, Bağırxan nə üçün bəstə
getdilər. N 117, 29 may 1909.
59. iran işləri. iran məktubları. Vəzi-siyasi. N 119, 1 iyun 1909.
60. iran işləri. iran məktubları (Təbriz). Əncümənin ərzi-halı. N
121, 31 iyun 1909.
61. Yol təəssüratı. N 122, 4 iyun 1909.
62. iran məktubları. Yol təəssüratı. Təbrizdə. N 129, 12 iyun 1909.
63. iran məktubları. Urmiyə. N 130, 14 iyun 1909.
64. iran məktubları. Keçən nömrədən mabədi. N 131, 15 iyun 1909.
65. Yol təəssüratı. Təbriz-Urmiyə yolu. N 135, 19 iyun 1909.
66. iran işləri. iran məktubları. Urmiyədən möhtəşəmüssəltənə. N
136, 20 iyun 1909.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
449
67. Yol təəssüratı (keçən nömrədən mabədi). N 137, 22 iyun 1909.
68. Yol təəssüratı (keçən nömrədən mabədi). N 139, 24 iyun 1909.
69. Yol təəssüratı. Urmiyədən. N 140, 25 iyun 1909.
70. Yol təəssüratı. Urmiyədən (keçən nömrədən mabədi). N 141, 26
iyun 1908.
71. iran məktubları. Müxabiri məxsusimizdən. Osmanlı-iran
hadisəsi.
72. Urmiyədən. N 142, 28 iyun 1909.
73. Qəribə bir boykot (müxbiri məxsusimizdən). Təbrizdən. N 143,
29 iyun 1909.
74. Yol təəssüratı. Xüsusi müxbirimizdən. Urmiyə. N 144, 30 iyun
1909.
75. Yol təəssüratı. Urmiyədə (Müxabiri-məxsusimizdən).
Müsəlmanlar. N 145, 1 iyul 1909.
76. Yol təəssüratı (müxabiri-məxsusimizdən). Din bazarı. N 148, 5
iyul 1909.
77. Xüsusi müxbirimizdən gələn teleqraflar. N 151, 8 iyul 1909.
78. iran məktubları. Rəştdən. N 155, 13 iyul 1909.
79. Tehran fəthinin təfsilatı (müxabiri-məxsusimizdən). N 160,
161; ; 19 və 20 iyul 1909.
80. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Vürudi-mövkibiməsud.
N 162, 21 iyul 1909.
81. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Tehran fəthi. N
163, 22 iyul 1909.
82. Tehranın fəthindən sonra iran məktubları.N 166, 26 iyul 1909.
83. Edam cəzaları (müxabiri-məxsusimizdən). N 166, 26 iyul 1909.
84. iran məktubları. Tehranın mühafizəsi (müxabiriməxsusimizdən).
N 167, 27 iyul 1909.
85. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Əsasiyyeyisəltənət.
N 168, 28 iyul 1909.
86. Tehran (xüsusi müxbirimizdən).N168,28 iyul1909.
87. Zillisultan geri qaytarılır – Mir Haşım asıldı. N 168, 28 iyul
1909.
88. iran məktubları (xüsusi müxbirimizdən) keçən nömrədən
mabədi. Silahxurilər. N 169, 29 iyul 1909.
89. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən).N170 30 iyul,1909
90. indiki və gələcək məqsədlər. N 170, 30 iyul 1909.
91. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Edam cəzaları. N
172, 3 avqust 1909.
92. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). icrayi-intixabat. N
173, 4 avqust 1909.
Nəsiman Yaqublu
450
“irani Nov” qəzeti
93. Tehran vəqayei (müxabiri-məxsusimizdən). Vanekdə bir
ixtişaş. N 174, 5 avqust 1909.
94. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Rus səfarətində. N
175, 6 avqust 1909.
95. Tehran vəqayei (müxabiri-məxsusimizdən). Pul istehsalı. N
176, 7 avqust 1909.
96. Xüsusi müxbirimizdən teleqraf. “Tərəqqiyə nisbətən əltafi
humayuni. N 176, 7 aqust
97. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Vəzi-haliyyə. N
177, 9 avqust 1909.
98. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Edam və töqvif. N
179, 11 avqust 1909.
99. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). istiqbali-milli. N
180, 12 avqust 1909.
100. iran məktubları (müxabiri-məxsusimizdən). Mütləqiyyətihakimə.
N 183, 16 avqust 1909.
“Volna” jurnalı
1. Gənc türklərin son qələbəsi haqqında. N 1, 1909.
Cəmi: 101 məqalə
1909-1914-cü illər
Tehran, “irani-Nov” qəzeti
1. Bizim məramımız. N 1, 23 avqust 1909.
2. ispaniya və Mərakeş. Müharibə və inqilab.
N 1, 23 avqust 1909.
3. Hazırkı vəziyyətin icmalı. N 4, 26 avqust
1909.
4. Sued fəhlələri. N 7, 31 avqust 1909.
5. Məhəmmədəli Mirzənin səfərnaməsi. N 49,
23 oktyabr 1909.
6. Yuxudur, yoxsa həqiqət? N 50, 26 oktyabr
1909.
7. iranın indiki siyasi vəziyyəti və ya
dərəbəylik. N 61, 8 noyabr 1909.
8. Parlament nə vəziyyətdə açılır? N 67, 15 noyabr 1909.
9. Millət vəkilləri. N 67, 15 noyabr 1909.
10. Yeni tərzi hərəkət. N 83, 7 dekabr 1909.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
451
“irani Nov” qəzeti
11. Bizim rəsmi dilimiz yoxdur. N
99, 27 dekabr 1909.
12. Şikayətin başlanması. N 101, 29
dekabr 1909.
13. Yapon və rus. N 110, 13 yanvar
1909.
14. Şər arvadlar. N 111, 14 yanvar
1910.
15. Əhərdə vəziyyət. Ruslar Əhərdə.
N 112, 16 yanvar 1910.
16. Biçarə mətbuat. N 113, 17
yanvar 1910.
17. Edamın ağır xatirəsi. N 121, 31 yanvar 1910.
18. “Şəms” qəzeti. N 137, 20 fevral 1910.
19. Parlamentdə coşğunluq. N 153, 10 mart 1910.
20. Quyruqlu ulduzun təsirləri. N 166, 30 mart 1910.
21. Bakı qoçuları. N 168, 2 aprel 1910.
22. Çörək məsələsi. N 173, 9 aprel 1910.
23. Yaxın adamlarıma məktub. N 185, 23 aprel 1910.
24. Uşaqlıq xatirəsi. N 188, 26 aprel 1910.
25. Həzrəti “Niş”dən izahat. N 199, 9 may 1910.
26. Vəsiyyətnamə. N 206, 17 may 1910.
27. Heyvanların konserti. N 213, 25 may 1910.
28. Müsahibənin tərcüməsi. N 216, 28 may 1910.
29. iki il bundan qabaqkı faciə. N 220, 1 iyun 1910.
30. Vədin icrası. N 221, 4 iyun 1910.
31. Mətbuat azadlığı. Mühafizəkar və ya sosialist-mühafizəkar
partiyalarının tənqidi.
N 28, 34, 40, 46, 50, 53; 28 aprel 6, 11, 20, 24, 28 may 1911.
Cəmi: 31məqalə
istanbul “Türk Yurdu” jurnalı
1. iran türkləri. N 4, 1911; N 2, 6, 9, 10, 12,
24, 1912.
Cəmi: 7 məqalə
Nəsiman Yaqublu
452
“iqbal” qəzeti
M.Ə.Rəsulzadənin
“Əsli və Kərəm”
məqaləsi,
1915,N871
istanbul, “Səbilürrəşad”(“Doğru Yol”)
1. iran nədir? N 30 (212) 13 (26) sentyabr
1912
2. Hökuməti-Osmaniyyə ilə iran arasında
maddi və mənəvi rabitələr. N 31 (213) 20 sentyabr;
14 oktyabr 1912.
3. Düşmənin hücumunu bəklərkən. N 32 (214)
27 sentyabr ;10 oktyabr 1912.
4. iran tarixçeyi-inqilabı:Nəsrəddin şah dövrü.
N 33 (215) 17 oktyabr 1912.
5. inqilab mütəfəkkiri və mühərrirləri. N 34
(216), 24 oktyabr 1912.
6. Dövri-istibdadi məmurin. N 35 (217), 31
oktyabr 1912.
7. Müzəffərəddin şah dövrü. N 36 (218), N 40 (222), 7 noyabr, 12
dekabr 1912.
Cəmi: 7 məqalə
“iqbal” qəzetində 1913-1914 cü illərdə
nəşr edilmiş yazıları
1. Təzə kitablar. N 344, 28 aprel 1913.
2. Doğru yol. N 376, 4 iyun 1913.
3. Həsbi-hallar:ibrət günləri. N 377, 5 iyun 1919.
4. Yeni Osmanlı kabinəsi və Tələt bəy. N 379, 7
iyun 1913.
5. Erməni məsələsindən bir az. N 380, 9 iyun
1913.
6. Bir az da ərəb məsələsindən. N 384, 13 iyun
1913.
7. Metrik şəhadətnaməsi. N 385, 14 iyun 1913.
8. Salarüddövlə. N 386, 16 iyun 1913.
9. Həsbi-hallar. Ümid işıltıları. N 387, 17 iyun
1913.
10. Nasirülmülk. N 391, 21 iyun 1913.
11. Balkanlarda hərb. N 392, 23 iyun 1913.
12. Türkiyədə qadınlar. N 397, 398, 403, 420,
422; 28 və 30 iyun, 5, 25 və 28 iyul 1913.
13. Həsbi-hallar. Həyatı sevməli. N 399, 1 iyul
1913.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
453
M.Ə.Rəsulzadənin
“Novruz” məqaləsi,
1915,N884
M.Ə.Rəsulzadənin
“Niş” imzası
M.Ə.Rəsulzadənin
“Niş” imzalı yazısı
14. Rus-müsəlman məktəblərində türkcə tədrisi. N 402, 4 iyul
1913.
15. Tənqidə ehtiyac var. N 476, 10 oktyabr 1913.
16. Səid Nəbiyevin xitabəsi. N 480, 15 oktyabr 1913.
17. Əlifba bayramı. N 486, 20 oktyabr 1913.
18. Tənqid və təqriz. N 497, 5 noyabr 1913.
19. Hədəfi-amalıma. N 501, 10 noyabr 1913.
20. Tənqid və təqriz. N 504, 13 noyabr 1913.
21. Qardaşım, arkadaşım. N 505, 14 noyabr
1913.
22. Oxşama. Məhərrəmlik münasibətilə. N
509, 19 noyabr 1913.
23. Tənqid və təqriz. “Bustan”. N 513, 515;
24 və 28 noyabr 1913.
24. Tənqid və təqriz. “Bahadır və Sona”. N
523, 528, 535, 541; 8, 13, 22 və 29 dekabr 1913.
25. idarəyə məktub. N 532, 18 dekabr 1913.
26. “Yezid ibn Müaviyə”. N 536, 23 dekabr
1913.
27. Müarizlərimə. N 560, 561, 23 , 24 yanvar
1914.
28. “Əhdə vəfa”. N 562, 26 yanvar 1914.
29. Əsli və Kərəm. N 568, 3 fevral 1914.
30. Gülünc gecələr. N 573, 9 fevral 1914.
31. “Şah Abbas və Xurşidbanu”. N 592, 3
mart 1914.
32. Novruz münasibətilə. N 599, 13 mart
1914.
33. Əlifba məsələsi. Mühüm bir xəbər
münasibətilə. N 607, 23 mart 1914.
34. Tənqid və təqriz. “Balalara hədiyyə”. N
631, 20 aprel 1914.
35. Siyavuş. N 636, 25 aprel 1914.
36. Yaram-yaram. N 638, 28 aprel 1914.
37. Əbədi bir gün. N 649, 11 may 1914.
38. Türklərin müzəffəriyyəti. N 657, 20 may
1914.
39. Belçikanın fəlakəti. N 753, 2 oktyabr
1914.
Nəsiman Yaqublu
454
M.Ə.Rəsulzadənin
“Dəlil və sübut
arxasınca” məqaləsi,
1915,N900
40. Mühüm məsələlər. N 754, 3 oktyabr
1914.
41. Petroqrad müsəlmanlarının müraciəti. N
755, 5 oktyabr 1914.
42. Fədai. N 756, 6 oktyabr 1914.
43. Müharibə vergisi. N 756, 6 oktyabr 1914.
44. Müharibə gedişi. N 758, 8 oktyabr 1914.
45. Nəticeyi-hərb nə cür olacaq? N 761, 12
oktyabr 1914.
46. Rusiya əhvali-iqtisadiyyəsi və gömrük
islahı. N 765, 16 oktyabr 1914.
47. Qurban münasibətilə. N 766, 17
oktyabr 1914.
48. “Qaçaq Kərəm”. N 767, 19 oktyabr
1914.
49. Misir tarixindən bir səhifə. N 774, 775, 776; 27, 28, 29 oktyabr
1914.
50. Yalançının hafizəsi olmaz. N 777, 30 oktyabr 1914.
51. Yezidilər. N 778, 783; 31 oktyabr, 6 noyabr 1914.
52. Çindonun alınması. N 779, 2 noyabr 1914.
53. Rüstəm və Zöhrab. N 779, 2 noyabr 1914.
54. Müharibə və millətlər. N 782, 5 noyabr 1914.
55. Səttar xan. N 786, 10 noyabr 1914.
56. Erməni məsələsi ətrafında. N 786, 10 noyabr 1914.
57. Balkan dövlətləri. N 787, 11 noyabr 1914.
58. Gəlirə görə vergi. N 788, 12 noyabr 1914.
59. Aşura. N 790, 1914.
60. Sinusilər. N 792, 793, 796; 19, 20, 24 noyabr 1914.
61. islahat ümidində. N 794, 21 noyabr 1914.
62. iran məclisi-millisinin açılması. N 796, 24 noyabr 1914.
63. Müsəlman unas cəmiyyəti-xeyriyyəsi. N 798, 26 noyabr 1914.
64. ingilislər Misirdə. N 800, 28 noyabr 1914.
65. Üçüncü məclis. N 803, 2 dekabr 1914.
64.ingiltərədə daxili əngəllər. N 804, 3 dekabr 1914.
65.italiyanın vəziyyəti. N 805, 4 dekabr 1914.
66.Diyanət, milliyyət və məişət. N 811, 11 dekabr 1914.
67.“Nadir şah”. N 813, 14 dekabr 1914.
68. Kənd məktəbləri xüsusunda. N 815, 16 dekabr 1914.
69. Təlimi-ümumi məsələsi(I). N 818, 19 dekabr 1914;
70.Təlimi-ümumi məsələsi(II).N 822, 24 noyabr 1914.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
455
71. Drama tapıldı (“Gaveyi-ahəngər”dən aldığım təəssürat). N 21
dekabr 1914.
72. Diqqət olunacaq iki məsələ. N 820, 22 dekabr 1914.
73. Qurama. N 826, 30 dekabr 1914.
74. Yenə kənd məktəbləri haqqında. N 827, 31 dekabr 1914.
“iqbal” qəzetində 1915 –ci ildə
nəşr edilmiş yazıları
75. Yaponiya məsələsi. N 828, 1 yanvar 1915.
76. Qurama. N 830, 4 yanvar 1915.
77. Əsli və Kərəm. N 832, 6 yanvar 1915.
78. Avstriya əhvalı. N 834, 8 yanvar 1915.
79. Azərbaycan xatiratından (Təbriz). N835, 9 yanvar 1915.
80. Qurama. N 837, 12 yanvar 1915.
81. Milli bir vəzifə qarşısında. N 838, 13 yanvar 1915.
82. Tarixi vaqeələr qarşısında (Qonşuluq münasibəti). N 839, 14
yanvar83915.
84. Bu gün münasibətilə (işıqlı bir gün – Mövludi Nəbi!). N 840,
15 yanvar 1915.
85. Arşın mal alan. N 841, 18 yanvar 1915.
86. Hərbzadə müsəlmanlar üçün. N841, 18 yanvar 1915.
87. Əndişəli əlamətlər. N 843, 20 yanvar 1915.
88. Bir münaqişə münasibətilə. N 846, 23 yanvar 1915.
89. Almaniya ilə ingiltərə. N 847, 26 yanvar 1915.
90. Gürcüstanın böyük şairi. N 850, 28 yanvar 1915.
91. Möhtəşəm və milli bir gün. (Gürcü şairi Akakinin mərasimidəfnindən.)
N 862, 11 fevral 1915
92.. Müsəlman mətbuatı nümayəndəsi Məhəmməd Əmin
Rəsulzadənin nitqi. N 862, 11 fevral 1915.
93. Şeyxülislamın təsdiqi münasibəti il. N 864, 13 fevral 1915.
94. Tanrıquliyevin benefisi. N 865, 15 fevral 1915.
95. Bayramın yaxınlaşması münasibəti ilə. N 869, 19 fevral 1915.
96. Cəmiyyəti-xeyriyyə rəisinin izahları münasibəti ilə. N 872, 23
fevral 1915.
97. Müslüm bəyin benefisi. N 881, 5 mart 1915.
98. Vəliəhdin Təbrizə gəlməsi münasibəti ilə. N 882, 6 mart 1915.
99. Novruz. N 884, 9 mart 1915.
100. “Qardaş köməyi” nəşri münasibəti ilə. N 885, 13 mart 1915.
101. Bayram təəssürlərindən. N 890, 19 mart 1915.
102. Bəzi yazılar münasibəti ilə. N 891, 20 mart 1915.
Nəsiman Yaqublu
456
103. Yəhudi istiqlalı. N 892, 22 mart 1915.
104.. Dəlil və sübut arxasında. N 900, 31 mart 1915.
105. Bakı darülmüəllimi münasibəti ilə. N 903, 3 aprel 1915.
106.. Boğazlar məsələsi. N 904, 5 aprel 1915.
107. Gələcək duma seçkiləri. N 911,13 aprel1915.
108. iran əhvalından bir az. N 912, 14 aprel 1915.
109. Yenə darülmüəllimin haqqında. N 913, 15 aprel 1915.
110. iran böhranı. N914,16 aprel 1915.
111. Müdhiş rəqəmlər, acı həqiqətlər! N 917, 20 aprel 1915.
112.. Məcburi qərardadlar həqqində. N 922, 26 aprel 1915.
Cəmi: 112 məqalə
“Şəlalə” jurnalı
1. Asan dil –“yeni lisan”. N 19, 20; 15, 22
iyun 1913.
2. Yeni lisançılar və türkçülər. N 24, 25; 20
və 27 iyul 1913.
3. Dil ictimai mühüm bir amil. N 27, 10
avqust 1913.
Cəmi :3 məqalə
“Bəsirət” qəzeti
1. Bəsirət gərək! N 1, 12 aprel 1914.
2. Kənd məktəbləri və müəllimsizlik. N 2, 19
aprel 1914.
3. Peterburq müşavirə məclisi. N 3, 1914.
4. Bizdə maarif işi. N 4, 3 may 1914.
5. Bəlaya qarşı. N 5, 10 may 1914.
6. Qafqasiya ali məktəbi. N 6, 17 may 1914.
7. Cəmiyyətlərimiz. N 8, 31 may 1914.
8. “Yədi-bəyza”. N 9, 7 iyun 1914.
9. Yenə Peterburq müşavirəsi barəsində. N 10,
15 iyun 1914.
10. Təlaq məsələsi. N 11, 5 iyul 1914.
Cəmi: 10 məqalə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
457
“Yeni iqbal” qəzeti
M.Ə.Rəsulzadənin
“Yaponiyanın
qələbəsi” məqaləsi,
1915,N1
“Dirilik” jurnalı
1. Dirilik nədir? N 1, 16 sentyabr 1914.
2. Milli dirilik (I). N 2, 2 oktyabr 1914;
4. Milli dirilik (II). N 3, 14 oktyabr 1914;
5. Milli dirilik (III). N 4, 1 noyabr 1914;
6. Milli dirilik (IV). N 5, 16 noyabr 1914;
7. Milli dirilik (V). N 6, 1 dekabr 1914;
8. Milli dirilik (VI). N 7, 10 dekabr 1914;
9. Milli dirilik (VII). N 8, 1 yanvar 1915.
Cəmi: 9 məqalə
“YENi iQBAL” QƏZETiNDƏ
NƏŞR EDiLMiŞ YAZILARI
1. “Yaponiyanın qələbəsi”. 28 aprel 1915, N1.
2. “Bəstəkarın benefisi”. 30 aprel 1915, N1.
3. “iqbal idarəsi tərəfindən”. 01 may 1915, N4.
4. “Duma intixabları”. 1 may 1915, N4.
5. “Məcburi qərardadlar haqqında”. 4 may
1915, N6.
6. “Qurama”. 5 may 1915, N7.
7. “Qardaş günü”. 6 may 1915, N8.
8. “Bu gün”. 7 may 1915, N9.`
9. “Qardaş köməyinin müvəffəqiyyəti”. 10
may 1915, N11.
10. “Təbib köməyi gərək”. 11 may 1915, N12.
11.”Qurama”.19 may 1915, N19
Cəmi: 11 məqalə
Nəsiman Yaqublu
458
“Açıq söz” qəzeti,
“Unudulmuş sürgünlər”
məqaləsi, 1916,N251
“Allah xofu”
məqaləsi,1916,N279
“Bakı seminarı”
məqaləsi,1916,N281
“Qurtuluş” jurnalı
1. Qurtuluş.1 oktyabr 1915, N1 “Qurtuluş” jurnalı
Cəmi: 1 məqalə
M.Ə.RƏSULZADƏNiN
“AÇIQ SÖZ” QƏZETiNDƏKi YAZILARI
( 1915-1916-cı illər)
1.Tutаcаğımız yоl. 2 oktyabr 1915, N1
2. Yеni dахiliyyə vəziri. 4 oktyabr 1915, N2
3. imdiki əhdlər. 6 oktyabr 1915, N4
4. Хristiаn оlmаyаn dəvа vəkilləri həqqində.
7 oktyabr 1915, N5
5. Еhtiyаclаrımız. 9 oktyabr 1915, N6
6. Bаhаlıq və qəhət .11 oktyabr 1915,
N7
7. Müsəlmаn dəva vəkilləri həqqində
.12 oktyabr 1915, N8
8. Bеrlin – Bаğdаd. 13 oktyabr 1915,
N9
9. Vаqоn məsələsi.14 oktyabr 1915,
N10
10. Məkulat məsələsi. (Dumа iclаsı
münаsibətilə)15 oktyabr 1915, N11
11. Polşa müsəlmanları.16 oktyabr 1915,
N12
12. Bugünki günlər.18 oktyabr 1915,
N13
13. iki yоl аyrıcındа.19 oktyabr 1915, N14
14. Milliyyət və bəşəriyyət.21 oktyabr
1915, N16
15. Аcаrаlılаr və kаrslılаrın işi.22 oktyabr
1915, N17
16. Bаlkаn əhvаlı. Еtilаf kаbinələri və
sülh хəbərləri.23 oktyabr 1915, N18
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
459
“Hicrətdən 1334”
məqaləsi, 1916,N304
“Bakı qoçubazlığı
haqqında”, 1916,N332
“Dağıstanın maarif
ehtiyacı” məqaləsi,
1916,N347
17. Bugünki sеçkilər.25 oktyabr 1915, N19
18. Ürəksiz dоktоr.26 oktyabr 1915, N20
19. Hicrətdən 1334.28 oktyabr 1915, N21
20. irаn böhrаn içində.2 noyabr 1915, N26
21. Müftilik məsələsi.4 noyabr 1915, N28
22. Bir mоizə münаsibətilə.10 noyabr 1915,
N31
23. Bаyrаmlаr məsələsi.12 noyabr 1915, N33
24. icmаli – əhvаl.19 noyabr 1915, N34
25. Cəmiyyəti-хеyriyyənin оn illigi.15
noyabr 1915, N35
26. Bu işləri kim görsün.16 noyabr 1915,
N36
27. irаn üsyаn içində.19 noyabr 1915, N39
28. icmаli-əhvаl. 20 noyabr 1915, N40
29. Milli qərzlər .22 noyabr 1915, N41
30. Dumаnın аçılаcаğı münаsibətilə. 23
noyabr 1915, N42
31. Qurаmа. 24 noyabr 1915, N43
32. Müəllimlər ictimаi.26 noyabr 1915, N45
33. Qurаmа.26 noyabr 1915, N45
34. icmаli-əhvаl. 27 noyabr 1915, N46
35. irаn uzаtmаsı. 28 noyabr 1915, N47
36. irаn qаtışdı. 30 noyabr 1915, N49
37. Qаfqаsiyаnın еhtiyаclаrındаn.1dekabr
1915, N50
38. icmаli – əhvаl. 4 dekabr 1915, N53
39. Türkistаn üçün mühüm bir аrzu. 10
dekabr 1915, N58
40. icmаli-əhvаl.11 dekabr 1915, N59
Nəsiman Yaqublu
460
“Teatr və musiqi,
iki benefis”
məqaləsi
41. Yеnə müəllimlər ictimаi həqqində.15
dekabr 1915, N62
42. ingilislərə qаrşı. 17 dekabr 1915, N63
43. icmаli – əhvаl. 18 dekabr 1915, N64
44. Qurаmа. 20 dekabr 1915, N65
45. Blоk və frаksiyа məsələsi. 22 dekabr
1915, N67
46. Qаfqаsiyа millətləri münаsibаtındаn. 23
dekabr 1915, N68
47. icmаli – əhvаl. 25 dekabr 1915, N69
48. Milаddаn 1916. 1 yanvar 1916, N75
49. ingiltərənin bir qərаrı. 4 yanvar 1916, N77
50. Mübarək mövlud. 5 yanvar 1916, N78
51. Böyük bir хətа. Mövlud günü təəssürаtındаn. 7 yanvar 1916,
N79
52. Qurаmа. 20 yanvar 1916, N90
53. Yеnə frаksiyаnın mürаciəti həqqində. 22 yanvar 1916, N92
54. Оn illik bir həyаtı düşünürkən. Vоlqаbоyu mətbuаtının
bаyrаmı münаsibətilə. 25 yanvar 1916, N94
55. Çin əhvаlı. 28 yanvar 1916, N96
56. Dövlət dumаsının аçılmаsı. 19 yanvar 1916, N97
57. Gürcü məsləkdaşımızla bəhsimiz. 31 yanvar 1916, N99
58. Bir аz dа tаriхdən. "Ənuşirəvаni-аdil" pyеsi münаsibətilə. 2
fevral 1916, N101
59.Hаşım bəy Vəzirоv. 7 fevral 1916, N105
60.Dumаnın аçılışı münаsibətilə. 9 fevral 1916, N107
61. Qurаmа. "Yеni iqbаl"ın tərcüməsi. 19 fevral 1916, N115
62. Dəmavənd ilə Nеvаdаn iki аvаz. 23 fevral 1916, N118
63. Bəst. 26 fevral 1916, N121
64. Dumаmızın sоn qərаrı. Dövlət dеgil, şəhər dumаmızın. 28 fevral
1916, N122
65.Qurama. 2 mart 1916, N125
66. Yеni şəhər qərаrdаdi. 3 mart 1916, N126
67.Qurtuluş bаyrаmı. Nоvruz – yеni gün!. 8 mart 1916, N130
68.ibn Sinа yurdundа. 14 mart 1916, N132
69.Qurаmа. 18 mart 1916, N136
70.Tövbə еdildimi?. 23 mart 1916, N140
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
461
71. "Nicаt" intiхаbi həqqində. 28 mart 1916, N144
72. Zеmstvо Şurаsı. 3 aprel 1916, N149
73. Məаrif Şurаsı. 7 aprel 1916, N153
74.Zеmstvо. 8 aprel 1916, N154
75. Qurаmа. 8 aprel 1916, N154
76.Yеnə də müftilik məsələsi. 10 aprel 1916, N155
77.Zеmstvо II (Аsаn müsаhibələr). 12 aprel 1916, N157
78.Bürо qurulmаqdаdır. 13 aprel 1916, N158
79.Qurаmа. 13 aprel 1916, N158
80.Zеmstvо III. 14 aprel 1916, N159
81.Mоllа Nəsrəddin. 22 aprel 1916, N166
82.Zеmstvо Şurаsı. 25 aprel 1916, N168
83.Аnlаşılmаsı lаzım bir nöqtə. 28 aprel 1916, N171
84."Ölülər”. 1 may 1916, N173
85.Qurаmа. 5 may 1916, N177
86.Zеmstvо Şurаsı. 8 may 1916, N179
86.Şuradakı ürəfamızın bir xətası. 13 may 1916, N184
87.Siyаsi intriqаlаr. 16 may 1916, N186
88.Qаfqаsiyа zеmstvоsu və müsəlmаn frаksiyаsı. 18 may 1916, N188
89.Qurаmа. 23 may 1916, N192
90.Lоrd Kiçnеr. 27 may 1916, N196
91.Еrməni dеmоkrаtizmi həqqində (Dəgişik bir tərcümə münаsibətilə)....
29 may 1916, N197
92.Bugünki yığınаq. 3 iyun 1916, N202
93.Məktəb və mədrəsə15, 16, 17, 21, 27, 31 mart, 4 aprel, 2,6,7, 10 iyun
1916, N133, 134, 135, 138, 143, 147, 150, 1201, 204, 205, 208;
94.Bir münasibətlə. 6 iyun 1916, N204
95.Sabantuy. 8 iyun 1916, N206
96.Qurаmа. Məsələlər. 13 iyun 1916, N210
97.Qurаmа. 14 iyun 1916, N211
98. Qurаmа. iki pəhlivаnın mübаrizəsi (Lоtuluq аləmindən götürülmə bir
hеkаyə). 19 iyun 1916, N215
99.Qurаmа. 21 iyun 1916, N217
100.Оrucluq хаtirаtı. istаnbuldа rаmаzаnlıq. 24 və 26 iyun 1916, N220,
221
101.Qurаmа. 30 iyun 1916, N225
102.Qurama. Yol ötən müxbir (Xəyal degil, həqiqət). 4 iyul 1916, N228
103.iran əhvali-siyasiyyəsi. 7 iyul 1916, N231
104.iran elləri. 18 iyul 1916, N237
105.Rus - ingilis - irаn еtilаfi. 28 iyul 1916, N244
106.irаn ilə Türkiyə münаsibаti. 29 iyul 1916, N245
Nəsiman Yaqublu
462
107.Unudulmuş sürgünlər. 5 avqust 1916, N251
108.Bizdə kooperativ təşəbbüsləri. 14 avqust 1916, N258
109.Türkiyədə еrmənilər. 15 avqust 1916, N259
110.Vüsuqüddövlə kаbinəsi. 21 avqust 1916, N264
111.Müsəlmanların dəvətdən azadlığı. 22 avqust 1916, N265
112.Təarüf məsələsi. 30 avqust 1916, N272
113.Tərbiyədə mühüm bir nöqtə. 2 sentyabr 1916, N275
114."Allah xofu. 7 sentyabr 1916, N279
115.Hоllаndаyа nə оluyоr. 8 sentyabr 1916, N280
116.Bаkı sеminаriyаsı. 9 sentyabr 1916, N281
117.Fənn və iхtirа üçün. 12 sentyabr 1916, N283
118.Sülh məsələsi. 14 sentyabr 1916, N285
119.Firidun bəy Köçərli məktubuna aid. 23 sentyabr 1916, N290
120.Qurban. 25 sentyabr 1916, N291
121.Quldur məsələsindəki münаqişə münаsibətilə. 28 sentyabr 1916, N292
122.Qurаmа. 5 oktyabr 1916, N298
123.Getdigimiz yol("Açıq söz"ün bir illik davamı münasibətilə).
9 oktyabr 1916, N299
124.Qurama. 11 oktyabr 1916, N300
125.Nə Qаfqаsiyа, nə də irаn. 14 oktyabr 1916, N303
126.Hicrətdən 1335.16 oktyabr 1916, N304
127.Qurаmа. 18 oktyabr 1916, N306
128.Bizə nə kibi məktəb lаzım. 18 oktyabr 1916, N306
129.Müəllimlər kursu. 24 oktyabr 1916, N311
130.Həyаtə dəvət. 24 oktyabr 1916, N312
131.Аnаdоlunun istimdаdi. 3 noyabr 1916, N318
132.Dаrülmüəlliminlərdə inоrоdislər. 11 noyabr 1916, N325
133.Yеnə о məsələ. 15 noyabr 1916, N328
134.Bаkı qоçubаzlığı həqqində. 20 noyabr 1916, N332
135.Tariq ibn Ziyad. 20 oktyabr 1916, N332
136.Zаvаllı kürdlər. 24 noyabr 1916, N336
137.Аçılаcаq mədrəsə həqqində. 29 noyabr 1916, N340
138.Q.Sovet seçkiləri və bizdəki suyi – intiqad. 6 dekabr 1916, N345
139.Dаğıstаnın məаrif еhtiyаcı. 8 dekabr 1918, N347
140.Dibаçəyi-sülhdə ikinci vərəq. 14 dekabr 1916, N351
141.Teatr və musiqi. iki benefis. 18 dekabr 1916, N354
142.Orta məktəblərdə məhəlli dillər. 15 dekabr 1916, N352
143.Mövludi-Nəbi. Türkcəsi: Yаlаvаcın dоğulduğu. 25 dekabr 1916,
N360
144.Nə хəbər vаr. 27 dekabr 1916, N361
145.Bir mədrəsənin bаyrаmı. 28 dekabr 1916, N362
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
463
“Açıq söz” qəzeti, 1917-ci il
146. Mövlud bаyrаmı хüsusundа. 29 dekabr 1916, N363
CƏMi: 146 MƏQALƏ
1917-1918-ci illərdə “Açıq söz” qəzetində
nəşr edilən məqalələri
1. Mövlud bayramı xüsusunda. "Açıq söz", 1 yanvar 1917, N365
2. 1916-cı il. "Açıq söz", 2 yanvar 1917, N366
3. Heyrətli xəbər həqqində. "Açıq söz", 9 yanvar 1917, N372
4. Böyük vüquat qarşısında və onun əlamətləri. "Açıq söz", 11
yanvar 1917, N374
5. Gürcü qəzetələrinin tələbi münasibətilə. "Açıq söz", 15 yanvar
1917, N377
6. Vilsonun ikinci notası
həqqində"Açıq söz", 15 yanvar
1917, N377
7. Vilson nitqinin ikinci cəhəti."Açıq
söz", 16 yanvar 1917, N378
8. “Aşıq söz” idarəsindən."Açıq söz",
17 yanvar 1917, N379
9. “Millətlərin təmini-hüquq”
məsələsi. "Açıq söz", 19 yanvar
1917, N381
10. Bir tərcümanın hekayəsi. "Açıq
söz", 23 yanvar 1917, N384
11. ibtidai təlim məsələsi. "Açıq söz", 27 yanvar 1917, N388
12. Gürcülərlə müsəlmanlar. "Açıq söz", 29 yanvar 1917, N389
13. Gürcü-türk etilafı. "Açıq söz", 1fevral 1917, N392
14. Bir etiraf münasibətilə. "Açıq söz", 7 fevral 1917, N397
15. Müsəlman idareyi-ruhaniyyələri. "Açıq söz", 13 fevral 1917,
N402
16. islam dini və ana dili. "Açıq söz", 27-28 fevral 1917, N413-414
17. Böyük inqilab. "Açıq söz", 5 mart 1917, N418
18. Hürriyyət qarşısında. "Açıq söz", 7 mart 1917, N420
19. Novruz. "Açıq söz", 8 mart 1917, N421
20. Novruzi-hürriyyət. "Açıq söz", mart 1917, N422
21. Bahari-hürriyyət. "Açıq söz", 15 mart 1917, N424
Nəsiman Yaqublu
464
M.Ə.Rəsuızadənin “Xan sarayının
təslimi” məqaləsi, “Açıq söz” qəzeti,
1917-ci il
22. Məclisi-Müəssisana hazırlaşalım. "Açıq söz", 16 mart 1917,
N425
23. Cümhuriyyət. "Açıq söz", 17 mart 1917, N426
24. Polyak millətinə xitabnamə. "Açıq söz", 20 mart 1917, N428
25. 4 gün xəlq içində."Açıq söz", 24, 29, 31 mart, 4 aprel 1917, N432,
436, 438, 441
26. Bir böyük bayram daha. "Açıq söz", 26 mart 1917, N433
27. Rusiya müsəlmanlarının ictimai və Bakı müsəlman cəmiyyətlərinin
borcu."Açıq söz", 26 mart 1917, N433
28. iki baxış ortasında. "Açıq söz", 27 mart 1917, N434
29. iki hökumət. "Açıq söz", 28 mart 1917, N435
30. General Kuropatkinin hürriyyəti"Açıq söz", 30 mart 1917, N437
31. Cümhuriyyəti-ənam şüarı, Kadet firqəsi və müsəlmanlar."Açıq
söz", 31 mart 1917, N438
32. Kadet firqəsi və müsəlmanlar.
"Açıq söz", 3
aprel 1917, N440
33. Milyukov həqqində."Açıq
söz", 3 aprel 1917, N440
34. Məqsudovun faciəsi.
"Açıq söz", 4 aprel 1917,
N441
35. Rusiya müsəlman ictimai
harada olmalıdır. "Açıq
söz", 5 aprel 1917, N442
36. Cəmaət idarəsi. "Açıq
söz", 5, 13 aprel 1917,
N442, 449
37. Qafqasiya müsəlman
ictimai
münasibətilə."Açıq söz", 7 aprel 1917, N444
38. Hürriyyət borcu."Açıq söz", 10 aprel 1917, N446
39. Mühitimizdəki hərəkətlər münasibətilə. "Açıq söz", 11 aprel
1917, N447
40. Buxara ilə Xivədə. "Açıq söz", 13 aprel 1917, N449
41. Qafqasiya qurultayı. "Açıq söz", 14 aprel 1917, N450
42. Qafqasiya müsəlman qurultayında.Siyasi-milli məqsədlər. "Açıq
söz", 25, 26 aprel 1917, N457, 458
43. iranda rus çarizmi. "Açıq söz", 9 may 1917, N468
44. Qəflət zamanı degil!. "Açıq söz", 12 may 1917, N471
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
465
M.Ə.Rəsuızadənin “Çörək
yoxdur” məqaləsi, “Açıq söz”
qəzeti, 1917-ci il
45. Nərəyə gediyoruz? . "Açıq söz", 19 may 1917, N778
46. Bizim nöqteyi nəzərindən Rusiyada Cumhuriyyəti ənam. "Qardaş
köməyi", may, 1917, N 1
47. Ümumrusiya müsəlman syezdi. "Açıq söz", 21, 23, 26, 28, 29, 30,
31 may, 2, 4, 6, 7, 8, 12, 13 iyun 1917, N478, 481, 482, 483, 484,
485, 487, 488, 490, 491, 492, 495, 496
48. Moskva müsəlman syezdində oxunan Salikov məruzəsi. "Açıq
söz", 24 may 1917, N480
49. Solların səhvi. "Açıq söz", 29 may 1917, N483
50. Rus imperializmi həqqində. "Açıq söz", 31 may 1917, N485
51. Fitnələrə qarşı. "Açıq söz", 1
iyun 1917, N486
52. Duma seçkiləri. "Açıq söz", 6
iyun 1917, N490
53. iyunun birindəki iğtişaş
həqqində. "Açıq söz", 9 iyun
1917, N493
54. Tazə dum seçkiləri
münasibətilə. "Açıq söz", 12
iyun 1917, N495
55. Sosializm həqqində. "Açıq
söz", 25 iyun 1917, N506
56. Fitnələr həqqində. "Açıq söz",
30 iyun 1917, N509
57. Seçkilər. "Açıq söz", 2 iyul
1917, N510
58. Bu nədir?. "Açıq söz", 5 iyul
1917, N513
59. Tazə rəfiqimizi təbrik. "Açıq
söz", 5 iyul 1917, N513
60. Eydi-fitr münasibətilə. "Açıq söz", 7 iyul 1917, N515
61. Böhrani-inqilab. "Açıq söz", 12 iyul 1917, N517
62. Tazə Şurayi-Milli. "Açıq söz", 16 iyul 1917, N520
63. Bələdiyyə seçkiləri həqqində. "Açıq söz", 17 iyul 1917, N521
64. Soldan sağa. "Açıq söz", 24 iyul 1917, N527
65. Federalizm və demokratizm. "Açıq söz", 25 iyul 1917, N528
66. Ətrafın bitişdirilməsi. "Açıq söz", 28 iyul 1917, N531
67. Harada mədən orada bən! (Mədənlərin bitişdirilməsi münasibətilə).
"Açıq söz", 30 iyul 1917, N532
68. Əmələlərlə mədənçilər. "Açıq söz", 1 avqust 1917, N534
69. Milisya təşkilatı. "Açıq söz", 2 avqust 1917, N535
Nəsiman Yaqublu
466
“Müsavat”qəzeti,
1917-ci il
70. Yenə mədənlər məsələsi. "Açıq söz", 3 avqust 1917, N536
71. Üç qurultay. "Açıq söz", 4 sentyabr 1917, N537
72. Moskva şurası. "Açıq söz", 13 avqust 1917, N539
73. Məclisi-Müəssisan dəvəti qarşısında. "Açıq söz", 16 avqust
1917, N542
74. Məkulat çətinligi. "Açıq söz", 24 avqust 1917, N549
75. Milli tələblər. "Açıq söz", 25 avqust 1917, N550
76. Əql hakim oldu!. "Açıq söz", 28 avqust 1917, N552
77. 6 ay inqilab. "Açıq söz", 29 avqust 1917, N553
78. Əksinqilab. "Açıq söz", 30 avqust 1917, N554
79. Vəzifə başına. "Açıq söz", 31 avqust 1917, N555
80. Kornilov macərası. "Açıq söz", 1 sentyabr 1917, N556
81. Diviziyanın bəyanatı. "Açıq söz", 3 sentyabr 1917, N557
82. Bakı kəndlərinin müqəddəratı. "Açıq söz", 5 sentyabr 1917, N559
83. Cümhuriyyət elanı. "Açıq söz", 6 sentyabr 1917, N560
84. Türküstanlı qardaşlarımıza. "Açıq söz", 6 sentyabr 1917, N560
85. Bihudə təkliflər. "Açıq söz", 7 sentyabr 1917, N561
86. Millətlər qurultayı. "Açıq söz", 10 sentyabr 1917, N563
87. Bir dərs daha. "Açıq söz", 11 sentyabr 1917, N564
88. Məkulat böhranı. "Açıq söz", 12 sentyabr 1917, N565
89. Çörək yoxdur. "Açıq söz", 13 sentyabr 1917, N566
90. Qurban bayramı. "Açıq söz", 14 sentyabr 1917, N567
91. Peterburq demokrat şurası.
"Açıq söz", 18 sentyabr 1917,
N568
92. Federalizmin qələbəsi. "Açıq
söz", 19 sentyabr 1917, N569
93. Bakı uyezdi həqqində üç nəzər.
"Açıq söz", 19 sentyabr 1917,
N569
94. Böyük bir itik. "Açıq söz", 20
sentyabr 1917, N570
95. Mədənlərdə zabastovka. "Açıq söz", 28 sentyabr 1917, N576
96. Yürüdüyümüz yol. "Müsavat" (Heyəti-Təhriyyə), 10 sentyabr
1917, N1
97. Avazi Müsavat. "Müsavat", 10 sentyabr 1917, N1
98. Finlandiyadan dərs. "Müsavat", 1 oktyabr 1917, N3
99. “Müsavat”ın mühazirəsi. "Müsavat", 13 oktyabr 1917, N4
100. Bizim “qərəzimiz”. "Müsavat", 20 oktyabr 1917, N5
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
467
101. Yeni hökumətin tazə bəyannaməsi. "Açıq söz", 1 oktyabr 1917,
N578
102. Məsuliyyətli bir etinasızlıq. "Açıq söz", 30 oktyabr 1917, N580
103. Nömrəli seçkilər. "Açıq söz", 23 oktyabr 1917, N595
104. Birinci firqə qurultayı. "Açıq söz", 25 oktyabr 1917, N597
105. “Nagəhan” bir qələbə. "Açıq söz", 26 oktyabr 1917, N598
106. Bu gün imtahan günü. "Açıq söz", 29 oktyabr 1917, N600
107. “Müsavat” qurultayı . "Açıq söz", 27, 29, 30, 31 oktyabr; 1, 2
noyabr 1917, N599, 600, 601, 602, 603, 604
108. Müşahidat. "Açıq söz", 2 noyabr 1917, N604
109. Türk Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi “Müsavat”. "Açıq söz", 16
noyabr 1917, N607
110. Türk Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi “Müsavat”. "Açıq söz", 17
noyabr 1917, N608
111. Məclisi-Müəssisan seçkiləri. "Açıq söz", 26 noyabr 1917, N613
112. Qiyamət. "Açıq söz", 29 noyabr 1917, N616
113. Millətlərin hüququ və hərəkətləri. "Açıq söz", 8 dekabr 1917,
N624
114. Bugünki ibtida. "Açıq söz", 22 dekabr 1917, N635
115. Həmiyyət günü. "Açıq söz", 24 dekabr 1917, N636
116. Milli hal və hissiyyat. "Açıq söz", 24 dekabr 1917, N636
117. Xan sarayının təslimi. "Açıq söz", 25 dekabr 1917, N637
118. 1917-ci il. "Açıq söz", 1, 2 yanvar 1918, N643-644
119. Məclisi-Müəssisan. "Açıq söz", 11 yanvar 1918, N652
120. 1918-ci il yanvarın 12-də Milli Şuranın iclasında
M.Ə.Rəsulzadənin çıxışı. "Açıq söz", 14 yanvar 1918, N654
121. Türkiyə ilə mütarikə.Sülh ətrafında. "Açıq söz", 14, 15, 16
yanvar 1918, N654-656
122. Əsirlər günü"Açıq söz", 19 yanvar 1918, N659
123. Türkiyə Ermənistanı həqqində əmrnamə. "Açıq söz", 19 yanvar
1918, N659
124. icmali-əhval. "Açıq söz", 25, 26 yanvar 1918, N664-665
125. Bizim muxtariyyətimiz və Bakı bolşevikləri. "Açıq söz", 29
yanvar 1918, N667
126. icmali-əhval. "Açıq söz", 2 fevral 1918, N671
127. Rəfi-iştibah. "Açıq söz", 2 fevral 1918, N671
128. Bakı bolşeviklərinin kadetlərə “təslimi”. "Açıq söz", 6 mart
1918, N697
CƏMi: 128 MƏQALƏ
Nəsiman Yaqublu
468
“Azərbaycan” qəzeti
“Azərbaycan” qəzeti
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin “Şərqi Rus”dan başlayaraq “Açıq söz”
də daxil olmaqla bu mətbuat orqanlarında nəşr edilən yazıları onun
Seçilmiş əsərlərinin I,II,III və IV –cü cildlərindən götürülmüşdür.
“istiqlal” qəzetində nəşr edilmiş yazıları
1. Azərbaycan Cümhuriyyəti. Bakı, 1919.
2. Azərbaycan paytaxtı. Bakı, 1919.
CƏMi: 2 MƏQALƏ
“AZƏRBAYCAN” QƏZETiNDƏKi MƏQALƏLƏRi
(1918-1920-Ci iLLƏR)
1. Təbrik teleqramları. “Azərbaycan”.
03.10.18. N5.
2. Hankı ümidlə? “Azərbaycan”.
16.11.18. N41.
3. “istiqlal”. “Azərbaycan”.
27.11.18. N50.
4. Bütün Azərbaycan əhalisinə.
29.11.18. N52.
5. Samoopredeleniya.
“Azərbaycan”. 01. 12. 18. N53.
6. Azərbaycan paytaxtı. I. “Azərbaycan”.
03. 12. 18. N55.
7. Azərbaycan paytaxtı. II. “Azərbaycan”.
06.12. 18. N57.
8. Hadisələrin mənası. “Azərbaycan”.
15.12. 18. N65.
9. Azərbaycan paytaxtı. III.
“Azərbaycan”. 19.12. 18. N68.
10. Azərbaycan paytaxtı. III.
“Azərbaycan”. 31. 12. 18. N75.
11. Rusca danışmalı imiş.
“Azərbaycan”. 08.01.19. N82.
12. Milyukov zehniyyəti. “Azərbaycan”. 12. 01. 19. N85.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
469
“Azərbaycan”
qəzetində
M.Ə.Rəsulzadənin
“Qurtuluş günü”
məqaləsi
13. Zaqatala məsələsi.. “Azərbaycan”. 14.01. 19. N87.
14. Türkiyə məğlubmudur? “Azərbaycan”. 17. 01. 19. N90.
15. Yeni ingilis kabinəsi. “Azərbaycan”. 20.01. 19. N92.
16. Hesab günü. “Azərbaycan”. 21. 01. 19. N93.
17. Əmələ məsələsi. “Azərbaycan”. 22. 01. 19. N94.
18. Tətil etməlimidir? “Azərbaycan”. 24. 01. 19. N96.
19. Vicdan sızlıyor. “Azərbaycan”. 27.01. 19. N98.
20. Siyasi vəziyyətimiz. “Azərbaycan”. 28. 01. 19. N99.
21. Tədbir gərəkdir. “Azərbaycan”. 29. 01. 19. N100.
22. Ciddiyyət. “Azərbaycan”. 31.
01.19. N102.
23. iki konfrans. “Azərbaycan”. 02. 02.
19. N103.
24. Məclisi-Məbusan və müxaliflər.
“Azərbaycan”. 03.02.19. N104.
25. Hökumət hər şeyi etməz.
“Azərbaycan”. 05. 02. 19. N106.
26. Azərbaycan paytaxtı. “Azərbaycan”.
07. 02. 19. N108.
27. Süni böhran. . “Azərbaycan”. 09.02.
19. N109.
28. Yalnız bir avaz. “Azərbaycan”.
10.07. 19. N110.
29. Bu günün məsələsi. .
“Azərbaycan”. 17. 02. 19. N115.
30. Hər sözə aldanmayalım.
“Azərbaycan”. 19. 02. 19. N117.
31. Hökumət niyə istefa etdi? “Azərbaycan”. 04. 03. 19. N128.
32. Hökumət niyə istefa halındadır? “Azərbaycan”. 05. 03. 19.
N129.
33. Unudulmaz faciə! “Azərbaycan”. 31. 03. 19. N147.
34. Nümuneyi-imtisal bir gün. “Azərbaycan”. 02. 04. 19. N148.
35. Milli bir gün. . “Azərbaycan”. 02. 04. 19. N151.
36. iran və biz. “Azərbaycan”. 08. 04. 19. N152.
Nəsiman Yaqublu
470
“Azərbaycan” qəzeti
37. Siyasətə qarışmaz. “Azərbaycan”. 12.
04. 19. N156.
38. Azərbaycan və iran. “Azərbaycan”.
28. 04. 19. N168.
39. Tətil bitdi? “Azərbaycan”. 14. 05. 19.
N186.
40. Nə böyük bayram. “Azərbaycan”. 28.
05. 19. N180.
41. iran-Azərbaycan.“Azərbaycan”.26. 06.
19. N212.
42. Məsuliyyətimiz artdı! “Azərbaycan”.
29. 08. 19. N263.
43. Həqq yerini tutan gün.
“Azərbaycan”. 15. 09. 19. N274.
44. Qurtuluş günü. “Azərbaycan”. 18. 09. 19. N276.
45. Türkiyə hərəkati-milliyyəsi. “Azərbaycan”. 28. 10. 19. N307.
46. ingilis siyasəti. I. “Azərbaycan”. 19. 11. 19. N325.
47. Gözlərimiz aydın! “Azərbaycan”. 14. 01. 20. N12.
48. Bolşevizmin təlimi. “Azərbaycan”. 14. 02. 20. N29.
49. Yanlış təfsirlər. “Azərbaycan”. 25. 02. 20. N39.
50. Ermənistanın qanlı icraatı. 11.03.20. N52
51. Dövri-hürriyyət. “Azərbaycan”. 14. 03. 20. N53.
52. Qurtuluş günü. “Azərbaycan”. 19. 03. 20. N58.
53. Almaniyadakı hərəkat. “Azərbaycan”. 19. 03. 20. N58.
54. Ordumuz zəfərdə. “Azərbaycan”. 06. 04. 20. N68.
Cəmi: 54 məqalə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
471
M.Ə.Rəsulzadənin
“Yeni
Qafqasiya”nın ilk
sayındakı “Atəş
çalan Prometey”
məqaləsi
MÜHACiRƏTDƏ NƏŞR EDiLƏN MƏQALƏLƏRi
1923-1955-Ci iLLƏR
istanbul, “Yeni Qafqasiya” jurnalı
1923-1927-ci illər
1. Rəsulzadə Məhəmməd Əmin. “Yüz sənə
Moskof əlində”, Zaman qəzeti N 187, 13 təşrin-i
əvvəl 1918.
2. “Atəş çalan prometə”, “Yeni Qafqasya”
məcmuəsı, il-1, say- 1, 9 səfər 1341 (26 sentyabr
1923-cü il), səh. 1-3.
3. “Azərbaycanda təqibat”, il - 1, say- 1, 9
səfər 1341, səh. 7-8.
4. “istanbulun ikinci fəthi”, il - 1, say 2, 4
rəbiyüləvvəl 1342, səh. 1.
5. “Gayət mühim bir sual”, il-1, say 2, 4
rəbiyüləvvəl 1342, səh. 2-4.
6. “Sovet cumhuriyətləri ittifaqı”, il-1,
say 2, 4 rəbiyüləvvəl 1342, s. 7-8.
7. “Azərbaycanda bolşevik terroru”, il -
1, say 2, 4 rəbiyüləvvəl 1342,
səh. 8-9.
8. “Türkiyə Cumhuriyyəti”, il - 1, say 3, 21 rəbiyüləvvəl 1342, səh. 1.
9. “Tarix təkrar edir!.. il- 1, say 3, 21 rəbiyüləvvəl 1342, səh. 1-3.
10. “Qafqazda bolşevik propaqandası” il-1, say 3, 21 rəbiyüləvvəl
1342, səh. 3-5.
11. “Erivan” hadisəsi və Türkiyə əfkar-i umumiyəsi”, il-1, say 3, 21
rəbiyüləvvəl 1342, səh. 6-9.
12. “Türkiyə-Rusiya münasibəti”, il-1, say 3, 21 rəbiyülahir 1342,
səh. 9-10.
13. “Cumhuriyyət idarəsi”, il-1, say 4, 6 rəbiyülahir 1342, səh. 1-2.
14. “Həzəyanı- bədii”, il-1, say 4, 6 rəbiyülahir 1342, səh. 7-10.
15. “Rusiya-iran münasibətindən”, il-1, say 4, 6 rəbiyülahir 1342,
səh. 10-12.
16. “Zəruri bir izah”, il-1, say 4, 6 rəbiyülahir 1342, səh. 12-14.
17. “Rusiya böhranı iqtisadiyyatı nə halda?” il-1, say 4, 6 rəbiyülahir
1342, səh. 14-15.
18. “Cəbr və təhdid ideolojisi”, il-1, say 5, 24 rəbiyülahir 1342, səh.
1-2.
Nəsiman Yaqublu
472
Jurnalda verilən
Azərbaycan xəritəsi
19. “Rəsulzadə Məhməd Əmin Bəyin bir məktubu”, il-1, say 5, 24
rəbiyülahir 1342, səh. 6-8.
20. “Sovetlər ittifaqı və Lehistan”, il-1, say 5, 24 rəbiyülahir 1342,
səh. 10-11.
21. “Bolşevik zülmü”, il-1, say 6, 7 cəmaziyələvvəl 1342, səh. 1-2.
22. “Qafqazdakı bolşevik istiqlalı”, il-1, say 6,7 cəmaziyələvvəl
1342, səh. 6-8.
23. “Səfikürdlü Arslan Bəy”, il-1, say 6, 7 cəmaziyələvvəl 1342,
səh. 14.
24. “Rusiya məsələsi”, il-1, say 24 cəmaziyələvvəl 1342, səh. 1-3.
25. “Bolşeviklər haqqında həqiqət”, il- 1, say 7, 24 cəmaziyələvvəl
1342, səh. 9-12.
26. “Bolşevik firqəsindəki ixtilaf”, il-1, say 8 cəmaziyəahir 1342,
səh. 1-3.
27. “Bolşeviklər haqqında həqiqət”, il-3,
say 8, 16 cəmaziyəahir 1342, səh. 7-10.
28. “Leninin vəfatı”, il-1, say 9, 25
cəmaziyəahir 1342, səh. 1-3.
29. “Lenin öldükdən sonra”, il-1, say 9,
25 cəmaziyəahir 1342, səh. 4.
30. “Sovetləri təsdiq məsələsi”, il-1, say
10, 8 rəcəb 1342, səh. 1-3.
31. “Rəis Wilsonun vəfatı
münasibətiylə”, il-1, say 10, 8 rəcəb 1342,
səh. 4-5.
32. “Türk inqilabının kəmalı”, il-1, say
11, 25 rəcəb 1342, səh. 1-3.
33. “Rusiya-ingiltərə münasibəti”, il-1, say 11, 25 rəcəb 1342, səh. 6-
8.
34. “Türkiyə-Rusiya münasibəti”, il-1, say 11, 25 rəcəb 1342, səh. 8-11.
35. “Fransa-Rusiya münasibətindən”, il-1, say 11, 25 rəcəb 1342,
səh. 10-11.
36. “Eyni üsull, eyni vəhşət”, il-1, say 12, 11 şaban 1342, 1 mart
1340, səh. 1-2.
37. “Azərbaycanda muhacirət politikası”, il-1, say 12, 11 şaban 1342,
1 mart 1340 səh. 5-7.
38. “iran qəzetinin bir münaqişəsi münasibətilə”, il-1, say 12, 11
şaban 1342,
1 mart 1340, səh. 12-13.
39. “Ac duran məhbuslar”, il-1, say 13, 11 şaban 1342, 1 mart 1340,
səh. 1-2.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
473
“Beynəlmiləl həyat”
başlıqlı yazı
“Türkiyə
mətbuatında”
başlıqlı yazı
40. “iranda Cümhuriyyət”, il-1, say 13, 11 şaban 1342, 15 mart
1340, səh. 3-6.
41. “Xainin hədyanları”, il- 1, say 14, 11 ramazan 1342, səh. 1-4.
42. “Kommunist propaqandası və Türkiyə”, il-1, say 14, 11
ramazan 1342, səh.
7-8.
43. “Azərbaycanın Böyük matəmi”, il-
1, say 15, 22 ramazan 1342, səh. 1-2.
44. “Bolşevik istilası necə yarandı”, il-
1, say 15, 22 ramazan 1342, səh. 5-8.
45. Məhəmməd Əmin Bəyin bir nitqi”,
il-1, say 5, 22 ramazan 1342, səh. 8-10.
46. “Məsələ aynıdır” il- 1, say 16, 12
şəvval 1342, səh. 1-3.
47. “Rusiya-Türkiyə münasibəti”, il-1,
say 16, 12 şəvval 1342, səh. 5-6.
48. “Azərbaycanın böyük günü”, il-1,
say 17, 25 şəvval 1342, səh. 2-4.
49. Azərbaycan Məclisi Məbusanında
Rəsulzadənin bir nitqi” (“Azərbaycan” qəzeti,
15 qanun-ı sani 1920-dən), il-1, say 17, səh. 13-
14.
50. “Trotskiyə aid olunan bir nitq
munasibətilə”, il-1, say 18, 13 zilkadə 1342,
səh. 1-3.
51. “Saxta bayramlar”, il-1, say 19, 29
zilkadə 1342, səh. 1-2.
52. “Vəhşət hələ bər-davam!...” il-1, say
20, 29 zilhiccə 1342, səh. 1-2.
53. “S.S.S.R.-dəki sözlər və işlər”, il-1,
say 21, 2 məhərrəm 1343, səh. 1-3.
54. “Pək qıymətdar bir qərar”. il-1, say
22, 17 muəhərrəm 1343, səh. 1-2.
55. “Məchul Əsgərin məzarı başında”.
il-1, say 23, 3; səfər 1343, səh. 1-2.
56. “Rusiya-ingiltərə ixtilafı haqqında”, il-1, say 23, 3; səfər 1343,
səh. 1-2.
57. “Qafqazda qanlı ixtilal”, il-1, say 24, 18 səfər 1343, səh. 1-2.
58. “ikinci ilə girərkən”, il-2, say 1, 8 rəbiyüləvvəl 1343, səh. 1-3.
Nəsiman Yaqublu
474
“Azərbaycanda edamlar”
yazısı
59. “Gürcüstan ixtilali bir ixtilal mücadiləsidir”, il-2, say 1, 8
rəbiyülüvvəl 1343, səh. 3-4.
60. “Bolşevik hökuməti qarşısında sosialist hökumətlər”, il-2, say 2,
18 rəbiyüləvvəl 1343, səh. 1-3.
61. “(Mc Donald) kabinəsi və Rusiya”, il-2, say 2, 18 rəbiyüləvvəl
1343, səh. 14-15.
62. “Ziya Gökalp”, il-2, say 3, 7 rəbiyüləvvəl 1343, səh. 1-3.
63. “Rəsulzadə Məhəmməd Əmin Bəyin müraciəti”, il-2, say 3, 7
rəbiyülahir 1343, səh. 7-8.
64. “ingiltərədə intihab mücadiləsi”, il-2, say 3, 7 rəbiyülahir 1343,
səh. 14-16.
65. “ingilis və Amerika intihabları nəticəsində”, il-2, say 4, 22
rəbiyülahir 1343, səh. 1-2.
66. “Sovetlər qanunu əsasına aid”, il-2, s. 4, 22 rəbiyülahir 1343,
səh. 4-5.
67. “Bolşevik sistemi çıkmazda”, il-2, say 5, 7 cəmaziyələvvəl 1343,
səh. 1-4.
68. “Muasir iranın həqiqi çöhrəsi”, il-2, say 5, 7 cəmaziyələvvəl
1343, səh. 4-7.
69. “Trotski müxalifətdə”, il-2, say 5, 7 cəmaziyələvvəl 1343, səh.
9-11.
70. “Azərbaycanda kəndli üsyanları”, il-2, say 5, 7 cəmaziyələvvəl
1343, səh. 11.
71. “Siyasi hoqqabazlıq”, il-2, say 6, 25
cəmaziyələvvəl 1343, səh. 1-2.
72. “Fransanın Sovetləri təsdiqinə aid”, il-
2, say 6, 25 cəmaziyələvvəl 1343, səh. 3-4.
73. “Estoniya ixtilali”, il-2, say 6, 25
cəmaziyələvvəl 1343, səh. 7-8.
74. “Yeni iranın pək böyük bir
müvəffəqiyyəti”, il-2, say 7, 9 cəmaziyəlahir
1343, səh. 1-2.
75. “Kəndli ilə üz-üzə”, il-2, say 8, 24
cəmaziyələvvəl 1343, səh. 1-3.
76. “Bolşevizm və Asiya
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası iSTiQLAL TƏQViMi
(1917-ci ilin martından 1920-ci ilin aprelinə qədər)
1917-ci il
1. Mart ayında çarlığın süqutundan sonra “Müsavat” Xalq
Partiyası gizli həyatdan rəsmi fəaliyyətə başlayır.
2. Gəncədə “Türk Ədəmi Mərkəziyyət Partiyası” adlı istiqlalçı
milli siyasi bir partiya təşəkkül edir.
3. Bakıda Aprel ayının ortalarında Qafqaz Müsəlmanlarının
Qurultayı açılır. Qurultayda türkçü-milliyyətçi, islamçı – mühafizəkar və
sosialist qismi olan üç siyasi cərəyanın mövcudluğu meydana çıxır.
4. Türk ellərinə, o cümlədən Azərbaycana istiqlal tələb edən
milliyyətçi – türkçü demokratik partiyalar – “Müsavat” ilə “Ədəmi-
Mərkəziyyət” partiyaları birləşməyə qərar verir.
5. Qafqaz Müsəlmanları Qurultayı (Bakı, 1917, 15-20 aprel)
Rusiyanın Ədəmi-Mərkəziyyət əsası üzərinə qurulmasını, Türk ellərindən
Azərbaycana, Türküstana – qırğız-qazaxlara, Başqırdıstana, Kazana,
Krıma və Dağıstana milli-məhəlli muxtariyyət verilməsini qərara alır.
6. 1917-ci ilin mayında Rusiyada yaşayan müsəlmanların
qurultayında Qafqaz Müsəlmanları Qurultayının ərazi muxtariyyəti qərarı
təsdiq edilir.
7. Rusiya universitetlərində oxuyan Azərbaycanlı tələbələrin
ümumi konqresi istiqlal qərarının həyata tətbiqi üçün milli təşkilatın
əmrinə əməl etməyə qərar verir.
8. 1917-ci ilin mayın 6-12-də Bakıda bütün Qafqaz türklərinin
orta və lisey tələbələrinin qurultayı açılır. Qurultay milli qurultayın qərarı
uğrunda çalışmağa və milləti birləşdirmək üçün xalq içərisinə getməyə
qərar verir.
9. Ümumi Rusiya Məclisi-Müəssisan seçkilərində xalqın etimadını
doğuran “Müsavat” və “Milli Komitə” bloku yaranır.
10. Oktyabr ayında “Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Müsavat” Partiyası
ilk qurultayında birgə proqramını tənzim və təsdiq edir.
11. Rusiyada baş verən bolşevik inqilabı üzərinə Azərbaycan,
Gürcüstan və Ermənistan deputatları Tiflisə toplanır.
12. Cənubi Qafqaz Komissarlığı hökumət şəklini alaraq Türkiyə
ilə danışıqlara başlayır.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
417
1918-ci il
1. Cənubi Qafqaz Seymi yaranır və birgə müvəqqəti Cənubi
Qafqaz hökuməti təşəkkül edir.
2. Azərbaycan fraksiyası Qafqazın Rusiyadan rəsmən ayrı bir
dövlət olduğunu elan etməyi tələb edir.
3. Bolşeviklərlə daşnaklar 31 Mart qətliamını vücuda gətirərək
Bakıda sovet hökuməti qurur.
4. 28 Mayda Azərbaycan Milli Şurası Azərbaycanı müstəqil bir
dövlət elan etməklə Fətəli Xan kabinəsi təşkil edir.
5. iyunda Milli Şura və hökumət Tiflisdən Gəncəyə köçür.
6. Azərbaycan Cümhuriyyətinin ilk diplomatik təşəbbüsü –
Türkiyə ilə bağlanan müqavilə əsasında qardaş Türkiyə Bakının xilası
üçün Azərbaycan hökumətinin əmrinə əsgəri qüvvət göndərir.
7. Gəncədə ikinci Fətəli xan kabinəsi təşəkkül edir və mürtəce
qüvvələrin təzyiqi altında şurayi-milli tətili fəaliyyətə qərar verir.
8. Sentyabrın 15-nə qədər davam edən qanlı hərb Azərbaycan
hökumətinin zəfəri ilə nəticələnir. Bakı alınır.
9. Hökumət Gəncədən Bakıya köçür.
10. Azərbaycan Parlamenti açılır.
11. Parlament üçüncü Fətəli Xan kabinəsini təşkil edərək, Sülh
konfransına fövqəladə bir heyəti göndərir.
1919-cu il
1. ingilislərlə bərabər Bakıya daxil olmuş rus və erməni qüvvətləri
Azərbaycan hökuməti ilə Azərbaycan xalqının tələbi üzərinə Bakını tərk
edir.
2. Azərbaycan Milli Ordusu xalqın həyəcanlı sevincləri içində
Gəncədən Bakıya gəlir.
3. Azərbaycan Milli Ordusunun ilk zəfəri: Muğan və Lənkəran rus
və erməni qüvvətlərindən azad edilir.
4. ingilis işğal ordusu Azərbaycanı tərk edir.
5. Avropaya hər il göndərilməsinə qərar verilən tələbədən yüz
nəfərlik bir qrup yola çıxır.
6. Bakıda müasir bir Universitetin yaradılmasına qərar verilir.
1920-ci il
1. Böyük dövlətlər Azərbaycan istiqlalını “De fakto” olaraq
təsdiq etdiklərini rəsmən xəbər verirlər (12.01.1920).
2. Bolşeviklər Dağıstan Cümhuriyyətini işğal edərək Azərbaycan
sərhədinə yaxınlaşır.
Nəsiman Yaqublu
418
3. Ermənilər Qarabağa hücum edərək müntəzəm qüvvələrlə
Əsgəran keçidini zəbt edir.
4. Qarabağa ordu cəlb edilir.
5. Ordumuz erməniləri məğlub edərək geri çəkilməkdə olan erməni
qüvvələrini təqibən Qarabağın içərilərinə doğru irəliləyir.
6. Tiflisdə Sülh konfransı açılır.
“Odlu Yurd” Jurnalı, istanbul, 28 May 1931, il-3 N28 (3)
1918-ci ilin 28 Mayında M.Ə.Rəsulzadənin sədr seçildiyi
Azərbaycan Milli Şurasının qəbul etdiyi 6 maddəlik
“istiqlal bəyannaməsi”:
1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqları
suveren hüquqlara malikdirlər, Şərqi və
Cənubi Zaqafqaziyadan ibarət olan Azərbaycan
tam hüquqlu müstəqil dövlətdir.
2. Müstəqil Azərbaycanın siyasi quruluş
forması Xalq Cümhuriyyətidir.
3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün
millətlər, xüsusilə qonşu xalqlar və dövlətlərlə
mehriban qonşuluq münasibətləri
yaratmağa çalışır.
4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz
sərhədləri daxilində milliyyətindən, dinindən,
sosial vəziyyəti və cinsindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlara vətəndaşlıq
və siyasi hüquqlar təmin edir.
5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün
millətlərə azad inkişafı üçün geniş imkanlar verir.
6. Müəssislər Məclisi çağırılana qədər bütün Azərbaycanın idarəsi
başında xalq seçkiləri ilə seçilmiş Milli Şura və Milli Məclis qarşısında
məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti Hökumət durur.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
419
Dövlət dili haqqında qərar,
1918-ci il
Dövlət bayrağı haqqında qərar,
1918-ci il
AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURiYYƏTi
DÖVRÜNDƏ QƏBUL EDiLƏN MÜHÜM
Q Ə R A R L A R:
1. Dövlət bayrağı haqqında (ilk qərar). 1918-ci il 21 iyun.
Azərbaycan bayrağını qırmızı materialdan
üstündə ağ aypara və qırmızı
fonda ağ səkkiz guşəli ulduzun təsviri
verilmiş bayraq kimi qəbul etmək.
2. Dövlət dili haqqında.
1918-ci il 27 iyun. Türk dilini dövlət
dili kimi qəbul etmək.
3. Dövlət bayrağı ilə bağlı
ikinci qərar. 1918-ci il 9 noyabr.
Azərbaycanın milli bayrağını mavi,
qırmızı və yaşıl rəngli ağ aypara və
səkkiz guşəli uldu-zun təsviri olan
bayraq kimi qəbul etmək.
4. Dövlət gerbi. Dövlət gerbi
haqqında ilk dəfə 1919-cu ilin
martın 23-də müsabiqə elan edilmişdi.
1920-ci il yanvarın 30-da
Dövlət bayrağı istisna olmaqla, digər
rəmzlər üzrə daha əhatəli müsabiqə
keçirmək qərara alındı (1920-ci ilin
mayın 30-da). Dövlət gerbinin
layihəsi də sifariş verildi. Lakin
1920-ci ilin 27 aprelindən – Azərbaycan
bolşeviklər tərəfindən işğal
edildikdən sonra müsabiqənin keçirilməsi
mümkün olmadı və sovet
Azərbaycanı öz gerbini qəbul etdi.
5. Azərbaycanın himni. Azərbaycanın dövlət himninin sözləri
Əhməd Cavadın, musiqisi Üzeyir Hacıbəylinindir.
Nəsiman Yaqublu
420
ÜÇRƏNGLi BAYRAĞIMIZIN MƏNASI
Yüz ilə yaxın bir müddətdir ki, Üçrəngli dövlət bayrağımız insanlarımız
üçün müqəddəs ideal rəmzinə çevrilib. Mövcudluğunun 18 ayı
dövründə (1918-ci ilin 9 noyabrı) ən istəkli bir varlıq kimi sevilib, əzizlənib,
adına və hüsnünə şeirlər yazılıb, mahnılar bəstələnib. Sovetlər Birliyindəki
mövcud rejim üçrəngli bayrağımızın başımız üzərindən asılmasını
və hətta təsvirini belə qadağan etsə də, onu ürəklərində yaşadan insanlar
istiqlal şairimiz Əhməd Cavadın bu sözlərini təkrarlayırdı:
Çoxdandır ayrı düşdüm
Üç boyalı bayraqdan.
A dostlar, mən yoruldum,
Bu gizli ağlamaqdan.
Bəs xalqımızın başı üzərində yüz il əvvəl dalğalanmış və bu gün də
mövcud olan bayrağımızın yaranma tarixindən, onun mənasından, ağ ayparanın
və səkkiz guşənin nə olduğundan, hansı ideyalardan qaynaqlandığından
yetərincə məlumatlıyıqmı?
1918-ci ilin 28 Mayında tarixdə sayca 114-cü türk dövləti olan
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti quruldu. Bu Cümhuriyyət özündən əvvəlki
113 dövlətdən ideoloji əsaslarına görə tam fərqlənirdi. Belə ki, ilk
dəfə idi ki, bütün müsəlman və türk dünyasında milli kültür ənənələrinə,
demokratik prinsiplərə söykənən Avropa sistemində bir dövlət qurulurdu.
Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının böyük ideoloqu M.Ə.Rəsulzadə
“Milli Azərbaycan Hərəkatının xarakteri” adlı məqaləsində yazırdı:
“Milli ideoloji mənşəyi etibarı ilə Azərbaycan hərəkatı Şərqdəki milli
qurtuluş ideyaları ilə, Qərbdə demokratiya cərəyanlarını özündə birləşdirən
bir hərəkatdır”.
M.Ə.Rəsulzadə belə bir hərəkatdan yaranan dövlətin isə məhz
“Cümhuriyyət” olacağını hələ 1917-ci ildə “Açıq söz” qəzetində (1917-
ci il, N 426, 17-30 mart) eyni adlı məqalədə “Cümhuriyyətdən-Cümhuriyyətə
fərq var” deyərək yazırdı: “Məhkum sinif və millət gözü ilə baxıldıqda
işıqlı (kübar) istibdad-qarasından, məşrutiyyət-işıqlı istibdaddan,
cümhuriyyət-məşrutiyyətdən, cümhuriyyəti-ənam da (Xalq Cümhuriyyəti
də) cümhuriyyəti-xasdan (imtiyazlı Cümhuriyyətdən) daha faydalı və daha
müvafiq məqamdır... Var olsun Cümhuriyyəti-ənam! (yəni Xalq Cümhuriyyəti
)”.
M.Ə.Rəsulzadənin əsaslandırdığı Xalq Cümhuriyyəti 1918-ci ildə
mayın 28-də yarandıqdan sonra onun əsas rəmzi olan bayraq haqqında
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
421
həmin ilin iyun ayının 21-də hökumətin qərarı verildi. Həmin qərardan:
“Üstündə qırmızı fonda ağ səkkizguşəli ulduz və aypara təsviri
olan qumaş Azərbaycanın bayrağı kimi təsdiq edilsin”.
Həmin dövrdə bayrağımız Osmanlı Türkiyəsinin bayrağı ilə eynilik
təşkil edirdi. Fərq yalnız onda idi ki, Osmanlı Türkiyəsinin bayrağındakı
hilal ayın qarşısındakı ulduz beş guşədən, Azərbaycan Cümhuriyyətinin
bayrağında isə səkkiz guşədən ibarət idi.
ilk bayrağımız haqqında verilən qərar da (yəni eynən Osmanlı Türkiyəsində
olduğu kimi) bir çox səbəblərlə izah edilir. Biz bununla türk
xalqı olaraq böyük bir mədəniyyət sisteminə əsaslandığımızı sübut edirdik.
Azərbaycanın xilasını da qardaş Türkiyənin köməyində görürdük.
Təsadüfi deyildi ki, 1918-ci ilin iyunun 4-də ilk siyasi, diplomatik və hərbi
müqaviləni də məhz Osmanlı Türkiyəsi ilə bağlamışdıq. Bundan əvvəl
mövcud olan Zaqafqaziya Seymində fəaliyyət göstərən Azərbaycan nümayəndələri
də (onların sayı 40-dan çox idi) siyasi istiqamətin Türkiyə
olacağını müəyyənləşdirmişdilər.
Eyni zamanda, Gəncəyə gəlmiş Qafqaz islam Ordusunun komandiri
Nuru Paşanın ətrafındakı “ilhaqçı”lar qrupu da “biz müstəqil dövlət
yox, məhz Türkiyəyə birləşmək istəyirik” – deyərək, ciddi təbliğat aparırdı.
Hətta o zaman Nuru Paşanın təkidi ilə Milli Şura fəaliyyətini dayandırmış,
Tiflisdə yaradılan 1-ci Hökumət Kabinəsi buraxılmış, Gəncədə
Nuru Paşanın istəyincə 2-ci hökumət kabinəsi formalaşmışdı. Qırmızı
rəngli bayrağımız haqqında olan qərar da məhz həmin gərgin məqamlarda
– ikinci hökumət kabinəsi formalaşandan dörd gün sonra verilmişdi.
1918-ci ilin noyabrın 9-da isə üçrəngli dövlət bayrağımız haqqında
qərar qəbul edildi: “Milli bayraq haqqında Azərbaycan hökuməti
qərarları dəftərindən 9 noyabr 1918-ci il tarixli çıxarış:
Eşidildi: Nazirlər Şurası Sədrinin Milli bayraq haqqında məruzəsi.
Qərara alındı: Yaşıl, qırmızı və mavi rənglərdən, ağ aypara və
səkkizbucaq ulduzdan ibarət olan bayraq Milli bayraq hesab edilsin”.
Milli bayrağımızdakı göy rəng - türkçülüyü, qırmızı rəng– müasirliyi,
yaşıl rəng– islam ideologiyasını ifadə edir.
Bəs bu dəyərləri özündə birləşdirən “türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq
(firəngləşmək)” üçlük düsturunu böyük bir şüara çevirən ilk
dəfə kim olub?
Qeyd edək ki, bütün türk milləti üçün böyük bir ideala və məqsədə
çevrilən bu üçlük şüarının banisi türk dünyasının böyük mütəfəkkiri,
Rusiya və Türkiyə universitetlərində təhsil almış əslən Azərbaycandan
olan Əli bəy Hüseynzadədir. 1907-ci ilin iyul ayının 10-da Bakıda
özünün nəşr etdiyi “Füyuzat” (bolluq, bərəkət,xeyir,fayda mənasındadır)
jurnalındakı bir məqaləsində “Türk hissiyyatlı, islam etiqadlı, firəng
Nəsiman Yaqublu
422
qafalı” kimi ilk dəfə təqdim etdiyi bu fikri sonradan böyük mütəfəkkir
Ziya Göyalp belə ifadə etmişdi: “Türk qanlı, islam imanlı, avropa
mədəniyyətli”.
Bəs Ə. Hüseynzadə tərəfindən əsası qoyulan, Z. Göyalp tərəfindən
inkişaf etdirilən “türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq” şüarı Azərbaycanın
dövlət bayrağında niyə bir qədər fərqli olaraq öz əksini tapıb?
Yəni dövlət bayrağımızda rənglər bu ardıcıllıqla verilib: göy, qırmızı,
yaşıl. Göründüyü kimi, klassik şüardan fərqli olaraq, islamçılıq ikinci
yerdən üçüncü yerə, müasirlik isə üçüncü yerdən ikinci yerə keçirilib.
Bəs belə dəyişikliyin səbəbi nədir və kim bunu hansı məqsədlə edib?
1915-ci ilin oktyabrın 2-də Bakıda nəşrə başlayan “Açıq söz”
qəzetinin ilk sayında baş redaktor M.Ə.Rəsulzadənin “Tutacağımız
yol” adlı baş məqaləsi çap edilmişdi. Həmin məqalədə M. Ə. Rəsulzadə
vaxtilə Ə. Hüseynzadənin əsasını qoyduğu məşhur üçlük düsturunu belə
təqdim edirdi: “Hər bir millət azadə yaşayıb da tərəqqi edə bilmək üçün
3 əsasa istinad etmək məcburiyyətindədir: Dil, Din və Zaman... Dilcə -
biz türküz, türklük milliyyətimizdir... Dincə - müsəlmanız. Hər bir din
inananları arasında məxsusi bir mədəniyyət vücuda gətirmişdir ki, bu
mədəniyyət də bir beynəlmiləliyyət səbəbi təşkil edir... Zamanca da – biz
texnikanın, elm və fənnin möcüzələr yaradan bir dövründəyiz... Demək
ki, sağlam, mətin və oyanıq məfkurəli bir milliyyət vücuduna çalışmaq
istərsək ki, zaman bunu tələb ediyor – mütləqa 3 əsasa sarılmalıyız:
Türkləşmək, müasirləşmək və islamlaşmaq” (“Açıq söz”, N 1, 2 oktyabr
1915-ci il).
Qeyd edildiyi kimi, M. Ə. Rəsulzadə 1915-ci ildə sonradan dövlət
bayrağımızda öz əksini tapacaq fikirləri sıralamış və hələ o zaman Ə.
Hüseynzadənin üçlük düsturunda dəyişiklik edərək, ciddi əsaslandıraraq
müasirliyi önə çəkmişdi.
M.Ə.Rəsulzadə 1916-cı ilin oktyabr ayında yenə “Açıq söz”
qəzetində çap edilən “Getdiyimiz yol” adlı baş məqalədə müasirləşməyə
üstünlük verərək yazırdı: “Müasirləşmək – budur bütün millətləri sülh və
nicat yoluna çıxaran böyük vasitə! Müasirləşməyən, yəni zaman və
əsrindəki maddi və mənəvi vasiteyi-mədəniyyə ilə silahlanmayan bir
toplum gərək qan və dilcə birləşmiş milliyyət və ya din, ruh və vicdanca
tanışmış beynəlmiləliyyət olsun – mümkün deyil...”
M.Ə.Rəsulzadənin müasirləşməyə verdiyi bu önəm sonradan
müasir tipli bir Azərbaycan cəmiyyətinin qurulmasına da təsirini
göstərdi. 1918-ci ilin noyabrında Mudros müqaviləsi şərtlərinə uyğun
olaraq, Osmanlı Türkiyəsi öz qoşunlarını Azərbaycandan çəkmək
məcburiyyətində qaldı. ingilislərin ümumi nəzarətinə verilmiş Bakıya
gələn general Tomson hələ Ənzəlidə olarkən “Mən Türkiyə intriqası ilə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
423
yaradılan bir dövlət tanımıram” deyərək, Azərbaycan istiqlalını şübhə
altına almışdı. Belə bir vəziyyətdə ingilisləri və general Tomsonu
Türkiyənin bayrağının oxşarı olan bir bayraqla qarşılamağa artıq səbəb
qalmamışdı. Odur ki, 1918-ci ilin noyabrın 9-da qırmızı rəngli bayrağın
yerinə üçrəngli bayrağın yaradılması haqqında M. Ə. Rəsulzadənin və
onun başçılıq etdiyi Azərbaycan Milli Şurasının təklifi ilə qərar qəbul
edildi. Bayraqdakı rənglərin təsviri və düzülüşü isə M. Ə. Rəsulzadənin
“Açıq söz” qəzetindəki məqaləsindən götürüldü.
Həmin üçrəngli dövlət bayrağımız ilk dəfə olaraq 1918-ci ilin
noyabrın 17-də Bakıda Dəniz Vağzalında ingilis generalı Tomsonun
qarşılanma mərasimində göyə qaldırıldı. O zaman dövlət himnimiz
olmadığından böyük bəstəkar Ü.Hacıbəylinin təklifi ilə onun “Leyli və
Məcnun” əsərində Nofəlin səhnəyə gəlişində səsləndirilən coşdurucu
musiqinin (“Heyratı” üstündə) çalınması qəbul edilir ( Ü.Hacıbəyli indi
səsləndirilən dövlət himnimizi sonradan bəstələyib). Qeyd edim ki,
türklər 1453-cü ildə Konstantinopolu (istanbulu) fəth edərkən bu musiqiyə
oxşar bir marşla düşmən üzərinə hücum etmişdilər.
1918-ci ildə Bakıya gələn ingilislər üçrəngli bayrağımızın rəsmi
olaraq dalğalandırılmasına o qədər razılıq vermirdilər. Onlara təsir edən,
bu fikri dərinləşdirən isə Bakıda yaşayan ermənilər və ruslar idi. “Müsavat”
Partiyasının qurucularından olan M.Ə.Rəsuloğlu öz xatirələrində yazırdı
ki, ingilislər yalnız həftənin 1-ci və 4-cü günləri ,yəni iclas keçiriləndə
icazə verirdilər ki, Parlament binası üzərində milli bayrağımız
dalğalansın, iclas bitən kimi bayrağımızın endirilməsini tələb edirdilər.
1918-ci ilin 7 dekabrında Parlamentin açılış mərasimində
M.Ə.Rəsulzadə bu sözləri söylədi: “Səadət və hürriyyət istiqlaldır. iştə
bunun üçün, əfəndilər, müstəqil Azərbaycanı təmsil edən o üç boyalı
bayrağı Şurayi-Milli qaldırmış, türk hürriyyəti, islam mədəniyyəti və
müasir Avropa iqtidarı - əhraranəsini (azad adamlar iqtidarını) təmsil
edən bu üç boyalı bayraq daima başlarımızın üstündə ehtizaz edəcəkdir
(dalğalanacaqdır). Bir daha qaldırılmış bayraq bir daha enməyəcəkdir!”
Böyük mütəfəkkir Ü.Hacıbəyli “Azərbaycan” qəzetində (1918-ci il,
9 dekabr) M.Ə.Rəsulzadənin bu çıxışını belə təsvir edirdi: “Məhəmməd
Əmin milli ittitahəsində bu üç rəngin: türkləşmək, islamlaşmaq və
müasirləşmək amalı əlamətindən ibarət olduğuna işarə ilə - bu bayraq
endirilməz! – dedikdə bütün məclis ayağa qalxıb əl çala-çala
bayraqları salamlarkən, təəssüratı-fövqəladəmdən başımın tükləri
biz-biz durdu”.
Nəsiman Yaqublu
424
Qeyd edim ki, dövlət bayrağımızdakı səkkiz guşə ilə bağlı da
müxtəlif izahlar vardır. Bir izahda bildirilir: Ay (qəməri) təqvimi islam
ölkələrində geniş istifadə olunurdu. Ay təqvimində tarixdə “Türk
dövrü” kimi qalmış bir təqvim yaradılmışdır. Ay fazalarının
təkrarlanması müddətinə uyğunluq üçün təqvimdə hər səkkiz ildə üç dəfə
(2, 5 və 7-ci illərdə) ilin axırıncı ayı olan Zilhəccəsinə 30-cu gün əlavə
edilirdi.
Beləliklə, “Türk dövrü kimi tanınan bu təqvim dəqiqliyinə görə
fərqlənirdi. Sonralar “Türk dövrü təqvimini yenidən təkmilləşdirərək hər
126 ildən bir səkkizlik dövrün axırıncı dövründəki 7-ci il zamanı
Zilhiccəni 29 sutka saxlamaqla dəqiqliyi 1290-cı ildə bir sutkaya qaldırmış
və təqvimdən XVI əsrdən Türkiyədə istifadə etmişlər.
Çox güman ki, əsası Osman Qazi tərəfindən qoyulmuş Türk imperatorluğunun
bayrağındakı ay hilalı yanındakı səkkizbucaqlı dövlətin
vaxt ölçüsü cədvəlinə rəmzi işarədir (bax: Ə. Ətayi. “Təqvimlər keçmişdə
və bu gün”. “Elm”, 1998, N 1
).
Bəzi izahlarda isə səkkiz guşəli ulduz “Od Yurdu”nun səkkiz hərflə
yazılışına işarədir. Böyük yazıçı C.Cabbarlı yazırdı: “Səkkiz künclü şu
ulduz səkkiz hərfli Od yurdu”.
Bayrağımızdakı göy rəng türkləşmək ideyası ilə bağlıdır.
Türklərin göy rəngə üstünlük verməsi ilə bağlı müxtəlif izahlar da
mövcuddur. Orta əsrlərdə islam dinində olan türkdilli xalqların yaşadığı
ərazilərdə saysız-hesabsız qədim abidələr tikilmişdi. Bu abidələrin
əksəriyyəti göy rəngdə olmuşdu. Bu baxımdan göy rəng həm də simvolik
məna daşımışdır. Göy rəng həm də XIII əsrdə Elxanilər dövrünün
əzəmətini, onların zəfər yürüşlərini əks etdirir.
Bayrağımızdakı yaşıl rəng islam dininə mənsubluğumuzu ifadə
edir. Böyük mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadə “Qırmızı qaranlıqlar içində
yaşıl işıqlar” əsərində yaşıl rəngin geniş izahını vermişdir.
Milli bayrağımızdakı qırmızı rəng müasirləşməni, inkişafı əsas
götürür. Məlum olduğu kimi, XVIII əsrin sonlarında Fransa Burjua
inqilabından sonra kapitalizmin inkişafı ilə bağlı Avropa ölkələrində
böyük irəliləyişlər baş vermişdi. Həmin dövrdə proletariatın kapitalizm
quruluşuna qarşı mübarizəsi olmuşdu. Bu illərdə qırmızı rəng Avropanın
simvoluna çevrilirdi. Ə.Hüseynzadə yazırdı: “Avropalaşalım, firəngləşəlim
deyirsiniz. Lakin ey qare (ey oxucu), müraciətdən müraciətə fərq
vardır. Biz avropalıların ədəbiyyatına, sənayelərinə, ümum və maarifinə,
kəşfiyyat və ixtiralarına müraciət etmək istəyiriz, özlərinə degil! Biz
istəriz ki, islam ölkəsinə onların beyinləri, dimaqları girsin!”
Milli bayrağımızda qırmızı rəngin üzərində ortada aypara və
səkkizguşəli ulduzun təsviri verilib. Aypara bir vaxtlar Bizans imMəhəmməd
Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
425
periyasının paytaxtı Konstontinopolun gerbi olmuşdu. Türklər 1453-cü
ildə Konstantinopolu aldıqdan sonra həmin gerb Osmanlı imperiyası tərəfindən
islam dininin bir rəmzi kimi qəbul edilmiş və həmin dində olan başqa
xalqlara keçmişdir (bax: M. Əliyev. “Qobustan”jurnalı, 1989, N 3).
Müxtəlif guşəli ulduzların təsvirlərinin izləri dünya sivilizasiyasının
ən qədim məskəni hesab olunan Mesopotomiya ilə əlaqədardır.
Ulduz təsvirlərinin yaranması astronomiya elmi ilə bağlıdır.
Böyük yazıçı C.Cabbarlı şeirlərinin birində yazırdı:
Bu ay, ulduz boyaların qurultayı nə demək,
Bizcə belə söyləmək.
Bu göy boya - göy Moğoldan qalmış bir türk nişanı,
Bir türk oğlu olmalı.
Yaşıl boya- islamlığın sarsılmayan imanı,
Ürəklərə dolmalı.
Bu al boya- azadlığın, təcəddüdün fərmanı,
Mədəniyyət bulmalı.
Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının böyük ideoloqu M.Ə.Rəsulzadə
1918-ci ildə Azərbaycan Parlamentinin yığıncağında demişdi:
“Bizim qaldırdığımız bayrağın üç rəngi: türk milli mədəniy-yətinin,
müsəlman sivilizasiyasının və müasir Avropa demokratik əsaslarının
simvoludur”.
Azərbaycan 1920-ci ildə işğal edildikdən sonra başda M. Ə. Rəsulzadə
olmaqla dəyərli insanlarımız bu bayrağı Türkiyə və Avropa ölkələrində
mühacirətdə qorudular, yaşatdılar.
Qeyd edim ki, Sovetlər Birliyi dövründə üçrəngli dövlət bayrağımız
1956-cı ildə XX qurultayda “şəxsiyyətə pərəstiş” məsələsi qoyulduqdan
sonra üç azərbaycanlı vətəndaşımız (birinin adı Cahid, digəri isə Nazim
olub) tərəfindən bir saatdan çox “Qız Qalası” üzərində dalğalandırıldı.
Həmin şəxsləri isə (onların sayı ümumilikdə 15-ə qədər olub) sonradan
12-13 ilə qədər həbsə məhkum etdilər.
1988-ci ildən başlanan Azərbaycan Xalq Hərəkatı dövründə
yenidən üçrəngli bayrağımız meydanlarda dalğalandı.
Nəsiman Yaqublu
426
DÖVLƏT GERBiMiZ HAQQINDA ÜMUMi MƏLUMAT
Qeyd edək ki, “gerb” polyak sözüdür, “irs” kimi təqdim olunur.
Gerb, irs – sahibin, xalqın yaşadığı ərazinin, torpağının, millətin adətinin,
dilinin yığcam şəkildə təcəssümüdür. Gerblər müxtəlif qruplara bölünür:
dövlət gerbi, torpaq gerbi, quberniya gerbi, nəsil gerbləri və s.
1919-cu ilin noyabrında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin gerbinin
təsviri üçün müsabiqə təyin olundu (Müsabiqəyə 1920-ci il mayın 30-da
yekun vurulmalı idi. Lakin həmin ilin 27 Aprelində Azərbaycan işğal edildi).
Dövlət gerbimizin təsviri belədir: çevrə formasında olan qalxanın
üzərində dairəvi göy, qırmızı və yaşıl rəngin fonunda səkkiz guşəli ulduz
verilmişdir. Ulduz təsvirinin mərkəzində isə Odlar Yurdunun simvolu
olan od atəşi öz əksini tapmışdır. Xarici işğalçılara qarşı Azərbaycan xalqının
qəhrəmanlıq simvolu kimi verilən çevrə formalı qalxan aşağıdan
sünbül və dəfnə ağacı budaqları ilə əhatə olunaraq bir-birinə lent vasitəsi
ilə bağlanmışdır.
MiLLi MARŞ
Azərbaycan! Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan verməyə cümlə qadiriz!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!
Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu!
Hüququndan keçən əsgər,
Hərə bir qəhrəman oldu!
Sən olasan gülüstan,
Sənə hər an can qurban!
Sənə minbir məhəbbət,
Sinəmdə tutmuş məkan!
Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır!
Şanlı Vətən! Şanlı Vətən!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Sözləri: Əhməd Cavadın,
Musiqisi: Üzeyir Hacıbəylinindir
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
427
DÖVLƏT RƏMZLƏRiNiN BƏRPASI
“Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!”
M.Ə.Rəsulzadə.
1. Bayraq. 1988-ci ildə Azadlıq hərəkatı başladıqda Üçrəngli
bayraq yenidən xalqımızın başı üzərində dalğalandı. 1990-cı ilin noyabrın
29-da “Azərbaycan SSR-in adının və dövlət bayrağının dəyişdirilməsi
haqqında” fərman verildi və 1991-ci ilin fevralın 5-də qanunvericilik
orqanı tərəfindən təsdiqləndi. Azərbaycan Respublikasının
Dövlət bayrağı haqqında Əsasnamə hazırlandı. Dövlət bayrağı haqqında
məsələ Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında təsdiq edildi.
Konstitusiyanın 23-cü maddəsinin 2-ci bəndində göstərilir: “Azərbaycan
Respublikasının Dövlət bayrağı bərabər enli üç üfüqi zolaqdan ibarətdir. Yuxarı
zolaq mavi, orta zolaq qırmızı, aşağı zolaq yaşıl rəngdədir və qırmızı
zolağın ortasında bayrağın hər iki üzündə ağ rəngli aypara və səkkizguşəli
ulduz təsvir edilmişdir. Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 1:2-dir”.
2. Gerb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə hazırlanmış
gerb layihəsi rəssam R.Məmmədov tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. 1993-
cü ilin 19 yanvar tarixli Konstitusiya qanunu ilə Dövlət gerbimizin
rəngli və ağ-qara təsviri, fevralın 23-də isə Əsasnaməsi təsdiq edildi.
3. Himn. Müəllifləri Ü.Hacıbəyli və Əhməd Cavad olan Dövlət
Himnimiz Azərbaycan Milli Məclisinin 1992-ci il 27 may tarixli qərarı
ilə qəbul edilib. 1993-cü ilin mayın 2-də Dövlət Himni haqqında Əsasnamə
təsdiq olunub. Himnimiz bəstəkar A.Əzimov tərəfindən böyük xor və
orkestr üçün oranjeman edilmişdir.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası YARATDIĞI “MÜSAVAT” PARTiYASININ AZƏRBAYCANDA BƏRPASI
1992-ci ilin noyabrın 7-də Bakıda Respublika Sarayında
“Müsavat” Partiyasının III tarixi Bərpa qurultayı keçirildi. M. Ə.
Rəsulzadə və onun əqidə dostları tərəfindən 1911-ci ildə əsası qoyulan,
1918-1920-ci illərdə bütün Müsəlman Şərqində və Türk dünyasında ilk
demokratik cümhuriyyət quran, 1920-ci ildən Azərbaycanda fəaliyyəti
qadağan edilən “Müsavat” Partiyası vətəndə qanuni fəaliyyət göstərmək
hüququ qazanırdı. Qurultayda “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”nin Baş
katibi Ə.Qaracanın başqanlığında “Müsavat” Partiyası, “Azərbaycan
Milli Mərkəzi” və “Azərbaycan Kültür Dərnəyi” yönətimçilərindən bir
qrup iştirak edirdi.
Qurultayı Bərpa Mərkəzi Başqanı və Azərbaycan Milli Məclis
Sədri isa Qəmbər və “Milli Müsavat Xalq Partiyası”nın Baş Katibi
Əhməd Qaraca açdılar. ilk söz Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Əbülfəz Elçibəyə verildi.
Noyabrın 8-də gizli səsvermə əsasında isa Qəmbər “Müsavat”
Partiyasının Başqanı seçildi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
389
Məzarı, anıt qəbri
M.Ə.Rəsulzadə 1955-ci ilin martın 6-da Türkiyənin Ankara
şəhərində vəfat edib və buradakı “Əsri” məzarıstanlığında dəfn olunub.
Dəfn edildiyi yerlə bağlı belə qeyd var: 156 ada, 12 parsel saylı
məqbərə.
Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadənin məzarı bu günədək iki dəfə təmir
edilib. Birinci dəfə məzar yaşıl rəngli dəmir barmaqlıqlar arasında olub.
ikinci dəfə isə Anıt qəbir olaraq inşa edilib. Həmin bu yerə isə “28 May
sokakı (küçəsi)” adı verilib.
Bax: 1.“Azərbaycan” jurnalı. Ankara, mart 1955, sayı 12 (36).
Anıt qəbir
2008-ci ilin May ayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradılmasının
90 illiyi münasibəti
ilə Türkiyənin Ankara şəhərinin
Əsri məzarıstanlığında M. Ə.
Rəsulzadənin yeni inşa edilmiş
Anıt məzarının açılşı oldu.Anıt
məzar Ankaradakı ”Azərbaycan
Kültür Dərnəyi”və”Türkiyə
Anıtlar Dərnəyi” tərəfindən
inşa edilib.
Otuz metr sahə və dörd metr
yarım torpaq sahə üzərindəki cənazə və
anıt məzar, 40x40 genişlikdə tək
parçalı dörd bərabər sütundan ibarətdir.
Sütunların yüksəkliyi cümhuriyyətin
qurulduğu tarix olan, iyirmi səkkiz
rəqəminə əlavə edilən beşinci ay sayısı
ilə 285 santimetrdir. Sütunlar üzərinə
işlənən Türk kilim motivləri Qafqaz
xalqlarının bənzər kültürəl dəyərlərlə,
xalq qaynağından yüksələn hürriyyət və
istiqlal düşüncəsini əks etdirir.
Sütunlar üzərindəki tac örtük Milli
Azərbaycan bayrağında yer alan səkkiz
guşəli ulduz üzərindəki üç ölçülü
bayraq motivi ilə hürriyyət və istiqlalın sonsuza
Nəsiman Yaqublu
390
Layihə müəllifi
Tuncər Kırhan(1948)
gedişini anladır. Bayraq motivi və şəxsi
məlumatlar cənazə üzərinə bir iz düşmüş
halda əks edilmişdir.
Cənazədə istifadə olunan ölçülərin
birincipilləsi M.Ə.Rəsulzadənin cümhuriyyəti
qurduğu zamankı yaşı olan otuz dörd
rəqəmini, ən yüksək nöqtəsi isə əbədiyyətə
köçdüyü yetmiş bir rəqəmini göstərir.
istifadə olunan materiallar travertin daş
və qırmızı qranitdən ibarətdir və dörd
sütunu üç yandan bağlayan hissə üzərində
isə Rəsulzadənin dəyərli fikirləri yer alıb.
Anıt məzarın layihəsi “Azərbaycan
Kültür Dərnəyi”nin Baş Katibi Tuncər Kırhan tərəfindən hazırlanıb.
M.Ə.Rəsulzadənin adını daşıyan lisey
Türkiyənin Milli Təhsil Nazirliyi tərəfindən Cankayada bir Anadolu
liseyinə M.Ə.Rəsulzadənin
adı verilib.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
391
Heykəlin müəllifi
heykəltəraş Cavanşir
Dadaşov (1956)
Azərbaycanda ilk heykəli
M.Ə.Rəsulzadəyə ilk heykəl özünün
doğulduğu Novxanı kəndində 1991-1993-cü
illərdə hazırlanıb və rəsmi açılşı isə 1994-cü
ildə olub. Heykəlin müəllifi – heykəltəraş
Cavanşir bəydir. O. Novxanıda anadan olub.
Həmin layihənin memarı isə ibrahim
ibrahimovdur.
Sonradan isə Novxanı Bələdiyyəsinin,
Ankaradakı “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”nin
və “Müsavat” Partiyasının dəstəyi ilə müxtəlif
vaxtlarda burada abadlaşdırma işləri aparılıb.
Nəsiman Yaqublu
392
1992-ci ilin avqustun 15-də
M.Ə.Rəsulzadənin adına
buraxılmış 1000 manatlıq pul
əskinası. 2006-cı ildə bu pul
dövrüyyədən çıxarılıb
Zaqatalada heykəli
M.Ə.Rəsulzadəyə digər bir
heykəl isə 1993-cü ildə Zaqatalada
qoyulub.Ə.Elçibəy iqtidarı dövründə
qoyulan bu heykəlin 1993-cü ilin 28
Mayında təntənəli açılış mərasimi
olub.
M.Ə.Rəsulzadənin şəkli olan pul
əskinası
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
393
Büstü qoyulacaq yerlər ləğv edilib
Bakının görkəmli bir yerində -
Dənizkənarı bulvarın yaxınlığında ona büst
qoyulması üçün yer ayrılsa da, oradan daş
lövhələr götürülüb.
Bakı Dövlət Universitetinin həyətində
20 ilə yaxındır ki, M.Ə.Rəsulzadənin
büstünün qoyulacağı haqqında
məlumat- daş lövhə vardır.
Nəsiman Yaqublu
394
YAŞADIĞI ÜNVANLAR
1. Bakıda Novxanı kəndində yaşayıb (Hazırda bu ünvanda uşaq
bağçası yerləşir).
2. Bakıda bir müddət indiki “Nizami” metrosunun yerində olmuş ata
mülkündə yaşayıb.
3. Bakıda ailə qurduqdan sonra (1908-1909-cu illər) indiki Nizami -
59 küçəsində, ikinci mərtəbədə iki otaqlı evdə yaşayıb (O zaman
bura Vorontsov kücəsi-15 ünvanı olub). Ailəsi 1937-ci ildə
sürgünə göndərilənə qədər bu evdə yaşayıb. Hazırda isə
təşkilatlardan biri ofis olaraq istifadə edir.
4. Türkiyədə istanbulda 1925-ci ildə 17 noyabrda bu ünvanda
yaşayıb: “Çarşıqapı, Qəndilli küçəsi 5”.
5. Türkiyədə istanbulda 1925-ci ildə yaşadığı ünvan: “Ayasofya,
Yerəbatan, Yerəbatan küçəsi 6, Molla Nəcməddinin mülkü”.
6. 1930-cu ildə Polşada, Varşavada yaşadığı ünvan: “Varşava,
Sluzesko, Krzyesko 30”.
7. 1950-ci illərdə Ankara şəhərində bu ünvanda yaşayıb-Ankara
19/31.Sakariyə kücəsi 67/3
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
395
Nəsiman Yaqublu
396
NƏŞR ETDiYi MƏTBUAT ORQANLARININ
ÜNVANLARI
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
397
Lahıcda gizli yaşadığı ev
M.Ə.Rəsulzadənin 1920-ci ildə iyun,
iyul və avqust aylarında gizli olaraq
Lahıcda yaşadığı evlərdən biri də budur.O,
1920-ci ilin avqust ayının 17-nə qədər
burada yaşayıb.
Bakı şəhərində olan evi
Nizami küçəsi 59 ünvanda(islam Səfərli kücəsi 7 ilə kəsişən
yerdə.KeçmişVorontsov kücəsi 15) M.Ə.Rəsulzadəyə məxsus olan ev
yerləşir. ikimərtəbəli binanın 2-ci mərtəbəsində yerləşən mənzilə heç bir
xatirə lövhəsi vurulmayıb. Ev isə ailə üzvlərinə verilməyib, başqalarının
istifadəsindədir.
Nəsiman Yaqublu
398
Azərbaycanın Xalq rəssamı
Kamil Əliyevin
M.Ə.Rəsulzadənin xatirəsinə
həsr etdiyi xalça əsəri
Azərbaycanın Xalq rəssamı Oqtay
Sadıqzadənin yaratdığı əsər
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
399
Hazırda burada uşaq bağçası yerləşir
NOVXANIDAKI EVi
Novxanıdakı evləri uşaq bağçasına verilib. Yalnız evin çölündə divara
M.Ə.Rəsulzadənin burada doğulması haqqında xatirə lövhəsi vurulub.
Nəsiman Yaqublu
400
NOVXANIDA ATASININ VƏ OĞLUNUN MƏZARI
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
401
TANINMIŞ ŞƏXSiYYƏTLƏR
M.Ə.RƏSULZADƏ HAQQINDA
Üzeyir Hacıbəyli (Azərbaycanın
görkəmli mütəfəkkiri və bəstəkarı): “Məhəmməd
Əmində natiqlikdə “patent” qazanmış olan
“arator”lara məxsus qol atma, baş oynatma, üzgözünü
sifətdən-sifətə dəyişmə kimi hərəkətlər yox
idi. Bunların əvəzində özgə bir hal var idi ki, o da
getdikcə qızışıb sözlərinin dəruni qəlbdən
söylədiyini eşidənlərə hiss etdirməklə dərin bir təsir
oyatmaq idi. Qol atmaqdan bu yaxşıdır. Bunda
ixlasi(ürəyi təmizlik)) qəlb və səmimiyyətlə bərabər,
deyilən kəlamda bir də böyük bir ciddiyyət mövcud olduğuna hər kəs
inanıb natiqin hər bir sözünə lazımınca əhəmiyyət verirdi. O idi ki, hər
bir cümlə axırında alqışlar yağırdı.”
Seyid Həsən Tağızadə (iran Senatının
sədri, iranın Böyük Britaniya Böyükelçisi):
“Rəsulzadə bütün ömrüm boyunca Şərq
dünyasında rastlaşmadığım, mübaliğəsiz söyləyə
biləcəyim fövqəladə, nadir insanlardan biri idi.
Məhəmməd Əmin bəy tərbiyəli, qüvvətli və
sağlam məntiq sahibi, təmiz qəlbli, doğru sözlü,
mətanətli, tam mənası ilə dürüst, fikir və yoluna dərin bir inam bəsləyən
fədakar, mücahid və örnək bir insan idi. Belələrinə zamanımızda və hələ
bizim tərəflərdə rastlaşmaq həmən-həmən imkansız olduğu kimi bütün
dünyada da rastlanmaz”.
iosif Vissarionoviç Stalin (Sovet dövlətinin
tanınmış xadimi, Sovet ittifaqına 31 il başçılıq
etmiş şəxs): “Siz keçmiş mübarizə yoldaşısınız.
Ziyarətimin yeganə səbəbi budur. Çar istibdadına
qarşı mücadilələrinizi, Sizin inqilabi hərəkatdakı
rolunuzu və əhəmiyyətinizi bilirəm. Bu inqilab üçün
dəyərli bir şəxsiyyət olduğunuzu təqdir edirəm. Siz
nə öldürüləcək, nə də ömrü boyu həbsxanalarda
çürüdüləcək bir insan deyilsiniz. Məncə ,Sizə azadlıq
verilməlidir”.
Nəsiman Yaqublu
402
Həmdulla Sübhi Tanrıövər (Türkiyənin Mətbuat
və Milli Təhsil Nazirliyində yüksək vəzifələrdə
çalışmış, Türkiyənin Rumıniya Böyükelçisi olmuşdur):
“Ustadı uzun illərdən bəri tanıyıram. Onunla
məmləkətin həm daxilində, həm xaricində bərabər
çalışmışıq. Eminlə “Türk Yurdu”nda, “Türk Ocağı”nda,
Ankarada və Buxarestdə bir yerdə olmuşuq.
Çox qiymətli dostumuzu itirdik. Bədbəxt türk elləri
bizə çox qiymətli övladlar göndərdi: Qaspiralı ismayıl,
Əli bəy Hüseynzadə, Ağaoğlu Əhməd, Yusif Akçura, Cəfər Seyidəhməd,
Sədri Məqsudi və daha bir çoxları. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
bunlardan biri idi. Türk millətləri üçün onların hürriyyət və istiqlalları
yolunda can verənlərin röyaları təhəqqüq
edəcəkdir”.
Əli bəy Hüseynzadə (Böyük türkçü alim,
mütəfəkkir, tanınmış mətbuat xadimi): “Siz
Azərbaycanın ən böhranlı zamanlarında fəal bir
mücahit sifətiylə çalışdınız, bir çox mühüm hadisələri
yaxından gördünüz, müxtəlif cərəyanların
içində oldunuz və sərgüzəştlərlə dolu bir həyat
yaşadınız!”
Senator Sedlitski (Polşanın tanınmış ictimai xadimi, senator,
Varşavadakı Şərq institutunun direktoru) – “...Bu həm də ona görə
xoşdur ki, öz azadlığı uğrunda mübarizə aparan, Şərq xalqlarından daha
birisinin tarixini göstərən bu kitabın müəllifi Azərbaycan Milli
Hərəkatının ideoloqu və Milli Müsavat Partiyasının lideri, Müstəqil
Azərbaycanın Milli Şurasının keçmiş sədri, görkəmli dövlət xadimi və
patriotu Məhəmməd Əmin bəy Rəsulzadədir”.
Cəfər Seyidəhməd Krımər (Krım
tatarlarının lideri, Krım Cümhuriyyətinin keçmiş
Hərb və Xarici işlər Naziri): “Bir gün həyatınızı
yazacaq bəxtli bir türk gənci, yaxud da şəxsiyyətinizi
canlandıracaq bir türk sənətkarı, ömrünüzün hər
dövrünü qavrayıb anladıqca “nə şərəflidir mənə ki,
bu yaşamağa dəyər səhifələri canlandırıram” – deyə
sevinəcəkdir, bunların əsərlərini oxuyan və ya seyr
edənlər də Sizi daima sonsuz məhəbbət, hörmət,
rəhmətlə anacaqlardır”.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
403
Zəki Vəlidi Toğan (Böyük mütəfəkkir,
ictimai-siyasi xadim, Başqırdıstan Respublikasının
ilk rəhbəri): “Biz Rusiya əsiri türklər 1917-
ci il inqilabına qüvvələri bir zümrə olaraq girdik.
Bunu təmsil edən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
oldu. Rusiya inqilabı başlandıqdan sonra Azərbaycan
türk mərkəziyyət “Müsavat” partiyası
proqramı bizə gəldi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin
göndərdiyi proqram və məktub Peterburqda
bomba kimi partladı.
...Əgər bu mühit əzizləri seçən bir mühit olsaydı, mən mərhum
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əziz olaraq seçilməsinə rəy verərdim. Bu
günə qədər onun əleyhinə olanlar tövbə etməlidir. Yoxsa Allah
günahlarını bağışlamaz!
Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni öldükdən sonra da yaşatmaq üçün
azərbaycanlılar onun yolunu davam etdirməlidir!”
Abdulla Battal Taymas (Kazan türklərinin
lideri): “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yalnız
azərbaycanlılar üçün deyil, bütün türklər üçün
böyük bir dəyərdi. Ölümü də bütün türklük üçün
böyük bir dərddir. O, inandığı mübarizə uğrunda
hər şeyini, ailəsini, rahatlığını, səhhətini, nəhayət,
həyatını fəda etmişdi. Özü də nadir olan bir idealist
idi. O, bu dünyadan ayrılmışsa da, tarix səhifələrimizdə,
beynimizdə və qəlblərimizdə daima
yaşayacaqdır.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bir cəmiyyət adamı
idi. Cəmiyyətimizi yaşatmağa və səadətə çatdırmağa çalışanlardan idi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin apardığı mübarizə və ideal
ölməyəcəkdir, yaşayacaqdır, dayanmayacaq və irəli gedəcəkdir”.
Mirzə Bala Məmmədzadə (Böyük mütəfəkkir,
tanınmış ictimai-siyasi və mətbuat xadimi): “Milliyyətçi,
istiqlalçı, demokrat və inqilabçı Rəsulzadə
“insanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!” – deyə
dünyaya göz açdı və yenə “insanlara hürriyyət,
millətlərə istiqlal!” – deyə həyata göz yumdu.
O, prinsipə sədaqətin, məfkurəyə bağlılığın və bu
yolda fədakarlıq, əzm və səbatın da bir timsalı idi.
Çünki o, tam mənası ilə fəzilət sahibi, kamil bir
insandı”.
Nəsiman Yaqublu
404
Əhməd Cəfəroğlu (Tanınmış dilçi-alim,
türkoloq, istanbul Universitetinin professoru):
“Vücudunu bu gün göz yaşları içində Anadolunun
əziz torpaqlarına əmanət etdiyimiz böyük ustad
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Milli Hürriyyət və
istiqlal uğrunda əlli ildən bəri şanla və şərəflə apardığı
çətin mübarizə yoluna gənc yaşlarında Bakıdan
başlayaraq Tehranda və istanbulda eyni şövq və
həyəcanla davam etmiş, hadisələrin seyrinə təkrar
Azərbaycana dönmüş, orada yandırdığı müqəddəs qurtuluş məşəlini
1917-ci ildə Moskvada toplanan türk və müsəlman nümayəndələrinin
tarixi qurultayına qədər götürmüş, orada inam ilə qəlbləri alovlandırmış,
dönüşündə Azərbaycanın rus zülmündən qurtuluşunda və istiqlalını elan
edişində baş rolu oynamış, bolşevik istilasından sonra yenə yurdunu tərkə
məcbur qalaraq Avropa məmləkətlərinə çıxmış...Nə şərəfli bir həyat!”
Noy Jordaniya (Gürcüstanın sabiq prezidenti,
1918-1921-ci illər): “M.Ə.Rəsulzadənin kitabı
məhz böyük bir mədəni məsələni - ənənələrin
mühafizəçiləri nöqteyi -nəzərindən təfsir edən
dairələrə cavabdır. imperializmin bütün növləri üçün
eyni bir xəstəlik xarakterikdir: tarixi korluq. Tarix
onlardan asılı olmayaraq öz yolunu davam
etdirməkdədir; olacağa çarə yoxdur”.
Əbdülvahab Yurdsevər (Azərbaycan Milli
Mərkəzinin Başqanı): “Mücadilə dövründə olan
ümumi toplantılarda Emin bəy daima yerli və
yabançı müarizlərinə(qarşı çıxan,etiraz edən)
kəskin zəkası, sağlam məntiqi, bəlağəti, qüvvətli
fikirləri, realist görüşləri və üstün iman və qüdrəti
ilə qalib gəlirdi. Emin bəyin olduğu hər toplantının
nəticəsi öncədən məlumdu. Azərbaycanın fəhlə,
kəndli və ziyalı kütlələri onu hər tərəfdə həyəcan və
hərarətlə qarşılar, söylədiklərini diqqətlə dinlər və
təkliflərini həmrəyliklə qəbul edirdilər. O,
qarşısındakı adamın şəxsinə toxunmazdı, xüsusi hallarını dilə almağa
tənəzzül etməzdi, fikrə - fikirlə, dəlilə - dəlillə cavab verərdi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
405
Onun üçündür ki, ən azğın fikir düşmənləri belə Emin bəyin şəxsinə
hörmət edər, səbatına heyran qalırdılar”.
Məhəmməd Kəngərli (“Azərbaycan Milli
Mərkəzi”nin sabiq Başqanı): “Böyük insan
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu fani
dünyadan haqq dünyaya gedişi Milli davamızda
açılan yaranın qısa surətdə yaxşılaşması və
meydana gələn təcrübə, nüfuz boşluğunun
doldurulmasının nə qədər zor və imkansız
olduğunu sizlər də təqdir edərsiniz. Fəqət yenə də
buraxmış olduğu müqəddəs mirasına sahib çıxan
milli duyğularla, gənc bir nəslin mövcudiyyətini
görməklə təsəlli tapdığımızı inamla bildirmək
istəyirəm. Bu mənada deyirik ki, millətimiz qədirbiləndir. Əziz Rəsulzadənin
gözləri arxada qalmasın, bizlər hizmət edənləri və bizi yönləndirənlərimizi
hər zaman izhar etməkdən böyük mənəvi zövq duyan bir
topluyuz”.
Əhməd Qaraca (“Azərbaycan Kültür
Dərnəyi”nin Baş katibi): “Millətlərin həyatında
olduğu kimi, insanların da həyatında böyük və
önəmli, enişli, çıxışlı nöqtələr var. Hələ belə
insanlar, ulu bir öndər, bir aksiyon adamı olaraq
ömrünü millətinə bağlamış, millətin acısıyla
ağlamış, sevinciylə sevinmiş, ona yol göstərən bir
hadi olmuşdur. Azərbaycan türklərinin böyük
öndəri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də belə ulu
kişilərdən biridir. O, Azərbaycanın olduğu qədər
türklük aləminin də böyük liderlərindəndir.
Ömrünün 50 ildən çoxunu türklük üçün, vətəni və milləti üçün sevə-sevə
xərcləyən, əsrimizin ilk yarısını adıyla şərəfləndirən böyük Türk
insanlarından biri də heç şübhə yox ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir”.
Cəmil Ünal (“Azərbaycan Kültür
Dərnəyi”nin Başqanı): “Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə həyatı boyunca heç bir zaman xalqı
əleyhinə olacaq yabançı bir ideologiyanın əsiri
olmamışdır. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə,
Azərbaycanın bağımsızlığı üçün ən müqəddəs
varlığı: ailəsini, hətta həyatını fəda etmiş bir milli qəhrəmandır. Onun ən
böyük sərvəti – 27 Aprel 1920-ci ildə vətəni işğal edənlərin və
yardımçılarının çirkli əllərindən aldığı, yurd xaricinə çıxardığı Üçrəngli
Nəsiman Yaqublu
406
Bayraq olmuşdur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni 28 Mayıs 1918-ci il
tarixində Milli Şura başqanlığına seçənlər Azərbaycanın gerçək
təmsilçiləri olmuşdur. Onlar dövlət vəzifələrində heç bir məqamın
tələbçisi olmadan o şərəfli görəvi Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə
vermişdilər”.
Əbdürrəhman Fətəlibəyli – Düdənginski
(Azərbaycan legionerlərinin komandiri,
“Azadlıq” radiosu Azərbaycan redaksiyasının
Baş redaktoru): “Mərhəba, çox möhtərəm Məhəmməd
Əmin! Əziz yurdumuz Azərbaycanın
yorulmaz hürriyyət mücahidi olan Sizi cəbhədəki
bütün əsgərlərimiz adından salamlayıram.
Məmnunluqla Sizə bildirməliyəm ki,
vətəndaşlarımız yurdumuzun hürriyyəti və
Böyük Almaniya uğrundakı mücadilədə, cəbhədə böyük uğurlar
qazandılar və misli görünməyən qəhrəmanlıqlarıyla millətimizin şərəf və
heysiyyatını yüksək bir səviyyəyə qaldırdılar...
Biz irəlidə də millətimizin hürriyyəti və Böyük Almaniya uğrunda
fədakaranə bir tərzdə döyüşəcəyik. Cəbhədəki bütün əsgərlərdən Sizə
salam. Sizə yaxşı səhhətlər diləyirəm. Sizin: Ə. Düdənginski –
Fətəlibəyli”.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
407
M.Ə.RƏSULZADƏ HAQQINDA AZƏRBAYCANDA
NƏŞR EDiLƏN iLK MƏQALƏ
1. Mövsüm Əliyev. Məmməd Əmin Rəsulzadə.
Bakı, “Odlar Yurdu” qəzeti, sentyabr 1988-ci il.
M.Ə.RƏSULZADƏ HAQQINDA AZƏRBAYCANDA
NƏŞR EDiLƏN iLK KiTAB
1. Nəsiman Yaqublu. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1991.
M.Ə.RƏSULZADƏ HAQQINDA TÜRKiYƏDƏ
NƏŞR EDiLƏN iLK KiTAB
1. Səbahəddin Şimşir. Məhəmməd Əmin
Rəsulzadənin Türkiyədəki həyatı, fəaliyyəti və
düşüncələri. Ankara, 1995-ci il.
Nəsiman Yaqublu
408
M.Ə.RƏSULZADƏ HAQQINDA ALMANiYADA
YAZILAN iLK MƏQALƏ
1. Mirzə Bala Məmmədzadə. Rəsulzadə Məmməd
Əmin bəy 70 yaşında. “Birləşik Qafqasiya”
jurnalı,Münhen, N 1/3 (30/32), yanvar-mart, 1954-cü il.
M.Ə.RƏSULZADƏ HAQQINDA RUSiYADA
NƏŞR EDiLƏN iLK KiTAB
1. Aydın Balayev. Məmməd Əmin Rəsulzadə
(1884-1955). Moskva, “Flinta” nəşriyyatı, 2009-cu il.
M.Ə.RƏSULZADƏNiN SEÇiLMiŞ
ƏSƏRLƏRiNiN iLK NƏŞRi
1. Seçilmiş əsərləri. I cild, Bakı, 1992. (Toplayanı
və nəşrə hazırlayanı professor Ş. Hüseynov).
M.Ə.RƏSULZADƏNiN AZƏRBAYCANDA
NƏŞR EDiLƏN iLK ƏSƏRi
1. Azərbaycan Cümhuriyyəti. Bakı, “Elm”
nəşriyyatı, 1990-cı il. (Nəşrə hazırlayanı filologiya
elmləri doktoru Asif Rüstəmov).
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
409
iRSiNiN
TƏDQiQATÇILARI
I. Azərbaycan
Mövsüm Əliyev (1939-1997) - ilk dəfə olaraq
1988-ci ildə (sovet rejimi dövründə) M. Ə. Rəsulzadə
haqqında məqalə yazıb və “Odlar Yurdu” qəzetində
çap etdirib. Məqalə belə adlanır: “Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə” (“Odlar Yurdu”, 1988, sentyabr). Sonrakı
illərdə də o,bu mövzu ilə bağlı coxlu sayda məqalələr
yazıb. M.Ə.Rəsulzadə haqqında olan bir yazısındakı
bəzi faktlara görə 1994-cü ildə məsuliyyətə cəlb
edilərək uzun müddət həbsxanada saxlanılıb.
Nəsiman Yaqublu (1962) - Bakı Dövlət
Universitetinin dosenti, “M.Ə.Rəsulzadə Mərkəzi”
nin sədri. ilk dəfə 1989- 1990-cı illərdə (sovet
rejimi dövründə) M. Ə. Rəsulzadə haqqında geniş
araşdırma aparıb, tarixi-publisistik kitab yazaraq
1991-ci ildə nəşr etdirib. N.Yaqublu 1997-ci ildə
“Müsavat Partiyasının tarixi”, 2001-ci ildə “Azərbaycan Milli istiqlal
Mübarizəsi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”, 2007-ci ildə “Azərbaycan-
Polşa əlaqələrində M. Ə. Rəsulzadənin rolu” kitablarını çap etdirib.
“Azərbaycan milli istiqlal mübarizəsi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”
mövzusunda tarix elmləri üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə edib
(2001-ci il).
Nəsib Nəsibli (1956) -Tarix elmləri doktoru,
Azərbaycan Dillər Universitetinin professorudur.
Sovetlər Birliyi dövründə - 1990-cı ildə M.Ə.Rəsulzadənin
“Stalinlə ixtilal xatirələri”kitabını,”istiqlal
məfkurəsi və gənclik” əsərini cap etdirib. 1991-ci ildə
isə N.Nəsiblinin “Azərbaycan Demokratik Respublikası”
kitabı nəşr olunub.
Aydın Balayev (1956) - Tarix elmləri
doktorudur.Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının
Arxeologiya və Etnoqrafiya institunda
çalışır. Sovetlər Birliyi dövründə - 1990-cı ildə
rus dilində “Azərbaycan Milli demokratik hərəkatı
1917-1920-ci illərdə”, 1992-ci ildə “Azərbaycan
Milli hərəkatı: Müsavatdan Xalq Cəbhəsinə qədər” (rus dilində),
2009-cu ildə Moskvada “Mamed Amin Rasulzade(1884-1955)”
Nəsiman Yaqublu
410
kitablarını, 2011-ci ildə isə “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə” əsərini
Azərbaycan dilində nəşr etdirib.
Şirməmməd Hüseynov (1924) - Bakı Dövlət
Universitetinin professoru. 1992-ci ildə M.Ə.Rəsulzadənin
Seçilmiş əsərlərinin I cildini, 2001-ci ildə II
cildini, 2012-ci ildə III cildini, 2013-cü ildə isə IV
cildini nəşr etdirib(araşdırıb toplayıb, ərəb əlifbasından
latın əlifbasına çevirib, lüğəti tərtib edib).
Vaqif Sultanlı (1958) - Bakı Dövlət Universitetinin
professoru. 1993-cü ildə “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin
ədəbi dünyası” adlı kitab nəşr etdirib. 1997-ci ildə
isə “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı və ədəbi
fəaliyyəti” mövzusunda filologiya elmləri üzrə doktorluq
dissertasiyası müdafiə edib.
Cəmil Həsənli (1952) – Tarix elmləri doktoru,
professordur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Güney
Azərbaycanı ilə bağlı araşdırmalar aparıb. 1993-cü ildə
“Azərbaycan Beynəlxalq münasibətlər sistemində
(1918-1920)” kitabı nəşr edilib. M.Ə.Rəsulzadə haqqında
da dəyərli məqalələr müəllifidir.
Teyyub Qurban (1934) – Bakıda anadan olub. Şair,
dramaturq, publisist və tədqiqatçıdır. Çoxlu sayda bədii
və tarixi kitablar yazan T.Qurban M.Ə.Rəsulzadə haqqında
ilk bədii əsərin və teatr tamaşasının da müəllifidir.
Mübariz Süleymanov(1962) – Azərbaycan Dövlət
Mədəniyyət və incəsənət Universitetinin dosenti. 2000-ci
ildə o, “M.Ə.Rəsulzadə və Azərbaycan mədəniyyəti”
mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib.
Eyni movzuda ayrıca kitab da nəşrə hazırlayıb.
Yadigar Türkel (1951)- Fəlsəfə elmləri doktorudur. M.
Ə. Rəsulzadənin “Azərbaycan şairi Nizami” (2008), “Milli
Birlik” (2009), “Azərbaycan şairi Nizami” (bitkin çapı,
2011), “Qafqaz türkləri” (2012), “Panturanizm və Qafqaz
sorunu” (2012), ”iran türkləri”(2013), kitablarını çap
etdirib.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
411
Faiq Ələkbərov (1977) - Fəlsəfə elmləri
namizədidir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının
Fəlsəfə və Siyasi Hüquq Tədqiqatları institutunda çalışır.
2005-ci ildə ”XX əsrdə Azərbaycanın ictimai-siyasi
və fəlsəfi fikir tarixində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin
yeri və rolu” mövzusunda dissertasiya işi müdafiə
edib. Sonradan eyni movzuda ayrıca kitabı çap olunub.
II.Türkiyə
Mirzə Bala Məmmədzadə (1898-1959) - Azərbaycanın
tanınmış ictimai-siyasi xadimi, görkəmli
mühacir. ilk dəfə olaraq M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyətini
və milli azadlıq hərəkatının tarixini araşdırıb, 1938-ci
ildə Almaniyada türkcə “Milli Azərbaycan Hərəkatı”
kitabını nəşr etdirib. 1954-cü ildə “Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə 70 yaşında” adlı dəyərli məqaləsini
yazıb.1955-ci ildə M.Ə.Rəsulzadənin ölümü ilə bağlı
kecirilən tədbirdə isə cox təsirli elmi-tarixi çıxış edib. Həmin çıxış
sonradan “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə” adı ilə məqalə olaraq cap edilib.
Feyzi Aküzüm (1922-1991) - “Azərbaycan Kültür
Dərnəyi”nin sabiq başqanı, M. Ə. Rəsulzadənin mücadilə
dostu. M.Ə.Rəsulzadə haqqında 1977-ci ildə, Ankarada
ilk dəfə olaraq “M. Emin Rəsulzadəyə görə çeşidli
cəbhələri ilə Azərbaycan istiqlal mücadiləsi” kitabını nəşr
etdirib.
Əhməd Qaraca (1929-2005) – “Azərbaycan
Kültür Dərnəyi”nin Baş Katibi və “Müsavat” Partiyasının
mühacirətdəki liderlərindən biri olub. M.Ə.Rəsulzadə
haqqında çoxlu sayda elmi, tarixi məqalələrin müəllifidir.
Yavuz Akpınar(1947) - Egey Universiteti, Türk
Dili və Ədəbiyyatı Bölümünün professorudur. 1993-cü
ildə M.Ə.Rəsulzadənin “iran Türkləri” və “Qafqaz
Türkləri” əsərlərini Türkiyədə nəşr etdirib.
Nəsiman Yaqublu
412
Səbahəddin Şimşir (1966) - Balıkəsir
Universitetinin professorudur. 1995-ci ildə Ankarada
“Mehmet Emin Rəsulzadənin Türkiyədəki həyatı,
fəaliyyətləri və düşüncələri” adlı kitabını nəşr etdirib.
Sonradan müəllifin “Azərbaycanlıların Türkiyədə
siyasi və kültürəl fəaliyyətləri (1920-1991)”,
“M.Ə.Rəsulzadənin Məclisi-Məbusan qonuşmaları”
və “Azərbaycanın istiqlal Mücadiləsi” kitablarını çap etdirib. O, eyni
zamanda M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycan Problemi” (alman dilindən
(Pərihan Mete ilə birgə) çevirib, 1996-cı il) və “Stalinlə ixtilal xatirələri”
kitablarını da 1997-ci ildə istanbulda nəşr etdirib.
Ömər Özcan(1948) - Ankarada yaşayır.
ispartada doğulub.Milli Eyitim Bakanlığında
Bakanlıq müşaviri olub. “Türk Yurdu” dərgisində
çalışır.M.Ə.Rəsulzadənin Rumıniyadakı çalışmaları,
onun nəşr etdiyi “Odlu Yurd” dərgisi və
bülleteni ilə bağlı dəyərli araşdırmalar aparıb.
III.ABŞ
Tadeuş Svyatoxovski (1934) - ABŞ-ın Kolumbiya
Universitetinin professoru. “Rus Azərbaycanı 1905-
1920” adlı çox dəyərli kitab yazıb nəşr etdirib. Həmin
kitab 1988-ci ildə Ankarada da nəşr olunub.
Audrey Altstadt(1953) - ABŞ-ın tanınmış
tədqiqatçı, alimidir.Massaçuset Universitetinin
professorudur. Azərbaycan xalqının azadlıq
mübarizəsi ilə bağlı dəyərli əsərlər müəllifidir.1992-
ci ildə Stanfordda “Azərbaycan Türkləri. Rusiya
qanunları altında güc və bərabərlik” kitabını nəşr
etdirib.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
413
IV.Polşa
Şəhla Kazımova (1978) - Bakıdakı Slavyan
Universitetini bitirib və Varşava Universitetində magistr
təhsili alıb. 2010-cu ildə Varşavada polyak
dilində “M. Ə. Rəsulzadənin həyatı, siyasi və
publisistik fəaliyyəti. Azərbaycan Prometeyizmi”
mövzusunda elmi dissertasiya müdafiə edib.
V.Yaponiya
Katsumi Tku Masu - Yaponiyalı tədqiqatçı.
Ankara Universitetində türk dilində təhsil alıb. M. Ə.
Rəsulzadənin həyat və yaradıcılığı haqqında doktorluq
işi yazıb. iranda, Türkiyədə və Azərbaycanda araşdırma
aparıb.
VI.Rusiya
Ramiz Abutalıbov(1937) - Tanınmış ziyalı və
tədqiqatçı. Uzun müddət Azərbaycanın YUNESKO-da
təmsilçisi olub. M.Ə.Rəsulzadənin C. Hacıbəyli ilə
yazışmalarını Fransadan Azərbaycana gətirib. 2011-ci
ildə Moskvada rus dilində “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
və Qafqaz Konfederasiyası” kitabını nəşr etdirib.
Salavat isakov(1959) - Tarix elmləri doktoru,
professordur. Rusiya Elmlər Akademiyası Tarix institutunda
çalışır. 2002-ci ildə “Voprosı istorii” (“Tarix məsələləri”)
jurnalında (N2, s. 11-32) M.Ə.Rəsulzadənin
“Azərbaycanda milli hərəkat” adlı əsərini “Məhəmməd
Əmin Rəsulzadə” məqaləsi ilə oxuculara təqdim edib.
2010-cu ildə o, Moskvada M.Ə.Rəsulzadənin “Əsərləri
və məktubları toplusu” adlı kitabını, 2011-ci ildə “Azərbaycan
mühacirət tarixindən” kitabını, 2012-ci ildə isə “Ə.M.Topçubaşov və
M.Ə.Rəsulzadə: yazışmalar, 1923-1926” kitabını rus dilində nəşr etdirib.
Qeyd: Tədqiqatçıların sıralanmasında onların bu mövzudakı
yazılarının ilk nəşr ili əsas götürülüb.
Nəsiman Yaqublu
414
Fəaliyyəti ilə bağlı
sənədlərin saxlanıldığı arxivlər
I. Azərbaycan Respublikası
1. Azərbaycan Milli Arxiv idarəsi: fond -
276, siyahı 9, iş 130; fond-895, siyahı
1, iş 1; fond-894, siyahı-10, iş 153;
fond-970, siyahı 1, iş 138; fond – 895;
fond – 46.
2. S. Mümtaz adına Ədəbiyyat və incəsənət
Arxivi:
1) Ramiz Abutalıbova məxsus fond.
2) Ceyhun Hacıbəyliyə məxsus fond.
3) Nəsiman Yaqubluya məxsus fond.
3. Azərbaycan Prezidentinin işlər idarəsinin
Siyasi Sənədlər Arxivi: fond-
277, siyahı-1, iş-1, v.23, 55; fond-276.
II. Türkiyə Cümhuriyyəti
1. Türkiyə Cümhuriyyəti Başbakanlıq
Cümhuriyyət Arxivi.
080.18.01.02.4.35.4.
080.10.01.02.4.35.3.
080.18.12.22.59.13.
030.18.01.02.52.11.4.
030.10.01.02.68.76.1.
080.18.01.02.50.87.7.
030.10.01.02.47.68.4.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
415
III. Polşa Respublikası
1. Polşa Respublikası, Varşava, “Yeni Aktlar Arxivi”, Xarici işlər
Nazirliyi:
1) iş N6674B, v.25,39,41-53;
2) iş N6693, v.13-45; 46-90;
3) iş N6688, v.5-155.
4) iş N6691, v.17,108,110-120;204-230;
5) iş N6689, v.13-33;106-113;
6) iş N6676,v.96-136;
7) iş N6683,v.1-15;
8) iş N6687,v.193-220;32-50;99-110.
IV. Rusiya Federasiyası
1) Rusiyanın Dövlət Hərbi-Tarix Arxivi,Fond 46
Qeyd: M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyəti ilə bağlı
Azərbaycan,Türkiyə,Almaniya, Rusiya,Polşa
dövlətlərinin başqa arxivlərində də sənədlər
tapmaq mümkündür.Bundan əlavə,ABŞ, Böyük
Britaniya ,Fransanın da arxivlərində
materiallar saxlanılmaqdadır.Eyni zamanda, bu
ölkələrdə yaşamış mühacirlərin də şəxsi
arxivlərində dəyərli tarixi sənədlər mövcuddur.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası HAQQINDA
YAZILAN KITABLAR
Azərbaycan:
1. Nəsiman Yaqublu. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1991-ci il.
2. Vaqif Sultanlı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ədəbi dünyası.
BDU nəşri, Bakı, 1993.
3. Elçin. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1994.
4. Vaqif Sultanlı. Ağır yolun yolçusu.B.1996
5. Nəsiman Yaqublu.Azərbaycan Milli istiqlal mübarizəsi və
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə.Bakı.2001.
6. Şamil Qurbanov.Məmməd Əmin Rəsulzadə.Bakı,2001.
7. Axund Hacı Soltan Əlizadə. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və
islam. Bakı, 2003.
8. Müstəqil Ağayev. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 2006.
9. Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan – Polşa əlaqələrində M. Ə.
Rəsulzadənin rolu. Bakı, 2007.
10. Faiq Ələkbərov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dünyagörüşü.
Bakı, 2007-ci il.
11. Aydın Balayev. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 2011.
Nəsiman Yaqublu
364
Rusiya, Moskva
Rus dilində:
1. Aydın Balayev. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (1884-
1955). Moskva, 2009.
2. Ramiz Abutalıbov. Məmməd Əmin Rəsulzadə və Qafqaz
Konfederasiyası. Moskva, 2011, 48 səh.
Türkiyə:
1. Feyzi Aküzüm. M. Emin Rəsulzadəyə görə çeşidli
cəbhələriylə Azərbaycan istiqlal mücadiləsi. Ankara, 1977. 23 səh.
2. Səbahəddin Şimşir. Mehmet Emin Resulzadenin
Türkiyedeki hayatı, fealiyyetleri və düşünceleri. Ankara, 1995.
3. Səbahəddin Şimşir.Mehmet Emin Resulzade (həyat və
şəxsiyyəti). istanbul,2012.
QEYD: Feyzi Aküzümün hazırladığı və 1977-ci ildə nəşr etdiyi
kitabda M.Ə.Rəsulzadənin dəyərli fikirləri toplanıb.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
365
M.Ə.Rəsulzadənin həyat və fəaliyyəti ilə bağlı elmitədqiqatlar,
dissertasiyalar:
1. Vaqif Sultanlı. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı və
ədəbi fəaliyyəti”. Filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün
təqdim olunmuş dissertasiya. Bakı, 1997.
2. Mübariz Süleymanov. ”M.Ə.Rəsulzadə və Azərbaycan
mədəniyyəti”. Sənətşünaslıq namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün
təqdim olunmuş dissertasiya. Bakı, 2000.
3. Nəsiman Yaqublu. “Azərbaycan Milli istiqlal mübarizəsi və
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”. Tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi
almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiya. Bakı, 2001.
4. Faiq Ələkbərov.”XX əsrdə Azərbaycanın ictimai-siyasi və
fəlsəfi fikir tarixində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin yeri və rolu”.
Fəlsəfə elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş
dissertasiya.Baki 2005.
5. Şəhla Kazımova. “M.Ə.Rəsulzadənin həyatı, siyasi və
publisistik fəaliyyəti. Azərbaycan prometizmi” mövzusunda
namizədlik dissertasiyasını 2010-cu ilin 28 iyun tarixində Varşava
Universitetində müdafiə edib.
Qeyd: Bu dissertasiyalar müdafiə olunub.
UNIWERSYTET WARSZAWSKI
WYDZIAŁ ORIENTALISTYCZNY
Shahla Kazimova
Życie, działalność polityczna i
publicystyczna Mehemmeda Emina
Resulzadego. Azerbejdżański
prometeizm.
Rozprawa doktorska napisana pod
kierunkiem prof. dr hab. Tadeusza
Świętochowskiego
Warszawa 2010
Nəsiman Yaqublu
366
M.Ə.Rəsulzadəyə həsr edilən bədii əsərlər:
1. Teyyub Qurban. Dönməzlik. Şirvannəşr. 1997.
2. Teyyub Qurban. Dirilik gəmisi. Bakı, 2008.
1.M.Ə.Rəsulzadə haqqında ilk teatr əsəri.
M.Ə.Rəsulzadəyə həsr edilən ilk teatr əsəri belə adlanır:
“Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan!”. iki hissəli tarixi dram
əsəridir. Pyesin müəllifi şair Teyyub Qurban, quruluşçu rejissoru isə
Sadıq ibrahimovdur. Bu əsər ilk dəfə olaraq 1994-cü ilin dekabr
ayının 18-də Şəhriyar adına Bakı Mədəniyyət Mərkəzində, Azərbaycan
Miniatür Teatrında tamaşaya qoyulub.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
367
HAQQINDA YAZILAN
MƏQALƏLƏR
1. Üzeyir Hacıbəyli. “Təəssürat”. “Azərbaycan” qəzeti, Bakı, 9
dekabr 1918-ci il.
M.Ə.Rəsulzadənin bir şəxsiyyət kimi böyüklüyü və gözəl natiqliyi
haqqında ilk təqdimata böyük bəstəkar və jurnalist olan Üzeyir Hacıbəylinin
“Təəssürat” məqaləsində rast gəlirik. “Azərbaycan” qəzetinin
1918-ci il 9 dekabr tarixli sayında çap edilən bu yazıda Ü.Hacıbəyli
Azərbaycan Parlamentinin açılış mərasimində ilk olaraq çıxış edən M. Ə.
Rəsulzadəni “nikbin”, “açıq” və “gülərüz”, “yerə baxmaq adəti olmayan”,
“sözlərinin dəruni-qəlbdən söyləndiyini eşidənlərə hiss etdirən”,
“hər cümləsinin axırında alqışlar yağan” bir şəxsiyyət kimi səciyyələndirir.
2. Mirzə Bala Məmmədzadə. “Rəsulzadə Mehmet Emin bəy
70 yaşında”. “Birləşik Qafqasiya” jurnalı, Münhen, N1/3(30/32), yanvar-
mart 1954-cü il, s. 11-18.
Azərbaycanın tanınmış mütəfəkkiri və jurnalisti Mirzə Bala Məmmədzadə
1954-cü ildə “Birləşik Qafqasiya” jurnalında M.Ə.Rəsulzadənin
anadan olmasının 70 illiyinə məqalə həsr edib. M.Ə.Rəsulzadənin həyat
və fəaliyyətinin əsas məqamlarını əks etdirən bu yazıda M.B.Məmmədzadə
qeyd edir: “Sovet istilası dövründə 34 ildən bəri bu istilaya
qarşı davam edən mücadiləni milli hüdudlar xaricində təmsil edən yenə
Rəsulzadə Məhəmməd Əmin bəydir. Onu yenə Müsavat Partiyasının
lideri olaraq görürük. Rəsulzadə mühacirətdə çalışan Azərbaycan Milli
Mərkəzinin də rəisidir. Bu Milli Mərkəz Qafqasya millətləri ilə bir cəbhə
qurmağa müvəffəq olmuş və yenə Rəsulzadənin rəyasəti altında bir
“Qafqasya istiqlal Komitəsi” vücuda gətirmişdir. Bu Milli Mərkəz
Türküstan, idil-Ural və Krım kimi əsir Türk elləri ilə əl-ələ çalışır və Rus
əsiri bütün millətlərlə birlikdədir”.
3. “Mirzə Bala bəyin nitqi”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, yıl:
4, N12(36), mart 1955-ci il.
M.Ə.Rəsulzadənin vəfatı münasibəti ilə istanbulda “Azərbaycan
Kültürünü Tanıtma Dərnəyi” tərəfindən tərtib edilən anma tədbirində
Mirzə Bala Məmmədzadə çox dəyərli və parlaq bir çıxış etmiş və bu
çıxışı jurnalda nəşr olunmuşdu.
Qeyd: “Azərbaycan” jurnalının Ankarada, 1955-ci ilin mart ayında
(sayı: 12(36) nəşr edilən, M.Ə. Rəsulzadəyə həsr olunmuş xüsusi sayında
tanınmış dilçi alim, professor Əhməd Cəfəroğlunun, Süleyman
Təkinərin, Həmdulla Sübhi Tanrıövərin, Sədri Maqsudinin, Cəfər
Nəsiman Yaqublu
368
Seyidəhməd Krımərin, professor Zəki Vəlidi Toğanın, Abdulla Baytal
Taymasın və digərlərinin çıxışları verilib.
4. Kərim Odər. “Örnək lider Rəsulzadə”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, mart 1955-ci il, yıl:4, sayı 12(36), s. 3-8.
5. Kərim Yaycılı. “Böyük mücahid”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, mart 1955-ci il,yıl: 4, sayı: 12(36), s. 11-12.
Əbdülvahab Yurdsevər. “Emin bəy haqqında xatirələr”. “Azərbaycan”
jurnalı, Ankara, mart 1955-ci il, yıl:4, sayı: 12(36), s. 13-16.
6. Hüseyn Baykara. “M. Emin Rəsulzadə haqqında bir neçə
söz”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1957-ci il mart, yıl:6, sayı:12(60), s.
4-8.
7. Əhəd Ural. “Azərbaycanın böyük övladı M. Emin
Rəsulzadə”. “Azərbaycan” jurnalı, il:17, sayı:189, may 1968-ci il.
8. Süleyman Təkinər. “Rəsulzadə Sevgisi”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, 1984-cü il (yanvar, fevral, mart ayları), yıl:33, sayı:247, s.
21-27.
9. Məhəmməd Azər Aran. “Böyük siyasi orqanizator “Mehmet
Emin Rəsulzadə”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1984-cü il (yanvar,
fevral, mart), yıl:33, sayı:247, s. 28-31.
10. Feyzi Aküzüm. “Mehmet Əmin Rəsulzadədə milliyyət və
millət məfkurəsi”.
“Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1984-cü il (yanvar, fevral, mart),
yıl:33, sayı:247, s. 32-36.
11. Əhməd Qaraca. “Mehmet Əmin Rəsulzadənin
həyatındakı donuk nöqtələr”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1984-cü il
(yanvar, fevral, mart), yıl:33, sayı:247, s. 37-43.
12. Feyzi Aküzüm. “Azərbaycan istiqlalının tarixi gelişimi və
Rəsulzadə”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1984-cü il (aprel, may,
iyun),yıl:33, sayı:248, s. 11-19.
13. Feyzi Aküzüm. “Rəsulzadə ilə beş il”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, 1984-cü il (oktyabr, noyabr, dekabr), yıl:33, sayı:250, s. 18-
22.
14. Əhməd Qaraca. “Azərbaycan böyük bir ideoloqunu kayb
etdi”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1984-cü il (oktyabr, noyabr, dekabr),
yıl:33, sayı:250, s. 23-25.
15. Mövsüm Əliyev. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”. Bakı,
“Odlar Yurdu” qəzeti, 1988, N17.
16. Yavuz Akpinar. “Bayraklaşan şəxsiyyət”. M. Ə. Rəsulzadənin
“Azərbaycan Cümhuriyyəti (keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti)”
adlı kitabına (istanbul, 1990) ön söz.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
369
17. Nəsiman Yaqublu. “Əlli üç il qürbətdə”. Bakı,”Qarabağ”
qəzeti,1990-cı il.
18. Nəsiman Yaqublu.”Hitlerlə üz-üzə”. “Aydınlıq” qəzeti.
1991,N 19(41)
19. Cavad Heyət. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”. Bakı,
“Dalğa” qəzeti, 14-20 may 1991-ci il.
20. Nəsib Nəsibzadə. “Müsavat və Müsavatçılıq”. “Yeni Müsavat”
qəzeti, N1(18), 1991-ci il.
21. Mövsüm Əliyev. “Məmməd Əmin Rəsulzadə”. “Elm” qəzeti.
Bakı, 7 fevral 1992-ci il.
22. Yavuz Akpınar. Ön Söz yerinə. (səh. 1-4). M. Ə. Rəsulzadənin
1993-cü ildə istanbulda nəşr edilən “iran Türkləri” kitabı.
23. Mövsüm Əliyev. “Tarixi saxtalaşdıranlara cavab”. “Azadlıq”
qəzeti, 23 noyabr 1993; 25 noyabr 1993.
24. Mövsüm Əliyev. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ömür
yolu”. Bakı, “Yeni Müsavat” qəzei, 1 fevral 1994-cü il, xüsusi buraxılış, N2.
25. Rasim Mirzə. “M. Ə. Rəsulzadənin “Milli Mədəniyyət”
konsepsiyasına dair”. “Yeni Müsavat” qəzeti. Bakı, 1 fevral 1994-cü il,
xüsusi buraxılış, N2.
26. Əlişanoğlu. “Məhəmməd Əminlə üz-üzə”. “Yeni Müsavat”
qəzeti, Bakı, 1 fevral 1994-cü il, xüsusi buraxılış, N2.
27. Nəsiman Yaqublu (çapa hazırlayanı). M. Ə. Rəsulzadə:
“Azərbaycan davası”. Bakı, “Yeni Müsavat” qəzeti, 1 fevral 1994-cü il.
28.Vilayət Quliyev – “Polşa tatarları Azərbaycan dövlətçiliyinin
xidmətində”. “525-ci qəzet”, 12 aprel 2008-ci il.
29. Cəmil Ünal. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradılmasının
90 illiyi ilə bağlı Ankarada keçirilən toplantıdakı çıxışı”.
“Azərbaycan” jurnalı, 2008-ci il, iyul, ıl:56, sayı:374, s. 8-9.
29. Cavad Heyət. “M. Ə. Rəsulzadənin iran Türkləri ilə ilgili
hizmətləri”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 2008-ci il, iyul, yıl:56,
sayı:374, s. 69.
30. Salavat isakov . XX əsrin Siyasi Arxivi: Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə. M. Ə. Rəsulzadənin “Azərbaycanda Milli Hərəkat”
kitabında olan məqalə. (Azərbaycan və rus dillərində. Bu məqalə
“Voprosı istorii” jurnalında (2002-ci il, N2, səh. 3-11) çap edilib. M. Ə.
Rəsulzadənin 1933-cü ildə yazdığı “Azərbaycanda Milli Hərəkat” əsəri
də həmin jurnalda (2001-ci il, N2, s. 11-32) S. isakovun təqdimatında çap
edilib.
31.Nəsib Nəsibli. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
qurucuları və varisləri”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 2008-ci il, iyul,
yıl:56, sayı:374, s. 22-26.
Nəsiman Yaqublu
370
32.Cəmil Həsənli. “20-ci yüzildə Azərbaycanın toplumal və
siyasi fikir tarixində Mehmet Əmin Rəsulzadənin yeri”. “Azərbaycan”
jurnalı, Ankara, 2008-ci il, iyul, ıl:56, sayı:374, s. 27-41.
33. Səlcuq Önal. “28 Mayıs 1918-ci il olqusu milliləşmə yolunda
Azərbaycanın varolma tabusudur”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara,
2008-ci il, iyul, yıl:56, sayı:374, s. 42-50.
34.Nəsiman Yaqublu. “Azərbaycanda müstəqilliyin elanı və
milli demokratik dövlətin qurulmasında M. Ə. Rəsulzadənin rolu”.
“Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 2008-ci il, iyul, ıl:56, sayı:374, s. 51-62.
35.Nəsiman Yaqublu. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin iran
fəaliyyəti”. “525-ci qəzet”, 14 may 2011-ci il.
36.Nəsiman Yaqublu. “Niyə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə?”
“Azadlıq” qəzeti, 31 yanvar-1fevral 2010-cu il
37.Nəsiman Yaqublu. “Statyi M. E. Rasulzade posvyaşenniye
Polşe. “Zerkalo” qəzeti, 13 oktyabr 2012-ci il, N188 (rus dilində).
38.Rəis Rəsulzadə. “iki və üçüncü kuşak Resulzadələrin
gözüylə Mehmet Əmin Rəsulzadə”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara,
2008-ci il, iyul, ıl:56, sayı:374, s. 63-68.
39. iranda nəşr edilən “Keyhani- Həvayi” qəzeti - “Rəsulzadəni
tanıyanlar onu böyük inqilabçı, Şərqin mütəfəkkir və ağıllı, hətta bənzəri
olmayan bir şəxsiyyət kimi tərif ediblər. Məlumatı çox, istiqlalda (nəticə
çıxarmaqda) qüdrətli, hövsələli və hər məsələdən intiqad edəndə
(danışanda) insaflı olub, demək olar ki, tamam ömründə bir dəfə də yalan
danışmamışdır. Həmişə sabitqədəm olmuş və heç vaxt acıqlanmaz idi,
heç vaxt mübaliğə etməz idi. Xalq məfkurələrini aydınlaşdırmaqda, yeni
ruznaməçilik yaratmaqda və başqa xidmətləri, o cümlədən məşrutə
inqilabında etdiyi yardımlar yaddan çıxan bir şey deyildir”. “Keyhani-
Həvayi” qəzeti, 14 iyun 1990-cı il.
Qeyd: Bu siyahıda M.Ə.Rəsulzadəyə həsr edilən məqalələrin yalnız
bir hissəsi verilib.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
371
NƏŞR EDiLƏN KiTABLARDA M.Ə.RƏSULZADƏ
HAQQINDA MƏLUMATLAR
1. Mirzə Bala Məmmədzadənin “Milli Azərbaycan hərəkatı”
.Berlin.1938
1938-ci ildə Almaniyada tanınmış Azərbaycan mütəfəkkiri, jurnalisti
və siyasi xadimi M. B. Məmmədzadənin “Milli Azərbaycan hərəkatı”
kitabı nəşr edildi. Bu kitabda müəllif ilk dəfə olaraq M. Ə. Rəsulzadənin
siyasi fəaliyyəti haqqında geniş məlumat verir.
2. Əhməd Bədəvi Kuran. “Osmanlı imperatorluğunda və Türkiyə
Cümhuriyyətində inqilab hərəkatları”.istanbul.1959
1959-cu ildə istanbulda “Geltüt” mətbəəsində tanınmış araşdırıcı
Əhməd Bədəvi Kuran 900 səhifədən ibarət olan “Osmanlı
imperatorluğunda və Türkiyə Cümhuriyyətində inqilab hərəkatları” adlı
bir kitab nəşr etdirdi. Həmin kitabın “Rusiyadakı Türklər” bölümündə
M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyətinə geniş yer verir, onu “Azərbaycan Milli
hərəkatının ideoloqu və Rusiyadakı bütün türklərin lideri” olaraq təqdim
edir.
3.Tadeuş Svyatoxovski. Rus Azərbaycanı 1905-1920. Ankara, 1988.
4.Azərbaycan Demokratik Respublikası. Bakı, 1990.
5.Aydın Balayev. Azərbaycan Milli demokratik hərəkatı: 1917-
1920-ci illər (rus dilində) Bakı, 1990.
6. Nəsib Nəsibzadə. Azərbaycan Demokratik Respublikası. Bakı,
1991.
7.Aydın Balayev. Azərbaycan Milli hərəkatı: Müsavatdan Xalq
Cəbhəsinə qədər” (rus dilində). Bakı, 1992.
8.Bəxtiyar Nəcəfov. Azərbaycan Demokratik Respublikası (daxili
və xarici siyasəti). Bakı, 1992.
9.Aygün Həşimova. XIX əsrin birinci yarısında Azərbaycan
mühacirəti. Bakı, 1992.
10.Audrey Alstadt.Azərbaycan türkləri.Rusiya qanunları altında güc
və bərabərlik.Stanford,1992.
11.Nazim Cəfərov. Milli ictimai fikir tariximizdən. Bakı, 1993.
12.Cəmil Həsənov. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər
sistemində (1918-1920). Bakı, 1993.
13.Nəsib Nəsibzadə. Azərbaycanın xarici siyasəti (1918-1920).
Bakı, 1996.
14.Xaləddin ibrahimli. Azərbaycan siyasi mühacirəti. Bakı, 1996.
15.Nəsiman Yaqublu.Müsavat Partiyasının tarixi.Bakı,1997.
Nəsiman Yaqublu
372
16.iradə Bağırova.XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda siyasi
partiyalar və təşkilatlar(1900-1917). B. 1997.
17.“Yeni Qafqasiya”nın 1927-ci il 10-cu sayı. Bakı, 1997,BDU,
(nəşrə hazırlayan prof. Ş. Hüseynov).
18.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament
(Stenoqrafik hesabatlar). 1-ci cild. Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı,
1998-ci il, 976 səh.; eyni kitabın 2-ci cildi. Bakı, “Azərbaycan”
nəşriyyatı, 1998-ci il, 992 səh.
19.Səbahaddin Şimşir. “Azərbaycanlıların Türkiyədə siyasi və
kültürəl fəaliyyətləri (1920-1991)”. Ankara, 2000-ci il, 256 səh.
20.Ataxan Paşayev. Açılmamış səhifələrin izi ilə. Bakı, 2001.
21.Məryəm Oruclu. Müsavat Partiyasının Azərbaycanda və
mühacirətdə fəaliyyəti. Bakı, 2001.
22.Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan legionerləri. Bakı, 2002.
23.Şirməmməd Hüseynov. Mənəvi irsimiz və gerçəklik. Bakı, 2004.
24. Şirməmməd Hüseynov. Milli haqq və ədalət axtarışında. Bakı,
2004.
25. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və ictimai-siyasi ideallar. Xəzər
Universiteti nəşriyyatı , Bakı 2005.
26.Şirməmməd Hüseynov. Mətbu irsimizdən səhifələr. Bakı, 2007.
27.Nəsiman Yaqublu. Bakının Qurtuluşu. Bakı, 2008.
28.Nəcibə Bağırzadə.Gecikmiş etiraf.Bakı,2007.
29.Azerbaydjanskaya Demokratiçeskaya Respublika (28 Maya
1918-27 aprelya 1920). Kratkiy spravoçnik. Medjlis M. E. Rasulzade.
Moskva, 2008.
30.Nəsiman Yaqublu. Türkiyənin azərbaycanlılara müstəqillik
mücadiləsində dəstəyi(sovetlər dönəmi:1920-1991- ci illər). Bakı,
2009.
31.Şirməmməd Hüseynov.Müstəqilliyin çətin yolu...reallıqlar,
düşüncələr. Bakı, 2009.
32.Abid Tahirli. Azərbaycan mühacirət mətbuatında publisistika.
Bakı, 2009.
33.Pərvanə Məmmədli. Cənubi Azərbaycan mətbuat tarixi. Bakı,
2009.
34.Xəzər Universiteti. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və ictimaisiyasi
ideallar.Bakı 2005
35.Cəmil Həsənli. Russkaya Revolyutsiya i Azerbaydjan (Trudnıy
put nezavisimisti. 1917-1920). M., 2011
36.Vasif Qafarov.Türkiyə-Rusiya münasibətlərində Azərbaycan
məsələsi(1917-1922). Bakı.2011.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
373
37.Azərbaycan istiqlalının bayraqdarı (Müsavat-100). “Adiloğlu
nəşriyyatı, Bakı, 2011, 160 səh. (Toplayanı, ərəb əlifbasında olanları latın
qrafikasına çevirəni, lüğətin və ön sözün müəllifi: professor Ş.
Hüseynov).
38.Səbahəddin ŞimŞir.Azərbaycan istiqlal mücadiləsi.istanbul,2012
39.Nəsiman Yaqublu. “Müsavat” Partiyasının tarixi (yenidən
işlənilmiş nəşri).Bakı,2012.
Nəsiman Yaqublu
374
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
375
Nəsiman Yaqublu
376
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
377
M.Ə.RƏSULZADƏYƏ HƏSR EDiLƏN ŞEiRLƏR
M.Ə.Rəsulzadənin ölümündən sonra ona çoxlu sayda şeirlər həsr
edilib. Mühacir şair Həmid Dönməzin “Ey məşəl, Sən sönməyəcəksən”,
Həsən Bayrının “Rəsulzadə” (hər iki şeir “Azərbaycan” jurnalının 1955-
ci il, 12 (36) mart sayında çap edilib), Himmət Dəmir Qarslının “Ol
hürriyyət mücahidinə!” “Azərbaycan” jurnalının 1984-cü il, il:33, 248
sayında çap edilib), D. A. Baycanın “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin
əziz ruhuna!” (şeir “Azərbaycan” jurnalının 1984-cü il, il:33, 247 sayında
çap edilib), Həmid Oralın “Eşq mahnısı” (şeir “Azərbaycan” jurnalının
il:36, sayı: 259 olan 1987-ci il tarixdəki sayında çap edilib) şeirləri
olduqca maraqlı və M. Ə. Rəsulzadəyə böyük sevgi, sayğı ruhu ilə
yazılıb. Bu mənada Kərim Yaycılının (qeyd edək ki, şairin ayrıca
“Rəsulzadənin əziz ruhuna” adlı şeiri də var) (“Azərbaycan” jurnalı,
il:19, sayı:200-201, 1970-ci il) M.Ə.Rəsulzadənin vəfat etdiyi dövrdə
yazılmış “Batan günəş” şeiri təsirli və maraqlıdır.
Qeyd: Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra tanınmış
Azərbaycan şairlərindən B.Vahabzadə, Z.Yaqub və başqaları da
M.Ə.Rəsulzadəyə təsirli şerlər həsr ediblər.
Kərim Yaycılı
Batan Günəş
Nə heykəl, nə də iz var: daşda, torpaqda, qumda,
Bir günəşdi bir günəş! Batıb gedən ufuqumda!
Sarmışkən atəşiylə imanu qəlbimizi,
Bir soyuq Mart axşamı tərk edib getdi bizi!..
Təsəllisi güc olur ona vurulanların,
O, ümid günəşiydi geridə qalanların.
Bir nəslə həyat verən işıqdı, irfandı o!
Bir nəslin varlığıydı, şahlanan imandı o!
Yaşatmazdı qəlblərdə ümidsizlik və məlal,
Onun məfkurəsiydi: Haqq, Müsavat, istiqlal!
Devlər kimi yürürkən bu üskünün peşində,
Bir üzüntü sezmişdik bu il Mart günəşində.
Titrətdi qəlbimizi soluq üzündəki qam,
O nurlu üz sarardı, onun batdığı axşam!..
Nəsiman Yaqublu
378
Siləməz artıq kədər, könlümüzdən bu yası,
Nəmləndi gözümüzdə sönən günəşin əksi.
Düşdü göz yaşlarımız öpərkən əllərinə,
Ulduzlar çələng oldu muhəyyəl heykəlinə!..
Sar köksünə Ankara, yurdumun zinətini,
Günü gəlincə istər səndən əmanətini.
Şukranını sunarkən bir gün hörmətlə sana,
O sümüklər gedəcək! Gedəcək o Vətənə!
Saxla qoynunda onu, vermə yabana, ələ,
Bir hədiyyən olacaq yurdumdakı heykələ!
Fran kt-Mayn
“Azərbaycan” jurnalı. Ankara, il:4, sayı: 12(36), Mart 1955-ci il.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
379
KEÇiRiLƏN
YUBiLEYLƏRi
Türkiyə, Ankara, 30 may 1953-cü il.
M.Ə.Rəsulzadəyə sağlığında ilk
mükafatı Türk Mətbuat Birliyi təqdim
edib. Türkiyədə fəaliyyət göstərən bu qurum
mətbuatda 50 il xidmət etmiş jurnalistlər
üçün hər beş ildən bir yubiley keçirib,
onların fəaliyyətini dəyərləndirirdi.
Bu qurum ilk tədbirini 1943-cü ildə, ikinci
tədbirini 1948-ci ildə, üçüncü tədbirini
isə 1953-cü ildə keçirib. Həmin ili mükafat
alanlar arasında Türkiyə mətbuatının
tanınmış simaları olan Rəfiq Murad,
Həmdullah Sübhi Tanrıövər, şair Yəhya
Kamal, tarixçi Ziya Şakirlə birgə M. Ə.
Rəsulzadə də vardı.
Dərnək və Yubiley Tərtib Heyəti Başqanı Haqqı Tarık Uş M. Ə.
Rəsulzadənin adını çəkərkən sürəkli alqışlar eşidilir. Natiq M.Ə.
Rəsulzadəni belə təqdim edir: “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə... “Milli
Azərbaycan Müsavat Xalq Partiyası”nın lideri (alqışlar), “Milli
Azərbaycan Mərkəzi”nin Rəisi (alqışlar), sabiq “Azərbaycan Milli
Şurası”nın 35 il öncə istiqlal elan edən başçısı (alqışlar), Qafqasiyalı
türklərin məşhur siyasət adamı...(sürəkli alqışlar)”.
Tədbirdə M.Ə.Rəsulzadənin 1903-cü ildə “Şərqi-Rus” qəzetində ilk
məqaləsinin nəşri və Bakıda, Tehranda, istanbulda
mətbuatda fəaliyyəti xüsusi qeyd edilib.
Məşhur natiq Həmdullah Sübhi Tanrıövər
bəy də çıxış edib, M.Ə.Rəsulzadənin xüsusi
xidmətlərini qeyd etdi.
Sonra yubiley keçirənlərin səsi qorunub
saxlanılmaq üçün lentə alındı. Sonda
M.Ə.Rəsulzadə çıxış edib təşəkkürünü bildirdi.
iyunun 1-də isə Eminönü Öyrənci salonunda
yubiley münasibəti ilə bir sərgi də
keçirildi. Bu sərgidə də M.Ə.Rəsulzadənin
əsərləri nümayiş etdirildi.
Bax:“Azərbaycan” jurnalı, Ankara,
1953-cü il. il:2, sayı:3(15), iyun.
Nəsiman Yaqublu
380
70 illik yubileyi
Türkiyə, Ankara, 31 yanvar 1954-cü il
M.Ə.Rəsulzadənin anadan olmasının 70
illik yubileyi yaxın dostlarının diqqətində oldu.
Bu münasibətlə ona çoxlu sayda teleqramlar
gəlir, məktublar yazılırdı. Bir zamanlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin keşiyində
dayanmış Milli Ordu əsgərlərinin Argentinadan
göndərdikləri təbrik məktubunda bu sözlər yazılmışdı:
“Hörmətli Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə! Əziz və möhtərəm ustadımız!
Argentinadakı “Qafqaz Birliyi”nə mənsub azərbaycanlılar
70-ci doğum ildönümünüz
münasibəti ilə Sizə səmimi təbriklərini göndərərkən
bütün həyatınız boyunca istiqlal
uğrunda çalışdığınız əziz vətənimiz Azərbaycana tezliklə qovuşmağınızı
candan təmənna edər və Sizə uzun ömürlər, səadətlər dilərlər.
Dünyanın ən gözəl ölkələrindən biri olan Azərbaycanın 28 May
1918-ci ildə olduğu kimi təkrar azərbaycanlılara aid olduğunu bir daha
elan etmənizi görmək istərik...
imperialistRusiyanın əsarəti
altında yaşayan Azərbaycanın və
bütün Qafqazın ən yaxın bir
zamanda düşmən zülmündən
qurtarmasını və vətən səmalarına
təkrar Üç Rəngli Bayrağımızı
yüksəltmə fürsətini qazanmağınızı
Ulu Tanrıdan arzu edirik.
Biz Azərbaycan əsgərləri,
vətənimiz Azərbaycanın və
Qafqazın hürriyyəti və istiqlalı
uğrunda etdiyiniz savaşa son
damla qanımıza qədər sadiq olacağımıza Sizə söz veririk, Emin bəy!
Argentinadakı azərbaycanlılar adından Vəli Yadigar, Musa
Yusifzadə”
Krım tatarlarının tanınmış lideri Cəfər Seyidəhməd Krımər
isə ona yubiley münsibəti ilə bu sözləri yazmışdı:
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
381
“...Bir gün həyatınızı yazacaq bəxtli bir türk gənci, yaxud da şəxsiyyətinizi
canlandıracaq bir türk sənətkarı, ömrünüzün hər dövrünü qavrayıb
anladıqca “nə şərəflidir mənə ki, bu yaşamağa dəyər səhifələri canlandırıram”
– deyə sevinəcəkdir. Bunların əsərlərini oxuyan və ya seyr
edənlər də Sizi daima sonsuz məhəbbət, hörmət və rəhmətlə anacaqlardır”.
100 illik yubiley tədbirləri
Türkiyə, Ankara, 31 yanvar, 1984-cü il.
“Azərbaycan Kültür Dərnəyi”,Mərkəzi idarə heyəti M.Ə.Rəsulzadənin
anadan olmasının 100 illiyi münasibəti ilə mühüm qərarlar qəbul
etdi. Həmin qərara əsasən “1984-cü il - M.Ə.Rəsulzadə ili” elan edildi.
Həmin qərardan: “Azərbaycan” jurnalının 1984-cü ildə çıxacaq hər bir
sayı bu böyük insana həsr edilsin. Planlaşdırılır ki, onun 30-a yaxın əsəri
yenidən çap edilsin. Müxtəlif dərgilərdə çap olunmuş yüzlərlə məqaləsi
ayrıca bir kitab halında nəşrə hazırlansın. Eyni zamanda onun haqqında
yazılanların və xatirələrin də kitab olaraq çapı vacib sayılsın.
M.Ə.Rəsulzadə ilə bağlı ayrı-ayrı toplantılar da keçirilsin”.
ilk tədbir olaraq 1984-cü ilin yanvarın 28-də Ankarada “Dədəmən
Oteli” salonunda “Azərbaycan gecəsi” keçirildi. Tədbirdə 300-ə
qədər insan iştirak edirdi.
1984-cü ilin martın 10-da isə “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”
tərəfindən M.Ə.Rəsulzadənin anadan olmasının 100 illiyi münasibəti ilə
Ziraət Yüksək Mühəndislər Birliyi Konfransı salonunda böyük toplantı
keçirildi. Toplantıya Başqanlığı “Azərbaycan Kültür Dərnəyi” Heysiyyat
Divanı Başqanı Dr. Məhəmməd Kəngərli etmişdi. Toplantıda
“Azərbaycan Milli Mərkəz” Başqanı Azər Aran, Dərnəyin Başqanı
Feyzi Aküzüm, Baş Katib Əhməd Qaraca, idarə Heyətinin üzvü Səlcuq
Önal çıxış etdilər”.
Bax: “Azərbaycan” jurnalı. Ankara, 1984-cü il. il:33, sayı: 247,
s. 10-12; 56-57.
Nəsiman Yaqublu
382
Azərbaycanda ilk yubileyi
109 illik yubileyi
M.Ə.Rəsulzadənin Azərbaycanda “Müsavat” Partiyasının təşəbbüsü
ilə ilk yubiley mərasimi 1993-cü ilin yanvarın 31-də keçirilib. M.
Maqomayev adına Dövlət Filarmoniyasında keçirilən tədbiri tədqiqatçıalim
Nəsiman Yaqublu açmış, M.Ə.Rəsulzadənin həyat və fəaliyyəti
haqqında geniş məlumat vermişdir. Sonra Azərbaycan Milli Məclisinin
sədri isa Qəmbər, Dövlət Torpaq Komitəsinin sədri, “Azərbaycan Kültür
Dərnəyi”nin təmsilçisi Cəmil Ünal çıxış etmişlər. Sonda Azərbaycan
incəsənət və musiqi xadimlərinin iştirakı ilə konsert verilmişdir.
110 illik yubileyi
M.Ə.Rəsulzadənin
anadan olmasının 110 illiyi
münasibəti ilə “Müsavat”
Partiyası Təşkilat Komitəsi
yaratmış, 1994-cü ili Azərbaycanda
“Məhəmməd
Əmin Rəsulzadə ili” elan
etmiş və bununla əlaqədar
dövlətə təkliflər vermişdir.
“Müsavat” Partiyasının yubileyə
ciddi və geniş hazırlıq
işləri apardığını görən
iqtidar tarixi-mənəvi məsuliyyətin
təzyiqi altında yubileyə az müddət qalmış dövlət komissiyası
yaratdı.
M.Ə.Rəsulzadənin 110 illik yubileyi müsavatçılar və demokratik
qüvvələr tərəfindən geniş qeyd olunmuş, yekunda isə Şəhriyar adına
Mədəniyyət Evində təntənəli yığıncaq keçirildi. Yığıncaqda “Müsavat”
Partiyasının Başqanı isa Qəmbər, Türkiyədən gəlmiş “Azərbaycan
Milli Mərkəz” Başqanı Məhəmməd Kəngərli, “Əski Müsavatçılar Nəsli”
Beynəlxalq Cəmiyyətinin sədri Fuad Zeynallı və M.Ə. Rəsulzadə irsinin
tədqiqatçısı Nəsiman Yaqublu çıxış etmişlər.
M.Ə.Rəsulzadənin 110 illik yubileyi münasibəti ilə dövlətin
keçirdiyi tədbir isə M. F. Axundov adına Opera və Balet Teatrında
keçirildi. Tədbirdə əsas məruzəni Baş Nazirin müavini, yazıçı Elçin etdi.
Tədbirin sonunda konsert verildi.
N.Yaqublu.”Müsavat Partiyasının tarixi”. Bakı, 2012, s. 275-276.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
383
Rusiyada – Moskva şəhərində M.Ə.Rəsulzadə yad edilir
2006-cı ilin
yanvarın 30-da Moskvada
yaşayan həmyerlimiz,
“M.Ə.Rəsulzadə
Məclisi”nin sədri
Füzuli Fərəcovun təşəbbüsü
ilə, Moskvanın
“Yeni Basman” küçəsindəki
“Millətlər Evi”
ndə 100-dən çox azərbaycanlının
iştirakı ilə M.Ə.Rəsulzadənin 122 illiyinə həsr edilmiş
konfrans keçirildi. Tanınmış yazıçı Çingiz Hüseynov, professorlar Qasım
Kərimov, Tofiq Vəliyev, Ramiz Abutalıbov, rusiyalı nümayəndələr
tədbir iştirakçıları sırasında idilər.
Tədbirdən öncə məclisin sədri Füzuli Fərəcov çıxışında məclisin
təsis etdiyi “M.Ə.Rəsulzadə” medalının növbəti sahiblərinin adlarını
açıqladı: M.Ə.Rəsulzadənin nəvəsi Rəis Rəsulzadə, Çingiz Hüseynov,
professor Şirməmməd Hüseynov (qeyd edək ki, ötən il M.Ə.Rəsulzadə
medalı isa Qəmbərə, Rauf Arifoğluna və Nəsiman Yaqubluya verilmişdi).
Tədbirdə M.Ə.Rəsulzadənin nəvəsi R.Rəsulzadə, tədqiqatçı alim N.
Yaqublu çıxış etdilər. Tədbirin sonunda Moskvadakı azərbaycanlı
məktəblilər maraqlı konsert proqramı ilə çıxış etdilər.
Tədbirdən sonra azərbaycanlıların Moskvada yaratdığı “inter-
Azərbaycan” televiziyası M.Ə.Rəsulzadə ilə bağlı canlı veriliş yayımladı.
Nəsiman Yaqublu
384
Polşada – Varşavada M.Ə.Rəsulzadənin
125 illik yubileyi keçirilir
2009-cu ilin dekabrın 6-8-də Polşanın Varşava şəhərində M. Ə.
Rəsulzadənin anadan olmasının 125 illiyi ilə bağlı konfrans keçirildi.
Konfrans Varşava Universiteti Şərqi Avropanı Öyrənmə Mərkəzinin
təşəbbüsü ilə keçirildi. Həmin konfransın bir günü M.Ə.Rəsulzadəyə, bir
günü isə tanınmış gürcü professoru G. Peradzeyə həsr edildi.
Tədbiri Varşava Universitetinin Xarici Əlaqələr üzrə professoru
Vladimir Lenqauer açdı. Rəsmi açılış mərasimindən sonra professor
Yan Malitski, Fransadan gəlmiş Georgi Mamuliya, Almaniyadan Zaur
Qasımov, Polşadan Şəhla Kazımova, Türkiyədən Səbahəddin Şimşir,
Azərbaycandan Nəsiman Yaqublu, Azad Rzayev çıxış etdilər.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
385
M.Ə.Rəsulzadəni yaşatma qurumları
1. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni Yaşatma Fondu”
(Türkiyə, Ankara)
M.Ə.Rəsulzadə dünyasını dəyişdikdən sonra 1955-ci ilin martında
“Azərbaycan Kültür Dərnəyi”nin idarə Heyəti onun məzarını
düzəltdirmək, əsərlərini nəşr etdirmək və külliyyatını çıxarmaq üçün bir
Fond təsis etmişdi. Bu Fondun heyəti aşağıdakılardan ibarət idi: Rəsul
Ünsal, Kərim Odər, Həmid Ataman.
Bununla əlaqədar Ziraat Bankı Ankara Mərkəz Müdirliyi nəzdində
“Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni Yaşatma Fondu” adı ilə bir hesab açıldı.
Hesab sayı: (6021). Hesaba ilk maliyyə yardımı edənlər:
1. Rəsul Ünsal – 10 lirə.
2. Həsən Hocaoğlu - 50 lirə.
3. Ənvər Dadaşzadə - 10 lirə.
4. Kərim Odər - 50 lirə.
5. Həmid Ataman - 25 lirə.
6. Məhəmməd Kəngərli -25 lirə.
7. Əhməd Qaraca - 20 lirə.
8. Əhməd Yaşad - 20 lirə.
9. Vahab Yurdsevər - 50 lirə.
10. Hilal Münşi - 40 lirə.
11. Feyzi Aküzüm - 10 lirə.
12. Süleyman Təkinər -10 lirə.
Nəsiman Yaqublu
386
2. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Mərkəzi” (Azərbaycan, Bakı)
1992-ci ildə Bakı şəhərində yaradılıb.
Qurumun rəhbəri Nəsiman Yaqubludur.
Əvvəl Fond olaraq fəaliyyət göstərib.
Fondun dəstəyi ilə iki kitab nəşr edilib: 1) N.
Yaqublu “Müsavat Partiyasının tarixi”. Bakı,
1997; 2) Məhəmməd Əmin Rəsulzadə.
“Azərbaycan davası”. Bakı, 1998.
1999-cu ildə Fond təsis etdiyi “M. Ə.
Rəsulzadə Mükafatı”nı Azərbaycan Xalq
Cəbhəsi Partiyasının sədri Əbülfəz Elçibəyə və
Müsavat Partiyasının Başqanı isa Qəmbərə
təqdim etdi.
Bu qurum hazırda “Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə Mərkəzi” olaraq fəaliyyət göstərir.
Bu fəaliyyətə baxmayaraq, Azərbaycan
Respublikası Ədliyyə Nazirliyində Dövlət
Qeydiyyatına alınmır.
3. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Məclisi” (Rusiya, Moskva)
Rusiyanın Moskva şəhərində yaranmış bu ictimai təşkilat 2001-
ci ildən fəaliyyət göstərir. 2001-ci ilin Mayın 28-də keçirilən ilk
iclasında tanınmış Azərbaycan ziyalısı, alim, texnika elmləri namizədi
Füzuli Ataş oğlu Fərəcov sədr seçilib. Məclis M.Ə.Rəsulzadənin
anadan olmasının 121, 122 və 125 illikləri ilə bağlı Moskva şəhərində
böyük toplantılar keçirib.
Məclisin maddi dəstəyi ilə “Azərbaycan Demokratik
Respublikası (1918-1920)” kitabı rus dilində nəşr edilərək oxuculara
çatdırılıb. Zəngin foto və sənədlərin olduğu bu kitab “M.Ə.Rəsulzadə
Məclisi”nin sədri, dəyərli ziyalımız Füzuli Fərəcovun giriş məqaləsi ilə
başlayır. Kitabın tərtibatçısı isə Moskvada yaşayan tədqiqatçı-yazıçı
Əbdül Hüseynovdur.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
387
“Məhəmməd Əmin
Rəsulzadə Məclisi”nin
sədri, Füzuli Fərəcov
Məclisin başlıca məqsədi aşağıdakılardır:
1. Rusiyadakı Azərbaycan diasporunun geniş dairəsini və rusları
Azərbaycan dövlətçiliyinin və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-
1920) yaranması tarixi ilə tanış etmək.
2. Başqda M.Ə.Rəsulzadə olmaqla
həmin dövrün tanınmış xadimlərinin tanıdılması.
3. Azərbaycanın qədim mədəniyyəti
və müasir Azərbaycan Respublikasının
müxtəlif sahələrdəki maddi və mənəvi
həyatında olan nailiyyətlərlə tanış etmək.
Məclis hər il təntənəli şəkildə Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını
və M.Ə.Rəsulzadənin doğum gününü,
Novruz bayramını qeyd edir, Azərbaycanın
görkəmli dövlət xadimlərinə, yazıçılara,
şairlərə, alimlərə, bəstəkar və rəssamlara
həsr edilmiş gecələr keçirir. Məclisin
əsas üzvləri: Füzuli Fərəcov, Merac Babayev,
ilqar Məmmədov, Şaiq Məmmədov, Mayıs Səfərəliyev və başqalarıdır.
2005-ci ildə Məclis “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
medalı” təsis etdi. Bu medal Azərbaycan
xalqının mədəniyyət və digər sahələrdəki uğurlarını
təbliğ edənlərə təqdim olunur. Aşağıdakı şəxslər
medallara layiq görülüb: Saleh Əliyev, Zahid
Qocayev, Şirməmməd Hüseynov, Qasım Kərimov,
Nəsiman Yaqublu, Ramiz Abutalıbov, Əbdül
Hüseynov, yazıçı Çingiz Hüseynov, rəssam Rəis
Rəsulzadə, musiqiçi Alim Qasımov, siyasi
xadimlər: isa Qəmbər, Rauf Arifoğlu.
Qeyd:“Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Məclisi” M.Ə.Rəsulzadə haqqında olan bu
ensiklopediyanın hazırlanmasına da ciddi dəstək verdi.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası M.Ə.RƏSULZADƏNiN DƏFNi

M.Ə.Rəsulzadə 1955-ci ilin martın 6-da Türkiyədə, Ankara
şəhərində vəfat etdi. Ankara radiosu martın 7-də saat 22:45-də M. Ə.
Rəsulzadənin vəfatı xəbərini bütün dünyaya yaydı.
Martın 8-də Ankaranın
Hacı Bayram camisində M. Ə.
Rəsulzadənin dostları onun tabutu
başında fəxri qarovulda
dayandılar. Ankara şəhər valisi
Kamal Aygün də başsağlığı verməyə
gəlmişdi.
Saat 12:30-da M.Ə.Rəsulzadənin
cənazəsini Əsri
məzarıstanlığına apardılar.
Cənazənin önündə “Azərbaycan
Kültür Dərnəyi”, “Yardımlaşma
Dərnəyi”, “Milli Kitabxana”,
“Türk Kitabxanaçılar Dərnəyi”,
“Qarslı Yüksək Tələbələrə Yardım
Dərnəyi”, “Qəzetəçilər Cəmiyyəti”
təmsilçiləri, idil-Ural
və Krım türklərinin, polşalıların
nümayəndələri vardı.
M.Ə.Rəsulzadənin cənazəsi Əsri məzarıstanlığında (156 ada 12
parsel saylı məzar) torpağa tapşırıldı.
Məzarı başında ilk sözü Əbdülvahab Yurdsevər söylədi: “Əziz
qardaşlarım! Bu gün son yarım əsrlik türk tarixinin ən böyük,
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
359
ən nurlu simalarından
birini torpağa təslim edirik.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
əlli ildən çox siyasi,
ictimai,elmi, ədəbi çalışmaları,
türklük və Azərbaycan
istiqlalı uğrundakı qəhrəmanca
savaşları ilə bu
yüksək ünvana və şanlı
mərtəbəyə çatmışdır. Emin
bəy türk ulusunun qurtuluş
yolunu təşkilatlandıran,
parlaq bir istiqbala doğru
götürənlərdən biridir. Onun
adı şanlı bir mübarizə
simvoludur. Onun həyatı
sönməz bir məşəldir. Onun
yolu istiqbal və zəfər
yoludur” (1, s. 26).
Professor Əhməd
Cəfəroğlunun çıxışı isə
belə oldu: “Vücudunu bir
gün göz yaşları içində
Anadolunun əziz torpaqlarına
əmanət etdiyimiz
böyük ustad Məhəmməd
Əmin Rəsulzadə milli
hürriyyətvə istiqlal uğrunda
əlli ildən bəri şanla və
şərəflə apardığı çətin
mübarizə yoluna gənc
yaşlarında Bakıdan başlayaraq
Tehranda və istanbulda eyni şövq və həyəcanla davam etmiş,
hadisələrin seyrinə təkrar Azərbaycana dönmüş, orada yandırdığı
müqəddəs qurtuluş məşəlini 1917-ci ildə Moskvada toplanan türk və
müsəlman nü-mayəndələrinin tarixi qurultayına qədər götürmüş, orada
inam ilə qəlbləri tutuşdurmuş, dönüşündə Azərbaycanın rus zülmündən
qurtuluşunda və istiqlalını elan edişində baş rol oynamış, bolşevik istilaNəsiman
Yaqublu
360
Matəm mərasimində Mirzə Bala
Məmmədzadınin çıxışının mətni
Matəm mərasimində Həmdulla
Sübhi Tanrıövər və digərlərinin
çıxışının mətni
sından sonra yenə yurdunu tərkə məcbur qalaraq Avropa məmləkətlərinə
çıxmış... Nə şərəfli bir
həyat!” (1, s. 27-28).
Türküstanlılar adındandanışan
tanınmış mücahid
Tahir Cağatay isə fikrini
belə ifadə etdi:“Bu gün
türkçülərimizdən, qurtuluş
başçılarımızdan Azərbaycan
istiqlal hərəkatının
banisi və rəhbəri, böyük
ustad Rəsulzadə Emin bəy
fani dünya və onun
sakinləri olan biz fanilərlə
vidalaşır. Bu vidalaşmada
biz fanilər ağlarkən Azərbaycan istiqlalıının və Türk Qurtuluş
Hərəkatlarının əziz şəhidləri onu qarşılamaq və cənnəti-əlada özünü
gözləyən mümtaz məqamına mərasimlə götürməyə hazırlaşırlar.
Azəri qardaş, ağlayırsan, qan ağlayırsan, haqlısan. Çünki qeyb
etdiyin qiymət böyükdür. Yalnız burası sənin üçün bir təsəlli qaynağı
olacaqdır ki, bu itkinin acısını, kədərini təkbaşına deyil, bütün türklüklə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
361
Matəm mərasimindəki
çıxışların mətni
birlikdə daşıyacaqsan. Bu gün bütün inamlı türklük bir bütün olaraq
ağlamaqda və matəm tutmaqdadır. Bu gün qoca Türküstanın otuz
milyonluq türk xalqı sənin yanında yer almış kimidir” (1, s. 28).
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ölümü ilə bağlı Ankarada və
istanbulda keçirilən matəm yığıncaqlarında onu dəyərləndirən insanlar
çox təsirli çıxışlar edirlər.
Mirzə Bala Məmmədzadənin çıxışından: “Milliyyətçi, istiqlalçı,
demokrat və inqilabçı Rəsulzadə “insanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!”
– deyə dünyaya göz açdı və yenə “insanlara hürriyyət, millətlərə
istiqlal!” – deyə həyata göz yumdu.
O, prinsipə sədaqətin, məfkurəyə bağlılığın və bu yolda fədakarlıq,
əzm və səbatın da timsalı idi. Çünki o, tam mənası ilə fəzilət sahibi,
kamil bir insan idi” (1, s. 35-36).
Həmdulla Sübhi Tanrıövərin
çıxışından: “Ustadı uzun illərdən bəri
tanıyıram. Onunla məmləkətin həm
daxilində, həm də xaricində çalışmışıq.
Eminlə “Türk Yurdu”nda “Türk
Ocağı”nda, Ankarada və Buxarestdə
bir yerdə olmuşuq, çox qiymətli
arkadaşımızı itirdik” (1, s. 47).
Sədri Məqsudi bəyin
çıxışından: “Biz də Rəsulzadənin
tarixi qiymətini tanıyanlardanıq...
Möhtərəm, rəhmətlik arkadaşım Rəsulzadə
tanrının türklük aləminə
göndərdiyi bir ərməğan idi” (1, s. 47).
Cəfər Seyidəhməd Krımərin
çıxışından: “islamda təcəddüd hərəkatını,
türkçülük idealının işlənməsini,
Azərbaycan istiqlalını, Qafqasiya
millətçilərinin konfederasionunu,
məhkum millətlərin qurtuluş davalarını incələyəcək olan tarix mütləq
Emin bəyi tapacaqdır. O, bu surətlə özünü əbədiləşdirdi” (1, s. 48).
Abdulla Battal Taymasın çıxışından: “Emin bəy yalnız
azərbaycanlılar üçün deyil, bütün türklər üçün böyük bir dəyərdir. Ölümü
də bütün türklük üçün böyük bir dərddir. O, inandığı mübarizə uğrunda
hər şeyini, ailəsini, rahatlığını, səhhətini, nəhayət həyatını fəda etmişdi.
Özü də nadir bir idealist idi. O, bu dünyadan ayrılmışsa da, tarix
səhifələrimizdə, beynimizdə və qəlbimizdə daima yaşayacaqdır” (1, s.
52).
Nəsiman Yaqublu
362
“Azərbaycan” jurnalının
M.Ə.Rəsulzadəyə həsr
edilmiş xüsusi sayı,
1955-ci il
Professor Zəki Vəlidi Toğanın
çıxışından: “Əgər bu mühit əzizləri seçən
bir mühit olsaydı, mən mərhum Emin
bəyin əziz olaraq seçilməsinə rəy
verərdim. Bu günə qədər onun əleyhinə
olanlar tövbə etməlidirlər. Yoxsa Allah
günahlarını bağışlamaz!
Emin bəyi öldükdən sonra da
yaşatmaq üçün azərbaycanlılar onun
yolunu davam etdirməlidirlər!” (1, s. 50).
Türkiyədə nəşr edilən “Dünya”,
“Birlik”, iranda çap olunan “Aram”,
“irani-Nov” qəzetləri, Almaniyada
yayımlanan “Azadlıq” radiosu M. Ə.
Rəsulzadənin ölümü ilə bağlı
məlumatlar verirdi. “Azərbaycan Kültür
Dərnəyi”nə isə onun vəfatı ilə bağlı
dünyanın müxtəlif ölkələrindən matəm məktubları və teleqramları
gəlirdi.
Bax: 1. “Azərbaycan” jurnalı. Ankara, yıl:4, N12-36, mart 1955-
ci il.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası şəXSi MəKTUBLARI, YAZIşDIGI şəXSIYYəTLəR
I. Polşa Respublikasina gönd.rdiyi m.ktublar.
1. Ilkin olaraq M...R.sulzad.
Polºa dövl.tinin baºçisi
Marºal Jozef Klements Pilsudskiy.
1923-cü ilin martin 31-
d. Istanbuldan – Varºavaya
fransiz dilind. m.ktub gönd.rir.
H.min m.ktubda az.rbaycanli
zabitl.rin Polºa Ordusu siralarina
q.bulu xahiº edilir.
2. 1926-ci ilin 15 noyabrinda Polºa Xarici Iºl.r Nazirliyinin r.smi
nümay.nd.si Tadeuº Qolubkoya ünvanlanan m.ktubda M...R.sulzad.
mühacir.t m.tbuati probleml.rin. toxunur v. onun redaktorlugu il. n.ºr
olunan “Yeni Qafqasiya” jurnalina maddi d.st.k göst.rilm.sini xahiº
edir.
3. 1927-ci ilin 11 iyulunda M...R.sulzad.nin Polºa Xarici Iºl.r
Nazirliyinin r.smisi – Tadeuº Qolubkoya ünvanlanan m.ktubunda
Az.rbaycanla .laq.l.rin möhk.ml.ndirilm.si vacibliyin. toxunulur.
4. 1928-ci ilin fevralin 4-d. Az.rbaycan
nümay.nd. hey.tinin adindan M...
R.sulzad.nin, gürcü nümay.nd.si Mdivianinin,
ªimali Qafqaz nümay.nd.si M. Sunºun imzasi
il. Polºanin Xarici Iºl.r Nazirliyin. m.ktub
gönd.rilir. Bu m.ktubda “Qafqaz Istiqlal
Komit.si”nin, “Prometey” jurnalinin 1928-ci il
üçün ümumi büdc.sinin d.st.kl.nm.si xahiº
edilir.
5. M...R.sulzad.nin 1927-ci ilin
noyabrin 29-da Polºa Xarici Iºl.r Nazirliyin.
gönd.rdiyi m.ktubda Az.rbaycandaki v.ziyy.tl.
bagli m.lumat verilir, “Yeni Qafqasiya”
jurnalinin n.ºri vacibliyi vurgulanir.
6. 1927-ci ilin avqust ayinin 3-d. Polºa r.smisi T.ªetsel.
gönd.rdiyi m.ktubda “Yeni Qafqasiya” jurnalinin f.aliyy.ti v.
Az.rbaycandaki m.lumatlar öz .ksini tapib.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
329
7. 1927-ci ild. Polºa r.smil.rin. gönd.rdiyi baºqa bir m.ktubda
aºagidaki probleml.r. toxunulur: 1)Az.rbaycanda v.ziyy.t –
silahdaºlarin h.bsi; 2)T.bligatingücl.ndirilm.si üçün müxt.lif kitabçalarin,
broºuralarin n.ºri vacibliyi; 3) Milli M.rk.zin f.aliyy.ti.
8. 1928-ci ilin 17 fevralinda Polºa Xarici Iºl.r Nazirliyinin
r.smisi T.Qolubkoya ünvanlanan m.ktubda “Yeni Qafqasiya”nin yerin.
“Az.ri Türk”ün n.ºrind.n daniºilir, “Prometey” jurnalinin d.rc
edilm.sinin ç.tinliyi qeyd olunur, Mustafa b.yin oraya g.lib onunla
görüº.c.yi bildirilir.
9. 1929-cu ilin 19 fevral tarixli Polºa Xarici Iºl.r Nazirliyinin
r.smisi olan T.Qolubkoya ünvanlanan m.ktubda partiya orqanlarina v.
üzvl.r. tamamil. etibar göst.rilm.sini v. g.ncl.rin partiyaya maraginin
artdigini aºkar etdiyini bildirir. M.lumatlandirir ki, f.al yoldaºlardan bir
neç.si Irana - s.rh.d. gönd.ril.c.k. Qeyd edir ki, Polºa ordusuna c.lb
olunmaq üçün müraci.t etmiº º.xsl.rin .riz.l.rin. d. müsb.t yanaºilacaq.
10. 1927-ci ilin noyabrin 29-da
M...R.sulzad.nin Polºa r.smisi
T.ªetsel. yazdigi m.ktubda Mustafa
b.y V.killinin Varºavaya t.msilçi
t.yin edildiyi bildirilir. Qeyd olunur
ki, Az.rbaycandan alinan m.lumatlara
gör., orada böyük ruh yüks.kliyi
yaranib v. bolºevik fraksiyasindaki
mübariz. insanlarin f.aliyy.tin.
müsb.t t.sir göst.rib.
11. M...R.sulzad.nin T.ªetsel. yazdigi 1929-cu il 16 yanvar
tarixli m.ktubda Mustafa b.yin bütün t.f..rrüati il. m.lumatlari
çatdirdigi bildirilir. Bu m.ktubda M. .. R.sulzad. .sas.n
partiyadaxili probleml.ri açiqlayib b.zi º.xsl.rin qeyrikonstruktiv
davraniºlarina toxunur.
12. M...R.sulzad. Polºa dövl.tinin r.smisi Edmund Xaraºkeviç.
yazdigi 1928-ci il 5 sentyabr tarixli m.ktubda öz n.ºrl.rind.n 3
nüsx.nin ona gönd.rildiyinin davam etdiyini bildirir, Polºa ali
m.kt.bl.rind. t.hsil alan iki az.rbaycanli t.l.b.y. t.qaüd
ayrilmasina köm.k göst.rilm.sini xahiº edir.
Qeyd: M...R.sulzad.nin Polºa Respublikasi r.smil.ri il.
yaziºmalar v. onlara yazdigi m.ktublar N.Yaqublunun 2007-ci ild.
n.ºr etdirdiyi “Az.rbaycan-Polºa .laq.l.rind. M...R.sulzad.nin rolu”
kitabinda çap olunub.
N.siman Yaqublu
330
13. M.ktub Mustafa b.y V.killiy. 1936-ci ilin 28 yanvarinda
Varºavadan yazilib. M.ktubda qeyd edilir ki, bu yaxinlarda “Jurnal de
Cenevr.”nin redaktoru g.lmiºdi v. Qafqaz haqqinda çox maraqli m.ruz.
etdi. M.h.mm.d Girey is. Varºavadan gedib v. Almaniyada
dostlarimizla görüºüb.
14. M.ktub Mustafa b.y Çokayev. 1937-ci ilin 24 iyununda
Varºavadan yazilib. .li b.y Az.rt.kinl. “Yaº Türküstan” arasinda
ged.n polemikaya toxunulur. M. .. R.sulzad. M. Çokayevi “Müsavat”in
1936-ci ild. Varºavada keçiril.n konfransi haqqinda m.lumati redaktoru
oldugu “Yaº Türküstan”da obyektiv iºiqlandirmamaqda günahlandirir.
15. Bu m.ktub Mustafa b.y V.killiy. 1935-ci ilin 24
dekabrinda Parisd.n gönd.rilib.
16. M.ktub M.h.mm.d.li R.sulogluna v. Abbasqulu b.y
Kazimzad.y. 1935-ci ilin 24 dekabrinda Parisd.n gönd.rilib.
17. M.ktub .hm.d C.f.rogluna 1935-ci ilin 26 dekabrinda
Parisd.n gönd.rilib.
Qeyd: M...R.sulzad.nin yazdigi bu m.ktublar 2011-ci ild.
Moskvada, rus dilind. n.ºr edil.n “Az.rbaycan mühacir.t tarixind.n”
kitabinda çap olunub (kitabin t.rtibatçisi, ön söz v. qeydl.r S.
Ishakovundur).
II. Az.rbaycanin taninmiº siyasi
xadimi ..M.Topçubaºovla m.ktublaºmalari
M...R.sulzad.nin yazdigi m.ktub
v. cavablar
1. M.ktub 1923-cü ilin 17
noyabrinda Istanbuldan yazilib. Bildirilir
ki, növb.ti sayda yaziniz çap edil.c.k.
M.lumatlandirilir ki, Bakida “Müsavat”
Partiyasinin gizli m.tb..si “çekistl.r”
t.r.find.n aºkarlanib 200-. q.d.r adam
tutulub. B.zil.rini böyük t.hlük. gözl.yir.
2. M.ktub 1923-cü ilin 7 dekabrinda
yazilib. Bakida yeni insanlarin h.bs
edildiyini v. Rusiyaya gönd.ril.c.yini
bildirilir. Gürcül.rl. birlikd. SSRI-nin
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
331
taninmasi .leyhin. hazirlanan müraci.t. toxunulur. Musa Bigiyevin
Petroqradda h.bsi bildirilir v. onun Berlind. çap olunan “Müs.lman
dünyasina müraci.ti”n. gör. h.bs. alinmasi qeyd edilir.
3. M.ktub 1924-cü ilin 20 aprelind. yazilib. Bakidaki h.bsl.rd.n
v. h.bs. alinmiº müsavatçilarin partiyani buraxmaga m.cbur edildiyi
vurgulanir. Qeyd olunur ki, Türkiy.d. liberallarla konservatorlar arasinda
sakit mübariz. gedir, böyük islahatlar sakit keçdi.Eyni zamanda “Yeni
Qafqasiya” jurnalinin maddi v.ziyy.tinin agirligi, m.tb..y. borclarin
olmasi bildirilir.
4. M.ktub 1924-cü ilin 23 iyulunda yazilib. Aºagidaki m.lumatlar
verilir: Az.rbaycanda v.ziyy.tin agirligi, Türkiy.nin Rusiya il. ziddiyy.t
yaratmaq ist.m.diyi, bolºevik m.tbuatinin Türkiy. v. Iranda
mühacirl.rin f.aliyy.tin. diqq.ti artirmasi, ingilis-sovet konfransinin
böhranda olmasi.
5. M.ktub 1924-cü ilin 8 oktyabrinda yazilib. M.ktubda
toxunulur: G.nc.d. N.Yusifb.ylinin qardaºi H.mid b.yin h.bsi, Baki il.
k.silmiº .laq.nin b.rpasi, oradan q.zetl.rin v. baºqa materiallarin
alinmasi, üç xalqi (az.rbaycanli, gürcü, dagistanlilar) birl.ºdir.n m.tbuat
orqaninin yaradilmasi vacibliyi v. s.
6. M.ktub 1924-cü ilin 17 oktyabrinda yazilib. M.ktubda
toxunulur: Rusiya müharib.y. c.lb edilm.y.n. q.d.r Az.rbaycanda
silahli üsyanin qeyri-mümkünlüyü, gürcül.rl. .laq.l.rin olmasi,”Yeni
Qafqasiya” jurnali üçün gönd.ril.n on lir.nin alinmasi, jurnalin ölk.y.
gönd.rilm.si.
7. M.ktub 1924-cü ilin 20 noyabrinda yazilib. Bildirilir:
Moskvadan Türkiy. s.firi Muxtar b.yin g.liºi, onun Rusiyada
bolºevikl.rin agir v.ziyy.ti haqqinda m.lumati, Qafqazdan qaçqinlarin
g.lm.si v. s.
8. M.ktub 1924-cü ilin dekabrin 10-da yazilib. Bildirilir: Bakidan
ºifr.li m.ktubun alinmasi, müsavatçilarin Yaroslavla, Solovkiy.
gönd.rilm.si.
9. M.ktub 1924-cü ilin 25 dekabrinda yazilib. Bildirilir: t.ºkilatin
adinin d.yiºdirilib “Istiqlal Komit.si” olmasi, Türkiy.d. bahalaºma v.
iqtisadi böhran, Az.rbaycanda anarxiya, Istanbuldaki mühacirl.rin
yenid.n müst.qil qruplar yaratmasi.
10. M.ktub 1924-cü ilin 29 dekabrinda yazilib. M.ktubda
bildirilir: 7-ci sayda m.ktubdan hiss.l.rin çap edil.c.yi, daimi olaraq
ruslarin Parisd. çixan “Son x.b.rl.r” orqaninin alnmasi, H.s.n b.yin
fotosunu tapa bilm.m.si v. s.
11. M.ktub 1925-ci ilin martin 5-d. yazilib. M.ktubda bildirilir:
Az.rbaycan haqda m.lumatlar, bütün Türkiy. v.t.ndaºlarinin Kürdüstan
N.siman Yaqublu
332
hadis.l.ri il. m.ºgul olmasi, Bakida M.Y.C.f.rovun v. Z.
.hm.db.yovun h.bsi, Konstontinopolda (Istanbulda) “Istanbuldaki
Az.rbaycanlilarin Qarºiliqli Köm.yi C.miyy.ti”nin yaradilmasi,
Bakidan sürgün. gönd.ril.n müsavatçilarin ail.l.rin. yardim
göst.rilm.si.
12. M.ktub 1925-ci ilin mayin 6-da yazilib. Bildirilir: Parisd.
t.hsil alan t.l.b. Mir Abdulla V.zirovun faci.li ölümü, Ziv.r b.yin
özünü öldürm.sinin s.b.bl.ri v. çekistl.r. - Baba .liyev., Bagirova
bel. bir m.zmunda m.ktub yazmasi: “Sevinin ki, daha bir ziyali
müs.lman yaºamayacaq”, yaºadigi ünvani d.yiºm.si, yeni m.nzild.
.vv.lkin. nisb.t.n rütub.tin olmamasi v. s.
13. M.ktub 1925-ci ilin avqustun 5-d. yazilib. Bildirilir: Polyak
Qolubkonun g.liºi v. onun maraqli m.lumatlar verm.si, Az.rbaycanda
çoxlu ziyalilarin h.bsi v. b.zil.rinin is. azadliga çixmasi, B. Rzayevin
Bakida olmasi, M.Y.V.zirovun is. oraya getm.y. hazirlaºmasi v. s.
14. M.ktub 1925-ci ilin sentyabrin 19-da yazilib Bildirilir: Polºa
s.firi il. görüºüb mü.yy.n q.d.r maliyy. almasi, Qafqaz
Konfederasiyasi ideyasinin müdafi. olunmasi, Polºanin Xarici Iºl.r
Nazirliyin. mü.yy.n m.lumatlarin verilm.si.
15.M.ktub 1926-ci ilin fevralin 23-d. yazilib. Bildirilir:
Az.rbaycan-Türkiy. qarºiliqli münasib.tl.rind. polemikanin yaranmasi,
polemikaya s.b.b Ayaz Ishaqovun(Ishaqinin) “Türk Ocaqlari”nda vahid
.d.bi türk dili haqqinda böyük bir m.qal.sinin çixmasi v. orada Türkiy.
dövl.tinin sovet Rusiyasinda, Çind., Iranda yaºayan bütün türkdilli
xalqlarin müdafi.sini üz.rin. götürm.si vacibliyi, “Vaxt” q.zetinin
müxbiri .liheyd.r .mirin Rusiyada yaºayan türkdilli xalqlari Türkiy.
.leyhin. siyas.td. pisl.m.si, Az.rbaycanin öz müst.qilliyini elan etm.si
.v.zin. Türkiy.y. birl.ºm.si vacibliyini vurgulamasi v. s.
16. M.ktub 1926-ci ilin
iyulun 19-da yazilib. Bildirilir:
Az.rbaycanda h.bsl.r, b.zi türk
v.t.ndaºlarinin da h.bsi, Qolubkonun
g.lm.si, “Qafqaz Istiqlal
Komit.si”nin yaradilmasi, fransiz
dilind. ayliq orqanin n.ºri, .. M.
Topçubaºovun oglu R.ºidin
saglamligi il. bagli narahatligi, M.
H.Hacinskinin oglunun Bakidan
g.liºi v. s.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
333
Qeyd:Bu m.ktublar 2012-ci ild. Moskvada rus dilind. n.ºr
edil.n “..M.Topçubaºov v. M...R.sulzad.nin yaziºmalari. 1923-
1926-ci ill.r” kitabinda toplanib. (Kitabin t.rtibi, ön söz v. qeydl.r S. M.
Isakovundur).
Qeyd:..M.Topçubaºovla M...R.sulzad.nin 1923-1926-ci ill.rd.ki
yaziºmalarinda 35 m.ktub qeyd. alinib. Bu m.ktublardan 21-ni
..M.Topçubaºov, 16-ni is. M...R.sulzad. yazib. B.zi m.ktublar cavab
xarakteri daºiyir.
III. AZ.RBAYCANIN TANINMIª M.TBUAT
XADIMI CEYHUN HACIB.YLIY.
MÜHACIR.TD. YAZDIGI M.KTUBLAR
Bu m.ktublarin ümumi sayi 40-a
q.d.rdir. M...R.sulzad. bu m.ktublari
1922-ci ilin oktyabrindan Istanbuldan
gönd.rm.y. baºlayib. Sonraki m.ktublari
is. yaºadigi dig.r ölk.l.rd.n, ünvanlardan
gönd.rib.
1. 1922-ci il 21 oktyabr.
Bildirir ki, ayin 13-d. iºl.rini
yekunlaºdiracaq v. oraya g.ldikd.n sonra viza almaq mümkün olacaq.
2. 1924-cü il 17 fevral.
“Yeni Qafqasiya” jurnalinin abun. probleml.rind.n daniºir.
Ceyhun b.yin Fransada jurnalin abun.sin.
yardimçi olmasini bildirir.
Qeyd edir ki, ºair .hm.d Cavad
h.bsd.dir v. ona iºg.nc.l.r verilir. Eyni
zamanda Ceyhun b.yin m.qal.sini d.
aldigini bildirir.
3. M.ktub 1932-ci ilin dekabrin 10-
da Varºavadan (Slusevsua küç.si 5, m.nzil
11) gönd.rilib. Bildirilir: “Istiqlal”in birinci
qanun tarixli 21-ci nüsx.sind. “Qafqaz
Konfederasyonu” haqqinda görül.c.k iºl.rl.
bagli bir anket açilib.
N.siman Yaqublu
334
Bütün v.t.ndaºlara müraci.t .sasinda t.rtib olunan bu anketin
aldigi h.d.fi canli bir n.tic.y. çatdirmaq üçün redaksiya hey.ti il.
xüsusi müraci.tl. Sizin d. bu t.º.bbüs. n.z.ri-diqq.t etinanizi c.lb
etm.yi faydali görmüºdür.
Baº ver.n bu t.º.bbüsün .h.miyy.tini t.qdir.n müraci.tinizi
cavabsiz buraxmayacaginizi ümidl. t.º.kkürümü indid.n b.yan eyl.rim,
.f.ndim.
Anket list.si(v.r.qi) bu m.ktuba .lav. edilmiºdir.
“Istiqlal”in baº müh.rriri M.E.R.sulzad.”.
“Istiqlal”in anketi:
1. Qafqasya mill.tl.rinin olduqlari Rusiya istilasindan xilasini nec.
t.s.vvür edirsiniz?
2. M.zkur xilas üçün Qafqasya miqyasinda bir ittihad t.s.vvürü
t.qdirind. bu mill.tl.r arasindaki v.hd.ti nec. t.s.vvür edirsiniz?
a) Istiqlal dövrün. m.xsus müv.qq.ti bir ittifaq º.klind.mi, yoxsa
daimi º.kild. olacaq federativ bir ittifakmi?
3. Sizc. Qafqasyada federasiyani icab etdir.n müºt.r.k ehtiyac v.
amill.r n.dir?
4. Daimi ittifaq v. federativ bir rabit.
t.r.fdari oldugunuz t.qdird., Qafqasya üçün
federasiyami, yoxsa konfederasiyanimi ist.yirsiniz?
V. n. üçün?
5. “Qafqasiya Konfedersiyasi” nin
Sizc. müºt.r.k n. kimi mü.ss.s.l.ri olmalidir?
6. Konfederasiya ideyasini t.rvic üçün
siyasi mühacirl.r Sizc. n.l.r etm.lidir?”
2. M.ktub 1954-cü ilin dekabrin 6-
da yazilib. Bildirilir: “.ziz v. möht.r.m
Ceyhun b.y! Münhend.n alinan qara x.b.r
buradaki v.t.nsev.rl.rin d.rin t..ssüfl.rin. s.b.b oldu. M.rhum
.bdürr.hman F.t.lib.ylinin ugradigi faci.li aqib.t h.r k.sd. q.ddar
düºm.n. qarºi nifr.ti daha da qüvv.tl.ndirmiºdir. Az.rbaycanli
istiqlaliyy.tçil.rin duyduqlari aciya t.rcüman olaraq m.rhumun .n yaxin
arkadaºlari Az.rbaycan qrupunun bir t.msilçisi olmaqla Siz. .n s.mimi
t.º.kkürl.rimi bildirir, candan t.ziy.t edir.m. Yürüdül.n ç.tin
mücadil.d. q.ddar düºm.n. qarºi ayiq olmaq º.rtdir. Mücadil. davam
ed.c.kdir. Saygilarimla, M. .. R.sulzad.”.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
335
Qeyd: M...R.sulzad. 1929-cu ilin 3 fevralindan C.Hacib.yliy.
Istanbuldan m.ktublar yazir.
1930-cu ilin 14 avqustundan is. o, Varºavadan Ceyhun b.y.
m.ktub yazir.
Qeyd: C.Hacib.ylinin bu m.ktublari 2010-cu ild. Moskvada
M...R.sulzad.nin rus dilind. n.ºr edil.n “Sbornik proizvedeniyi i
pisem” kitabinda çap olunub.
IV. Taninmiº mühacir
Süleyman T.kin.r. yazdigi m.ktublar
1. M.ktub 1950-ci ilin mayin 29-da yazilib. Bildirilir: “.ziz
yurddaº Süleyman T.kin.r! 28 Mayis
Istiqlal günümüz münasib.ti il. gönd.rmiº
oldugunuz kutlama(t.brik) yazinizi
aldim. Açiqladiginiz eyi dil.kl.r
üçün Siz. t.º.kkür v. sevgil.rimi sunarim.
Yurddaºlarin da qarºiliqli salamlari
vardir. Dün.n “Xalq Evi”nd. A.K.D.-nin
(“Az.rbaycan Kültür D.rn.yi”nin)
t.º.bbüsü il. “Çagdaº Az.rbaycan Tarixi”
konusu(mövzusu) üz.rin. bir konfrans
verdim. Içind. yaºadigimiz tarixin
olaylarina t.mas ed.rk.n, h.rb .snasinda
m.ml.k.td.n yeni çixan cavanlarla
yapdigim t.maslardan fikirl.rini d. hekay.
etdim. Ugradigim sonuc: n.sill.r arasindaki
m.n.vi baglarin qopmamiº olmasidir. Bu tezinin canli d.lili Sizin
kimi ülkülü( qay.li) aydinlarimizdir”.
2. M.ktub 1952-ci ilin fevralin 3-d. yazilib. Bildirilir: “Gönd.ril.n
m.ktubun alinmasi, rus dilind. “Azad Qafqaz” jurnalinin h.l.
Münhend.n g.lib çixmamasi, yazilan açiq m.ktuba müsb.t yanaºmasi,
almanca “Verbundestell”in “Irtibat q.rargahi” yox, “Irtibat hey.ti” kimi
t.rcüm. edilm.sinin t.klifi v. s.”.
3. M.ktub 1952-ci ilin martin 4-d. yazilib. Bildirilir: “Süleyman
T.kin.rin “Az.rbaycanda fikir h.r.katlari” mövzusundaki çixiºina
hazirlaºmasinin vacibliyi, yeni bir d.rn.yin qurulmasi, onun nec. inkiºaf
etm.si”.
4. Bu m.ktub 1952-ci ilin aprelin 16-da yazilib. Bildirilir: “Doktor
Atamanin ondan T.kin.rin ünvanini almasi, 27-d. keçiril.c.k konfrans
N.siman Yaqublu
336
üçün yaziºacagi, Mirz. Bala v. ..C.f.roglunun 27-d. Istanbulda
konfrans keçirm.y. hazirlaºmasi v. s.
5. M.ktub 1952-ci ilin martin 19-da yazilib. Bildirilir:
“16.04.1952 tarixli m.ktubun alinmasi, göst.ril.n ciddiyy.t v. .laq.y.
gör. t.º.kkürl.r, konfransin bu gün, yaxud sabah olacagi, .hm.d b.yin
fikirl.rini t.xmin etm.si, Sadiq b.y. ºübh.nin olmasi, onun da
toplantiya d.v.ti” v. s.
6.M.ktub 1952-ci ilin mayin 13-d. yazilib.Bildirilir:“Musazad. M.
“Az.rbaycan C.miyy.ti”nin t.ºkilini m.n. d. x.b.r vermiºdi, verdiyim
suallara h.l. cavab gönd.rm.yib, Doktor Ismayilzad.nin r.hb.rliyind.
Amerikada “Az.rbaycan Birliyi” t.ºkil olunub. Birliyin katibi Zahid
xandir”.
7. M.ktub 1952-ci ilin mayin 29-da yazilib. Bildirilir: “A.K.D.-nin
(“Az.rbaycan Kültür D.rn.yi”nin)
t.º.bbüsü il. “Xalq Evi”nd. 28 May
Istiqlali münasib.ti il. toplanti
keçirildi. M.n h.l. ki, yayilmamiº
olan tarixi bir m.qal.mi (“Az.rbaycan
Cümhuriyy.ti”) oxudum.
ªimali Qafqasyalilardan biri d. qisa
çixiº etdi. 28 Mayis münasib.ti il.
“Amerikanin s.si” radiosunu dinl.y.
bildinizmi?”
8. M.ktub 1952-ci ilin iyunun
11-d. yazilib. Bildirilir: “Bütün
gücünüzü “c.miyy.t”i .ld.
saxlamaga çaliºin, yox .g.r bu
imkan olmazsa, o zaman t.bii olaraq
yeni kültür c.miyy.ti qurmaga t.º.bbüs edilm.lidir. “Eminb.ysiz
Az.rbaycan” ist.y.nl.rin h.d.fi Emin b.y deyil.“Istiqlalsiz Az.rbaycan”
dey. bilm.dikl.ri üçün bel. deyirl.r”.
9. M.ktub 1952-ci ilin oktyabrin 10-da yazilib. Bildirilir: “.zizim
Süleyman! Imkan edib on beº gün üçün Avropaya ged. bilirmisiniz?
Cavabiniz müsb.t is. h.m.n x.b.r veriniz”.
10. M.ktub 1953-c ü ild. iyunun 6-da yazilib. Bildirilir:
“7.06.1953 tarixli m.ktubunuzu aldim. “M.tbuat h.yatinda .lli il”
reportajini oxudum. Burada arkadaºlar 20 h.ziranda(iyunda) t.rtibi
düºünül.n “gec.nin” hazirlanmasi iºi il. m.ºguldur”.
11. M.ktub 1954-cü ilin 23 dekabrinda yazilib. Bildirilir:
“M.ktubunuzu aldim, m.rhum mayor haqqinda hissiyyatinizi t.qdir
edir.m”. Sonra m.ktubda Az.rbaycana edil.n müraci.tl.r vurgulanir.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
337
Fikr.t Türkm.n, Türkiy.,
Egey Universitetinin
professoru
12. M.ktub 1954-cü ilin 28 dekabrinda yazilib. Bildirilir: Ceyhun
b.yd.n m.ktub alinmasi, onlarin “Az.rbaycan” jurnali üçün yazi
ist.m.si v. s..
Qeyd: Bu m.ktublari M...R.sulzad. Ankaradan .vv.l
Istanbulda, sonradan is. Münhend. yaºamiº dostu Süleyman T.kin.r.
yazib. Sayi 48-. q.d.r olan bu m.ktublar Az.rbaycan türkc.sind.
yazilib. M.ktublar Az.rbaycan Respublikasi Milli Arxiv Idar.sinin S.
Mümtaz adina “.d.biyyat v. Inc.s.n.t” Arxivind. N.Yaqubluya aid
olan fondda saxlanilir.
V. Professor Fikr.t Türkm.nin arxivind. olan m.ktublar
1. M.ktub 1951-ci ilin 9 noyabrinda
Ankaradan Münhen. Isak Don Levin.
(ABª-in “Kommunizm. Qarºi Mücadil.
Komit.si”nin t.msilçisi) ingilisc. yazilib.
2. M.ktub 1952-ci ilin fevralin 28-d.
Ankaradan “Pan-Amerikan Ukraynalilar
Konfransi”na – Dr.V.Sandora ingilisc.
yazilib.
3. M.ktub 1952-ci ilin fevralin 28-d.
Ankaradan Dr.Ctibor Pokornya almanca
yazilib.
4. M.ktub 1952-ci ilin 19 iyulunda
Ankaradan “Az.rbaycan Milli M.rk.zi”
adindan Baºqan M...R.sulzad. v. katib
K.rim Od.rin imzalari il. ingilisc. Nyu-
Yorkda yaºayan Dr. Hacioglu Ismayilzad.y.
yazilib.
5. M.ktub 1952-ci ilin oktyabrin 4-
d. türkc. .li b.y. yazilib. “ªimali Qafqaz
Milli Komit.si”nin Qafqaz Konfransina d.v.tin. veril.n cavab v.
m.s.l.l.r haqqinda düºünc.l.rini ifad. edir.
6. M.ktub 1952-ci ilin oktyabrin 4-d. türkc. “ªimali Qafqaz
Milli Komit.si” Baºqani A.Maqomaya yazilib.
7. M.ktub 1952-ci ilin noyabrin 7-d. türkc. Mirz. Balaya
Visbadend. alinan q.rarla bagli yazilib.
8. Tarixsiz m.ktub. Ingilisc. yazilib. Stalinl. xatir.l.rinin
yayimlanmasi üçün “Hotel Weyein Sythst and Machsonale” ºirk.tin.
yazdigi m.ktubdur.
N.siman Yaqublu
338
Qeyd: M...R.sulzad.y. g.l.n cavab m.ktublarindan m.lum olur
ki, onun dig.r º.xsl.r. d. yazdigi m.ktublar da olub:
1) .kb.r aga ªeyxülislamovun Parisd.n gönd.rdiyi 1949-cu il,
15 fevral tarixli m.ktub. M...R.sulzad.nin 1949-cu il 4 fevral tarixli
m.ktubuna cavabdir. Burada mühacir.td.ki az.rbaycanlilarin
sixintilarindan b.hs edilir;
2) ..ªeyxülislamovun Parisd.n gönd.rdiyi 1949-cu il 4 aprel
tarixli m.ktub. M... R.sulzad.nin 1949-cu il 20 mart tarixli m.ktubuna
cavabdir. Az.rbaycanlilarin maddi v. m.n.vi m.s.l.l.rind.n b.hs edir.
3) .. ªeyxülislamovun Parisd.n 1950-ci ilin dekabrin 28-d. M.
..R.sulzad.nin önc.d.n yazdigi bir m.ktuba cavabdir. M...R.sulzad.y.
yanliº bilgil.r verildiyi, özünün g.lib onunla görüº.c.yi v.
açilamalar ed.c.yi qeyd olunub.
4) Münhen 17.03.1951-ci il tarixli osmanlica M...R.sulzad.y.
yazilan bu m.ktubda Avropada n.ºr edil.n d.rgi, az.rbaycanlilar,
Amerikadaki v.ziyy.t, “Az.ri Milliyy.tçil.r D.rn.yi”, ABN m.s.l.si,
qafqazlilar arasindaki görüºm.l.r kimi mövzularda ona bilgil.r verilir.
5) 17.05.1951-ci il tarixli m.ktub.Türkc. yazilan bu m.ktubda M.
..R.sulzad.y. Nizami haqqinda olan kitabina gör. t.º.kkür edilir.
Imzasi mü.yy.nl.ºm.yib.
6) Parisd.n 16.09.1951-ci il tarixli ..ªeyxülislamovun m.ktubu.
Burada darginl.r, Qafqaz, gürcül.r, erm.nil.r v. bu m.s.l.l.r. aid
görüºl.r haqqinda M...R.sulzad.y. bilgil.r verilir.
7) Parisd.n 16.09.1951-ci il tarixli ..ªeyxülislamov t.r.find.n
rusca yazilmiº m.ktub.
8) 19.09.1951-ci il tarixind. Yusif Q.hr.manoglunun .r.b .lifbasi
il. yazdigi m.ktub. Qafqaz m.s.l.si v. az.rbaycanlilar haqqinda bilgi
verilir.
9) 26.10.1951-ci il tarixind. türkc. yazilib. Bu m.ktub M...R.sulzad.nin
23.10.1951-ci il tarixli m.ktubuna cavabdir. Burada Avropadaki
görüºm.l.r. dair bilgi verilir.
10) Münhend.n 23 oktyabr 1951-ci il tarixind. “Amerika Azadliq
Komit.si” t.r.find.n M. .. R.sulzad.y. ingilisc. yazilmiº m.ktubdur.
11) Parisd.n 26.10.1951-ci il tarixli ..ªeyxülislamovun M...R.sulzad.y.
rusca cavab m.ktubudur.
12) 1951-ci ilin 7 noyabrinda ingilisc. yazilib. M...R.sulzad. il.
görüº.n v. özünd.n bilgi alan º.xsin t.º.kkür m.ktubudur. Imzasi
oxunmur.
13) 1951-ci ilin 8 noyabrinda ingilisc. yazilib. M.ktubu
“Mill.tl.rarasi .laq.l.r” professoru Filip E. Moseley yazib.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
339
14) Parisd.n 8.11.1951-ci ild. türkc. yazilan m.ktub. ..ªeyxülislamov
M...R.sulzad.y. bu m.ktubunda Ceyhun b.y, .kb.r Ismayil v.
özünün Az.rbaycan adina keçirdikl.ri görüºl.r haqqinda m.lumat verir.
15) 26.01.1952-ci il tarixli m.ktubdur, türkc. yazilib. M...R.sulzad.nin
14.01.1952-ci il tarixli m.ktubuna Yusif Q.hr.manoglunun
cavabidir. Amerikalilarin “Qafqaz Komit.si”n. yardimi mövzusundan
b.hs edir.
16) 21 fevral 1952-ci il tarixli ingilisc. m.ktub. Kolumbiya
Universitetinin Rusiya Institutu professoru Filip Moseley t.r.find.n M.
.. R.sulzad.y. yazilib.
17) 18 sentyabr 1952-ci il tarixli ingilisc. m.ktub. Filip Moseley
t.r.find.n M. .. R.sulzad.y. yazilib.
18) 9.04.1953-cü il tarixli türkc. m.ktub. Yusif Q.hr.manoglunun
M...R.sulzad.y. yazdigi Az.rbaycan m.s.l.sin. dair bilgil.rl. baglidir.
19) 17 mart 1953-cü il tarixli m.ktub. “Qaçqinlarla Iliºgil.r
D.rn.yi” adindan B. E. Kuniholmun M...R.sulzad.y. m.ktubudur.
20) 20 aprel 1953-cü il tarixli ingilisc. m.ktub. Amerikada
“Qaçqinlar D.rn.yi”nin Baºqani olan Eric Kuniholm t.r.find.n M...
R.sulzad.y. cavab m.ktubudur.
21) 26 may 1953-cü il tarixli ingilisc. m.ktub. “Life
Internasional”-in redaktoru Con Feliksin M...R.sulzad.y. Stalinl.
xatir.l.rin. aid kitabi haqqindadir.
22) 9 iyun 1953-cü il tarixli ingilisc. m.ktub. “E.P. S. Levin v.
Partners” yazarlar v. yayinçilar agentliyind.n M...R.sulzad.y. yazilib.
23) 24 iyul 1953-cü il tarixli ingilisc. m.ktub. Vilyam H.
Çemberlen t.r.find.n M...R.sulzad.y. yazilib.
24) Istanbul. 19.11.1953-cü il tarixli M...R.sulzad.y. m.ktub: a)
gönd.rdiyi pul; b) m.hk.m.d. ºahidlik etm.si. Mü.llifi bilinmir.
25) 20.07.1954-cü il tarixli türkc. m.ktub. Yusif Q.hr.manoglu
t.r.find.n M...R.sulzad.y. yazilib. “Paris Bloku” il. bagli “M.rk.z”.
qatilib-qatilmamasi il. ilgili M...R.sulzad.nin fikri soruºulur.
26) 18.11.1954-cü il tarixli türkc. m.ktub. H.mdullah Sübhi b.y.
yazilib. “Türk Yurdu”nun Istanbula daºinmasi v. ilk sayinin
gönd.rilm.sin. t.º.kkür il. baglidir.
27) 18.11.1954-cü il tarixli m.ktub. Osmanlicadir. Kim. yazildigi
bilinmir. Kimliyi mü.yy.n edilm.y.n º.xsl. dostluqdan b.hs edilir.
28) Tehran, 24.01.1955-ci il arixli türkc. m.ktub.M...R.sulzad.nin
16.12.1954-cü il tarixli m.ktubuna .jd.r Qurtulan, Adil
Axundzad. v. .li Az.rlinin verdiyi cavab m.ktubu v. Türkiy.
Cümhuriyy.ti Maarif V.kal.tin. .riz.sidir. Bu .riz.d. o, Iranda yaºayan
N.siman Yaqublu
340
az.rbaycanlilarin Türk Kültüründ.n uzaq olmalarinin diqq.t. alinmasini
Maarif V.kal.tind.n xahiº edir.
29) Tarixsiz, ingilisc. yazilan bu m.ktubda M...R.sulzad.y.
yazisinin çap edilm.y.c.yin. dair Nyu-Yorkdan “Colliers” ºirk.tinin
verdiyi cavabdir.
Qeyd: Bu m.ktublarla bagli m.lumatlar S.bah.ddin ªimºirin
1995-ci ild. Ankarada n.ºr edil.n “Mehmet Emin Resulzadenin
Türkiyedeki heyati, fealiyyetleri ve düºünceleri” kitabindan götürülüb.
M.ktublarin is. professor Dr. Fikr.t Türkm.nin º.xsi arxivind. oldugu
bildirilir.
VI.H.mdullah Sübhi Tanriöv.r. gönd.rdiyi m.ktublar
1. M.ktub Parisd.n 29 mart 1930-cu ild. yazilib.
2. M.ktub Varºavadan 4 may 1930-cu ild. yazilib.
3. M.ktub Varºavadan 20 may 1930-cu ild. yazilib.
Bu m.ktublarda Paris konsullugunun ona viza verm.diyi,
Ankaradan veril.n göst.riº .sasinda bel. davranildigi, özünün Türkiy.y.
g.lib yaºamasinda sixintilar varsa, bunun açiqca söyl.nm.sini ist.diyi
bildirilir.
Bu m.ktublarla bagli geniº m.lumatlar Yüc.l Hacaloglunun “R.sulzad.d.n
Tanriöv.r. m.ktublar” yazisinda verilib. Bax: “Türk
Dünyasi Araºdirmalari”, avqust 1997-ci il, s. 109.
VII. M.h.mm.d K.ng.rlinin
arxivind. olan m.ktublar
1. M.ktub 1948-ci ilin yanvarin
2-d. legioner Heyd.r Ataka Ankaradan
yazilib. Bildirilir: hökum.tin Avropadaki
az.rbaycanlilarin Türkiy.y. getm.si
il. bagli q.rar verm.si, tezlikl.
köçürülm.l.rin baºlanmasi, antikommunist
aksiyalarda iºtirakin vacibliyi,
istiqlal qay.sinin unudulmamasi v. s.
2. M.ktub 1951-ci ilin dekabrin
10-da dostu Fuad b.y. yazilib. Bildirilir:
“Nüsx.l.rin çap olunmasi üçün
“Müsavat Partiyasi”nin bir b.yanatinin
gönd.rilm.si, türkc., rusca v. ingilisc.nin
yaxin günl.rd. gönd.ril.c.yinin
bildirilm.si”.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
341
VIII. Dig.r m.ktublar
1. M...R.sulzad.nin Az.rbaycan nümay.nd. hey.ti adindan
Xarici Iºl.r Naziri M.H.Hacinskiy. gönd.rdiyi 1918-ci ilin 6
avqustunda – 18 sayli m.lumatinda bildirilirdi: “Xarici Iºl.r naziri
c.nab M.mm.d H.s.n Hacinskiy.. M.n bir daha T.l.t Paºa v. .nv.r
Paºa il. görüºdüm. Sual çox qaranliq idi, indi h.r ºey keçdi, onlar m.n.
ümid verdil.r. M.n alman s.firi Berisdorfolmla görüºdüm. Bakinin
neytral olmasi x.b.rini q.zet. m.lumat ver.n Tiflis nümay.nd.liyind.ki
bir m.murdan öyr.ndim... H.r ehtimala qarºi Baki m.s.l.si .h.miyy.t
k.sb edir. V. almanlar bolºevikl.r. tam .zab verm.k ist.mirl.r. Lakin n.
olursa-olsun, Siz Bakini almalisiniz. Qoy h.r k.s fakt qarºisinda qalsin.
.g.r bu baº tutarsa, iº tamam baºqa xarakter alar. Bolºevikl.r
vuruºacaqlari il. qorxuda bil.rl.r, lakin güman edir.m ki, onlar
vuruºmayacaqlar. Onlar hazirda daxili h.y.can içind.dirl.r. .nv.r Paºa
axir vaxtlar guya almanlarin, ingilisl.rin Bakiya g.liºi il. razilaºmaga
baºladigini bildirir. M.n bunu s.firl. xüsusi görüºl.rimd.n d. baºa
düºdüm. Az.rbaycanin s.lahiyy.tli nümay.nd.liyinin s.dri – M.h.mm.d
.min R.sulzad.” .
2. M...R.sulzad.nin 1918-ci ilin sentyabrinda Istanbuldan
Nazirl.r ªurasinin S.dri F. Xoyskiy. gönd.rdiyi m.ktubdan:”Siyasi
m.nz.r. tamamil. d.yiºib. Vilsonun prinsipl.ri .sasinda sülh t.klif
edilib. Konfrans baº tutmayacaq. Erm.nil.r Qarabagi t.l.b edirl.r.
Avropada mütl.q gecikm.d.n t.bligat lazimdir. Biz g.lm.y.
hazirlaºiriq. .lim.rdan b.y Avropaya gedir”.
Qeyd: Bu m.ktublar N.Yaqublunun 1997-ci ild. n.ºr edilmiº
“Müsavat Partiyasinin tarixi” kitabinda çap olunub.
3. M.ktub 1940-ci ilin iyunun 19-da V.kil Müst.cib Ülküsala
(Ruminiyada, güney Dobrucada, Bazarciq º.h.rind. türkl.rin yaºadigi
yerd. “.m.l” d.rgisini çixaran º.xs) yazilib.
Bildirilir: “Hadis.l.r nec. .ks istiqam.td. inkiºaf etdi? Heyr.t
etm.k v.rdiºind. olmayanlar bel. indi heyr.tl.r içind. qaldilar. Qoca
Fransanin qisa bir zamanda amana g.ldiyini görünc., sentyabr faci.si
.snasinda zavalli polyaklari t.nqid ed.nl.r hökm.n ibr.t almiºlar.
Baxalim daha n.l.r olacaq? Ingilt.r. “mücadil.ni yürüd.c.y.m” deyir.
F.q.t Almaniyani qit.d. yixaraq parçalayacaq qüvv.t haradir?
Rusiyami? London Moskva il. t.krar kur yapmaga (eºqbazliga) baºladi.
Ancaq Rusiyanin qurtaracagi bir v.ziyy.t varmidir? Uzun bir mücadil.
Q.rb dövl.tl.ri kimi Almaniyanin da bitap (yorgun) düº.c.yini t.xmin
ed.n Stalin d. aldanmiºdir. Baxalim hadisat n. göst.rir? H.r halda,
N.siman Yaqublu
342
tarixd.n, çox da k.sdir. bilm.y.n yollarla da olsa, hadis.l.rin sonunu
milli qay.l.rimiz üçün .lveriºli bir º.kl. qoymasini t.m.nni ed.lim”.
Bax: Müst.cib Ülküs.l. “Krim yollarinda bir ömür xatir.l.r”.
Ankara, 1999-cu il.
4. M.ktub taninmiº mühacir, “Az.rbaycan Milli M.rk.zi”nin
katibi Abbas Atamalib.yova 1937-ci ilin 6 oktyabrinda Varºavadan
yazilib. M.ktubda “Müsavat” Partiyasinin “Milli M.rk.z”d.ki
t.msilçilik hey.tind. d.yiºiklik etm.si q.rari haqqindadir. Bildirilir ki,
Mustafa V.killi v. .hm.d C.f.roglu Partiya Divaninin q.rari il. “Milli
M.rk.z”d. t.msil olunmurlar.
5. M.ktub Polºa r.smisi I.Skarjinskiy. 1936-ci ilin avqustunda
yazilib. “Müsavat” Partiyasinin Varºavada keçiril.n konfransinin
materiallarinin gönd.rilm.si haqqindadir.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
343
ISTINTAQ
MATERIALLARI
Az.rbaycanin görk.mli dövl.t xadimi,
ilk demokratik Az.rbaycan dövl.tinin
banisi M...R.sulzad. öz siyasi
f.aliyy.ti dövründ. h.m d. söz v. m.tbuat
azadligi ugrunda mübariz. aparib.
Daim t.qibl.r. m.ruz qalan M...R.sulzad.
çar Rusiyasi dövründ. m.tbuat
üz.rind. senzuraya qarºi da ciddi etirazini
bildirib.
M...R.sulzad.nin söz v. m.tbuat
ugrunda mübariz.si ayrica v. geniº bir
mövzudur. Ilk m.qal.sini 1903-cü ilin
mayinda “ª.rqi-Rus” q.zetind. n.ºr
etdirdikd.n sonraki dövrl.rd. o, azad
sözün, azad fikrin müdafi.çisi olaraq
mücadil. aparib. O, eyni zamanda yazilarinda m.tbuat azadligini yüks.k
d.y.rl.ndirib, m.nali fikirl.r s.sl.ndirib. O, bu d.y.rli fikirl.rini h.l.
1910-cu ilin avqustun 23-d.n Tehranda n.ºr etdiyi “Irani – Nov”
q.zetind.ki “M.tbuat azadligi” m.qal.sind. .ks etdirib. H.min
m.qal.d.ki fikirl.r m.tbuat v. söz azadliginin mahiyy.tinin öyr.nilm.si
baximindan bu gün d. .h.miyy.tlidir.
1915-ci ilin mayinda M...R.sulzad.nin redaktorlugu il. n.ºr
edil.n “Yeni Iqbal” q.zetind. ged.n bir m.lumatin q.zet
s.hif.sind.n çixarilmasi onun ciddi naraziligina s.b.b olur.
H.bsinin .sas s.b.bi n. idi?
1853 sayli istintaq iºinin ittihamlari
Az.rbaycan Respublikasi Milli Arxiv Idar.sinin Tarix Arxivin.
m.xsus olan 398 sayli qovlugunda ciddi s.n.dl.r tapmaq mümkündür.
Bu s.n.dl.r M...R.sulzad.nin istintaq materiallari il. baglidir. M.lum
olur ki, M...R.sulzad. Baki º.h.r r.isinin 1915-ci ilin mayin 19-da
q.bul etdiyi q.rarina uygun h.bs olunub. Q.rarda onun h.bsinin 23-cü
madd.y. .sas.n h.rbi v.ziyy.t elan edilmiº yerl.rd. ictimai qaydalari
pozdugu bildirilir. Bu ittiham .sas götürül.r.k M...R.sulzad. Baki
h.bsxanasina salinir. Qeyd etdiyimiz kimi, M...R.sulzad. “Yeni
N.siman Yaqublu
344
Iqbal” q.zetind. bir yazinin h.rbi senzura t.r.find.n çixarildigina
etirazini s.rt ifad. etdiyin. gör. h.bs olunur.
H.rbi – senzor Ledoxovskinin izahat – ittihami
Baki º.h.r r.isi Martinov
istintaqa verdiyi yazili m.lumatda qeyd
edilir ki, H.rbi senzor Ledoxovskinin
ifad.sin. .sas.n M... R.sulzad. 1915-
ci ilin mayin 11-d. axºam saatlarinda
Baki º.h.r poçt – teleqraf idar.sinin
binasina daxil olub, burada yerl.º.n
h.rbi senzuranin otaginda senzor
Imamverdib.yova s.rt º.kild. etirazini
bildirib. M...R.sulzad. “Yeni Iqbal”
q.zetind. çap edil.n, Baki Quberniyasi
Xalq Peº. m.kt.binin direktoruna aid
olan bir m.lumati s.hif.d.n çixdigina
gör. dig.r senzorlarin – I.A.M.likov v.
V.K.Freydin yaninda Imamverdib.yovun
üstün. qiºqirib.
Ittihamda bildirlir ki, el. h.min axºam saat 20:00-da M... R.sulzad.
qraf Ledoxovskinin m.nzilin. gedib, yazinin q.zetd.n çixarilmasini
ona da bildirib. Qraf Ledoxovski m.hz onun tapºirigi il. yazinin
çixarildigini dedikd., M...R.sulzad. onunla yüks.k s.sl. v. aciqli
daniºib. Bundan sonra Ledoxovski Baki º.h.r r.isind.n onun
c.zalandirilmasini t.l.b edib.
M. .. R.sulzad. üzr ist.m.yib
Qraf Ledoxovskinin t.qdimatindan sonra M...R.sulzad. Baki
º.h.r r.isi Martinovun idar.sin. çagirilib. ª.h.r r.isi ona gedib
Ledoxovskid.n üzr ist.m.sini t.klif edib v. bildirib ki, .g.r o, bu addimi
atarsa,v.ziyy.td.n çixiº yolu tapilar.Lakin M...R.sulzad. Martinovun
bu t.klifini q.bul etm.yib, k.skin º.kild. ona etirazini bildir.r.k,
özünün haqli oldugunu qeyd edib. M.hz bundan sonra º.h.r r.isi
Martinov M...R.sulzad.nin üzr üst.m.diyini görüb onun h.bs edilm.si
haqqinda göst.riº verib.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
345
Istintaq protokollarindan m.lumatlar
Qeyd ed.k ki, M...R.sulzad.nin
h.bsi il. bagli t.rtib
edil.n protokolda maraqli m.lumatlar
var. .slind. bu m.lumatlar
onun siyasi f.aliyy.tinin
öyr.nilib araºdirilmasi baximindan
olduqca faydalidir. Bu m.lumatlarda
onun c.miyy.t üçün
“z.r.rli” olmasi xüsusi vurgulanir.
Qeyd edilir ki, o, .hm.d
b.y Agaoglunun “z.r.rli”
istiqam.ti il. seçil.n “Irºad”
q.zetinin .sas .m.kdaºi olub.
Eyni zamanda o, “Hümm.t” Partiyasinin f.ali kimi d. vaxti il. iki d.f.
axtariºa verilib, lakin Iranda gizl.ndiyind.n h.bsi mümkün olmayib.
Tehranda is. o, “Irani – Nov” (“Yeni Iran”) q.zetini n.ºr edib v. bu
q.zetd. Rusiya hökum.tin. qarºi naraziliq yaratmaga çaliºib. Bu
f.aliyy.tin. .sas.n Tehrandaki Rusiya s.firinin t.l.bi il. Irandan
çixarilib, gizli olaraq “G.nc Türkl.r”in tapºirigi il. Bakiya g.lib,
buradan is. Türkiy.y. gedib. Türkiy.d. o, Rusiya .leyhin. “Tanin”
q.zetind. çaliºib. 1913-cü ild. Rusiyada Romanovlar sülal.sinin
hakimiyy.td. olmasinin 300 illiyi il. bagli ümumi bagiºlama olur. Bu
bagiºlamadan sonra M...R.sulzad. Bakiya qayidir, “Iqbal” q.zetind.
çaliºir.
M...R.sulzad.nin h.bsi il. bagli hazirlanmiº istintaq protokolunun
sonunda qeyd edilir ki, o, m.hdud v.sait. malikdir. Lakin müs.lmanlar
arasinda böyük nüfuzu var v. o, “Müs.lman Xeyriyy. C.miyy.ti”
nin katibidir.
H.bsxanada axtariº aparilib
1915-ci ilin iyunun 6-da M...R.sulzad. h.bsxanada saxlanilark.n
Baki º.h.r Xüsusi Jandarm Korpusunun Rotmistri Lixovskinin r.hb.rliyi
il. v. t.rcüm.çil.r Rzab.yovun, M.likyeqanovun iºtiraki il. onun
yazilarina baxiº keçirilir.Mü.yy.n edilir ki, bu yazilar º.xsi xarakterd.dir
v. heç bir gizlilik daºimir. M...R.sulzad. il. bagli araºdirmalar aparib
.sasli faktlar .ld. ed. bilm.y.n hökum.t orqanlari onun h.bsd.
saxlanilmasinin heç bir hüquqi .sas daºimadigi q.na.tin. g.lirl.r.
N.siman Yaqublu
346
H.bsxanadan azad edilir
1915-ci ilin 25 iyulunda Xüsusi Idar. r.isinin yazili m.lumatinda
(N2712) M.. R.sulzad.nin h.bsd.n azad olunmasi bildirilir. H.min ilin
iyulun 25-d. Baki º.h.r r.isi polkovnik Martinov Baki h.bsxanasi r.isin.
3788 sayli m.xfi m.lumatinda M...R.sulzad.nin baºqa cinay.tl.ri
olmamasi halinda azadliga buraxilmasina göst.riº verir.
Bel.likl., M...R.sulzad. söz v. m.tbuat azadligini müdafi.sin.
gör. iki aydan çox h.bsxanada qalir. Öz xalqinin ist.r siyasi, ist.rs. d.
m.tbu v. söz azadligi ugrunda yorulmadan mübariz. aparan, t.qibl.rl.
dolu ömür yaºayan M...R.sulzad. beº il sonra 1920-ci ilin avqustunda
yenid.n h.bs edilir, Baki h.bsxanasina salinir. Bu d.f. is. o, söz v.
m.tbuat azadligina gör. yox, Az.rbaycan Istiqlali ugrunda apardigi
mübariz.y. gör. h.bs olunur.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
347
“Bakinskiy Raboçiy” q.zetind. S.ªaumyanin M...R.sulzad.nin .leyhin.
olan cavab yazisi, 1918-ci il 17 fevral
.LEYHIN. YAZILANLAR
Çar Rusiyasi dövründ.
M...R.sulzad.nin Az.rbaycanin müst.qilliyi ugrunda apardigi
mübariz. h.bsl.r, t.qibl.rl. yanaºi h.m d. üstün. atilan böhtanlar,
ºantaj v. yalan iftiralarla da müºahid. edilib.
Ona qarºi olan bel. hücumlardan birinin t.ºkilatçisi Stepan
ªaumyan idi. 1917-ci ilin dekabrin 16 (29)-da Lenin t.r.find.n Qafqaz
Iºl.r Üzr. Müv.qq.ti Fövq.lad. Komissar t.yin edil.n, 1918-ci ilin Mart
hadis.l.ri zamani Bakinin v. .traf rayonlarin Inqilabi Müdafi.
Komit.sin. baºçiliq ed.n ªaumyan 1918-ci ilin 17 fevralinda
“Bakinskiy Raboçiy” q.zetind. “V.t.ndaº R.sulzad.y. cavab”
yazisinda öz x.yan.tkar mövqeyini açiqladi. M...R.sulzad.nin ir.li
sürdüyü Az.rbaycan muxtariyy.ti ideyasina qarºi bariºmaz mövqe tutan
ªaumyan yazirdi: “Tutaq ki, R.sulzad.nin özü inqilabi qayda-qanunun
b.rpasi namin. milli polklarin t.ºkilind. º.xs.n iºtirak etsin, tutaq ki,
onun obyektiv niyy.tl.ri büllur kimi safdir, lakin obyektiv sur.td. onun
f.aliyy.ti .ks n.tic. ver.c.kdir, ona gör. ki, sinfin siyas.ti bu v. ya dig.r
º.xsiyy.tin yaxºi niyy.tl.rind.n deyil, sinfi niyy.tl.rind.n ir.li g.lir. El.
N.siman Yaqublu
348
buna gör. d. “Müsavat” Partiyasinin n. kimi proqrami olmasina o q.d.r
d. .h.miyy.t vermirik...
Yox, v.t.ndaº R.sulzad., Qafqazi xarabaliga biz deyil, Siz
çevir.c.ksiniz. Siz artiq onu xarabaliga çevirirsiniz...
...V.t.ndaº R.sulzad., Siz. el. g.lir ki, bolºevikl.rin Erm.nistana
v. az.rbaycanlilara münasib.ti müxt.lifdir. Lakin Siz d.rind.n v. çox
yanilirsiniz...
V.t.ndaº R.sulzad., indi Sizin üçün d. aydin olmalidir ki,
“qayda-qanun” dey.nd. Siz m.hz burjua-mülk.dar “muxtariyy.ti”ni,
burjua Romanov qayda-qanununu n.z.rd. tutursunuz. Indi Sizin üçün d.
aydindir ki, Siz polklari (alaylari) ºahsev.nl.r. qarºi mübariz. üçün
t.ºkil etmirsiniz, çünki onlar heç d. Siz. “bir yigin xarabaliq bahasina”
qayda-qanun yaratmaqda mane olmurlar, .ksin. bir yigin xarabaligin
köm.yi il. öz qayda-qanunuzu yaratmaqda yardim göst.rirl.r”
“Bakinskiy Raboçiy”, 1918-ci il 17 fevral.
Qeyd: M.. R.sulzad. is. m.nsub oldugu “Müsavat” Partiyasini
daima t.nqid ed.n ªaumyanin m.krli mövqeyini ifºa edirdi. Qeyd edirdi
ki, 1918-ci ilin Mart hadis.l.ri zamani Bakinin v. .traf rayonlarin
Inqilabi Müdafi. Komit.sin. baºçiliq ed.n ªaumyan günahsiz
az.rbaycanlilarin q.tliaminda bilavasit. m.suliyy.t daºiyirdi.
M...R.sulzad.nin .leyhin. sovet Az.rbaycaninda t.bligat
Az.rbaycan iºgal edildiyi ilk
günl.rd.n – 1920-ci ilin 28 Aprelind.n
baºlayaraq bolºevikl.r
M...R.sulzad.nin, onun lideri oldugu
“Müsavat” Partiyasinin .leyhin.
t.bligat apariblar. Az.rbaycan
Kommunist Partiyasina baºçiliq
ed.nl.r, Az.rbaycan hökum.tinin
r.hb.rliyind. t.msil olunanlar öz
çixiºlarinda, yazilarinda M...R.sulzad.ni
v. “Müsavat”i h.d.f
götürübl.r. Az.rbaycanli kommunistl.r
– N.N.rimanov, .. Qarayev,
M.D.Hüseynov, M. C. Bagirov,
AKP-nin Baº katibi Polonski, Baº
katib Mirzoyan bu sah.d. böyük
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
349
f.alliq göst.ribl.r. Taninmiº bolºevik S.Q.Orconikidze is. Bakida çixiº
ed.rk.n bildirmiºdi: “M.nim cibimd. M...R.sulzad.nin kitabi var.
Müsavatin lideri t.l.b edir ki, yoldaº - ruslar Az.rbaycani t.rk
etsinl.r. Yox, onlar burdan getm.y.c.kl.r”.
1920-30-cu ill.rd. Bakida v. Moskvada n.ºr edil.n “Kommunist”,
“Bakinskiy Raboçiy”, “Pravda” q.zetl.ri M...R.sulzad.y. v.
müsavatçilara qarºi yön.l.n yazilara üstünlük verirdi.
O dövrd. Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasina baºçisi I.V.Stalin
is. Az.rbaycan kommunistl.rin. M...R.sulzad.nin .leyhin. t.bligat
aparilmasi üçün xüsusi t.limat gönd.rmiºdi.
Bax:N.Yaqublu. “Müsavat Partiyasinin tarixi”. Baki, 1997-ci
il.s.h.162-164.
Sovetl.r Birliyi - SSRI (Sovet Sosialist Respublikalar
Ittifaqi) dövründ. M. .. R.sulzad.y. v. onun baºçiliq etdiyi
“Müsavat” Partiyasinin .leyhin. yazilmiº kitablar
Az.rbaycan türkc.sind.:
1. Ratqauzer Y. ªura Az.rbaycani ugrunda mübariz.. B., 1920.
2. Rayevski A. Müsavat firq.si v. onun .ksinqilabçiligi. B., 1929.
Rus dilind.:
1. Karayev A. Iz nedavnoqo proºloqo. B., 1923.
2. Quliyev M. Vraqi Oktyabrya v Azerbaydjane. B., 1927.
3. Quseynov M. D. Tyurkskaya demokratiçeskaya partiya
federalistov “Musavat” v proºlom i nastoyaºem. B., 1927.
4. Rayevskiy A. Anqliyskaya intervensiya i musavatskoe
pravitelstvo. B., 1927.
5. Steklov A. Armiya Musavatskoqo Azerbaydjana. B., 1928.
6. Karayev A. Bakinskiy proletariat i Azerbaydjanskaya derevnya.
B., 1929.
7. Rayevskiy A. Musavatskoye pravitelstvo na Versalskoy konferenskiy.
Doneseniye predsedatelya Azerbaydjanskoy Musavatskoy deleqatsiy.
B., 1931.
8. Pçelin N. Krestyanskiy vopros pri Musavate (1918-1920). B.,
1931.
9. Tokaryevskiy A. Iz istorii inostrannoy interventsiy i
qrajdanskoy voyni v Azerbaydjane. B., 1957.
N.siman Yaqublu
350
Bolºevikl.rin ittihamlarina cavabi
M...R.sulzad. .leyhin. yön.lmiº bolºevik ittihamlarina
sistemli v. .sasli olaraq cavablar vermiºdir. Onun mühacir.td. n.ºr
etdiyi “Yeni Qafqasiya”, “Az.ri-Türk”, “Odlu-Yurd”, “Qurtuluº”
jurnallarinda, “Istiqlal” q.zetind. bolºevizmin iºgalçi mahiyy.tini ifºa
ed.n çoxlu sayda yazilara rast g.lm.k mümkündür.
M...R.sulzad.nin Türkiy.d., Almaniyada, Polºada müxt.lif
dill.rd. n.ºr etdirdiyi aºagidaki kitablarda sovet rejimi k.skin t.nqid
edilir, sovet imperiyasinin müst.ml.k. siyas.tinin .sil mahiyy.ti
açiqlanirdi: 1) “Az.rbaycan Cümhuriyy.ti”, Istanbul,1923; 2) “Rusiyada
siyasi v.ziyy.t”,Istanbul, 1925; 3) “Milliyy.t m.s.l.sind. bolºevik
n.z.riyyati il. .m.liyyati” (“Milliyy.t v. bolºevizm” m.qal.l.ri toplusu),
Istanbul,1928; 4) “Bolºevikl.rin ª.rq siyas.ti” (“Milliyy.t v. bolºevizm”
m.qal.l.r toplusu),Istanbul, 1928; 5) “Az.rbaycan müst.qillik ugrunda
mübariz.d.”, Varºava, 1928.
Mühacir.td. .leyhin. yazilan kitablar – “Yixilan bütl.r”, “Biz
v. onlar”
1.Rüst.mb.yli ª.Yixilan bütl.r. Istanbul, 1933.
2. Rüst.mb.yli ª. M...R.sulzad.nin faci.vi süqutu. Istanbul, 1935.
3.N. ªeyxzamanli. Biz v. onlar. Milli M.cmu. m.tb..si, 1934.
Mühacir.t h.yatinin agir º.rtl.ri daxilind. yaºayan az.rbaycanlilar
arasinda fikir müxt.lifliyi, ziddiyy.tl.r b.zi hallarda özünü göst.rirdi.
“Müsavat”in Xarici Bürosu r.hb.rliyind. t.msil olunan ª.fi b.y Rüst.mb.ylinin,
X.lil b.y Xasm.mm.dovun, Mustafa b.y V.kilovun,
partiya üzvü Nagi ªeyxzamanlinin, sonralar Fuad .mircanin M...R.sulzad.y.
qarºi ziddiyy.tli münasib.tl.ri olmuºdu.
1934-cü ild. ª.fi b.y Rüst.mb.yli “Yixilan bütl.r”, Nagi
ªeyxzamanli is. “Biz v. Onlar”kitabini n.ºr etdirmiºdi. H.min º.xsl.r
Partiyanin nizam v. qaydalarina tabe olmaqdan imtina etmiº, müst.qil
çaliºacaqlarini bildirmiºdil.r.Onlar M...R.sulzad.nin Paris. gedib .. M.
Topçubaºovla daniºiqlar aparmasina qarºi çixmiº, onu “Irana ayrilan
pullari özünd. saxlayir” kimi ittihamlarla l.k.l.m.y. c.hd etmiºdil.r.
(Sonradan m.lum olmuºdu ki, M...R.sulzad. ayrilan pullari vaxtinda
Irana gönd.rmiº v. bu haqda t.sdiql.yici s.n.dl.r d. vardir).
M...R.sulzad. t..ssüfl. bildirirdi: “Yet.r ki, biz biz. düºm.n
olmayalim; yet.r ki, hürriyy.t v. istiqlal eºqi il. yanan biz
m.fkur.çil.r xeyir il. º.ri ayird ed.lim”.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
351
Mühacir.td. .leyhin.
yazilanlara cavabi – “ª.fib.yçilik”
Bu ittihamlari cavablandirmaq m.qs.di
il. M...R.sulzad. “ª.fib.yçilik” kitabini
yazib n.ºr etdirdi.
M...R.sulzad. .leyhin. yazilan .sassiz
ittihamlara bel. cavab verirdi: “Mühacir.ti
dagitmaq – budur bolºevikl.rin göz. aldiqlari
aktual m.s.l.l.rd.n biri... Düºm.n bunu
ist.yir. O, ist.yir ki, biz dagilalim, aramizda
t.sanüd v. birlik qalmasin.
...Unutmayalim ki, yolumuz hürriyy.t
v. istiqlal yolu, qay.miz yüks.k v. müq.dd.sdir.
ª.hidl.r m.zarlari il. s.rilmiº bir
yoldan gedirik. Düºm.ni sevindirm.k haqqinda
deyilik; fitn.d.n qorunmaq v.zif.mizdir.
Mühacir.t .fradi(f.rdl.r) üz.rind. nüfuzu olan v.t.ndaºlarin .n
böyük v.zif.si fitn.ni görm.k v. qafill.ri oyadaraq düºm.n tuzagini
(hiyl.) özl.rin. göst.rm.kdir!”
M...R.sulzad..ª.fib.yçilik.1934
Taninmiº mühacir Fuad .mircanin etirafi
Az.rbaycan istiqlal mübariz.sinin sinanmiº
davamçisi, Türkiy.d. “Az.rbaycan Milli
M.rk.zi”nin baºqani olmuº M.h.mm.d
K.ng.rli yazir ki, bu adamlarin çoxu
sonradan h.qiq.ti anlayir, peºimançiliq hissi
keçirir v. s.mimi etiraflarla qayidib yenid.n
M...R.sulzad. il. birg. f.aliyy.tl.rini davam
etdirirdi.
Az.rbaycanin taninmiº mühacirl.rind.n
biri, “Az.rbaycan Milli Komit.si”nin
Baºqan yardimçisi, Berlind. çixan Az.rbaycan
legionerl.rinin “Az.rbaycan” q.zetinin
m.sul redaktoru olmuº Fuad .mircanin (O,
AXC dövründ.(1918-1920) Maliyy. Naziri
v.zif.sind. çaliºmiº .bdül.li .mircanovun ogludur) etirafi: “M.nim
vaxti il. M...R.sulzad. b.y. v. müsavatçilara qarºi aldigim v.ziyy.t heç
kims.d.n gizli deyildir v. bunu heç bir zaman inkar etm.dim. F.q.t,
N.siman Yaqublu
352
kürreyi-.rz üz.rind. dürüst heç bir insan m.nim v. v.t.ndaºlarin º.xsl.ri
.leyhin. v. ya v.t.np.rv.rlik v. ya milliyy.tçilikl.rind.n ºübh. ed.c.k bir
t.k k.lm.nin bel. agzimdan çixdigina dair bir t.k misal göst.r. bilm.z...
M.n vaxti il. müsavatçilarin v. M...R.sulzad.nin mühacir.td.ki
taktikalarini dogru anlamadigim üçün onlarla uyuºa bilmirdim.
Bu gün onlara dostan. .l uzatdimsa, bundan qizaracaq bir insan
deyil.m, zira Avropa kitabxanalarini dolaºib Az.rbaycana aid h.r
.s.rin mühacir.td. yalniz onlardan çixdigini gözl.riml. gördükd.n,
baºqalarinin ancaq fürs.t zühur etdikc. v. ya iºl.rin. g.ldikc. milli
f.aliyy.td. m.ºgul olduqlari halda onlarin intizamli, müt.nasib, davamli v.
f.al bir sur.td. özl.rini tamamil. bu iº. verdikl.rini müºahid. etdikd.n v.
milli yolda sapsaglam durduqlarina... bütün mövcudiyyatimla inandiqdan
sonra... proqramlari, x.tti-h.r.k.tl.ri aydin olan v. üst.lik milli yoldaki
mövqel.ri uzun t.crüb.l.rl. sinanan bu qrupla iºbirliyi ed.c.yim aºkardir”.
M. K.ng.rli. Fuad .mircan. “Az.rbaycan” jurnali, Ankara, N304,
1995-ci il.
Az.rbaycanda, müst.qillik dövründ.
.leyhin. yazilanlar
1993-cü ilin oktyabrinda keçiril.n yeni prezident seçkil.rind.n sonra
Az.rbaycan Milli Qurtuluº H.r.katinin böyük ideoloqu, müst.qildemokratik
dövl.timizin banisi M...R.sulzad.y. qarºi haqsiz hücumlar
baºlanildi. Tarixi saxtalaºdirmaq m.zmunu daºiyan bu hücumlara
“Müsavat” Partiyasi öz k.skin b.yanati il. cavab vermiºdi. 1993-cü ilin 30
oktyabrinda çap edil.n b.yanatda bildirilirdi: “Az.rbaycanin milli-azadliq
h.r.kati v. istiqlali tarixind. görk.mli rol oynayan .n böyük º.xsiyy.tl.rd.n
biri M...R.sulzad.dir. Milli tariximizd. demokratik prinsipl.r. .saslanan
ilk müst.qil dövl.timizin yaradilmasi m.hz M...R.sulzad.nin adi il.
baglidir... Az.rbaycanin azadligi yolunda böyük xidm.tl.r göst.rmiº M. ..
R.sulzad.y. qarºi indiki iqtidar soyuq v. ögey münasib.t göst.rir. Bu
t.sadüfdürmü? 70 ilin qadaganindan sonra V.t.nind. adi ucalan bu
görk.mli º.xsiyy.t. yenid.n hücumlar t.ºkil olunur, idar.l.rd.n, binalardan
º.kill.ri götürülür... Acinacaqlidir ki, bu xoºag.lm.z addimlar dövl.t
s.viyy.sind. atilir. .g.r bu z.r.rli meyl vaxtil. iqtidardaki müsavatçilara
qisqancliqlan baºlamiºdisa, indi artiq ideoloji t.xribat s.viyy.sin. çatdirilib.
Inanmaq ist.rdik ki, indiki iqtidar milli tariximiz., taninmiº
º.xsiyy.tl.rimiz. ögeylik meyilind.n uzaqlaºacaq v. xalqimizin görk.mli
oglu, Az.rbaycan Demokratik Respublikasinin banisi M.h.mm.d
.min R.sulzad.nin adinin uca tutulmasina mane olmayacaqdir”.
1995-ci ild. iqtidar m.tbuatinda v. ayri-ayri º.xsl.r t.r.find.n M.
.. R.sulzad.y. qarºi .sassiz hücumlar davam edirdi. 1995-ci ilin 13
yanvarinda R.Agayev “Açiq söz” q.zetind. “ADR baºçilarinin ölk.nin qizil
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
353
fondunu xaric. aparmalari” bar.sind. fikirl.r söyl.miºdi. Bu saxta v. .sasi
olmayan, birbaºa Müsavata, istiqlal tariximizin yaradicilarina ünvanlanan
böhtanlari r.dd etm.k üçün partiya m.hk.m.y. müraci.t etmiºdi. 1995-ci
ilin mayin 30-da baºlanan m.hk.m. prosesi bir müdd.t davam etmiº, R.
Agayevin fikirl.rinin qeyri-hüquqi v. s.n.dl.r., faktlara .saslanmadan
(.slind. heç bel. s.n.dl.r mövcud deyildir – N. Y.) yazildigi sübuta yetirils.
d., hakim qanunsuz q.tnam. q.bul etmiºdi. Q.tnam.d. bildirilirdi:
“T.r.fl.rin izahatini dinl.y.r.k, toplanmiº sübutlara qiym.t ver.r.k
m.hk.m. hesab edir ki, iddia aºagidaki .saslara gör. t.min edilm.m.lidir.
Bel. ki, m.hk.m. iclasinda iddiaçinin nümay.nd.l.ri öz izahatlarinda
göst.rirl.r ki, 1918-20-ci ill.r – Az.rbaycan Demokratik Respublikasinin
Parlamentind. .ks.riyy.ti müsavatçilar t.ºkil edirdil.r. Cavabdeh ADR-in
liderl.ri dem.kl. “Müsavat” Partiyasini n.z.rd. tutub. M.hk.m. iddiaçinin
bu cür izahatlari il. razilaºa bilm.z: “........ ... ..... ...... ......,
....... ... .. ..... ........... ... .............
.............. ... ..…» (“M.n. Az.rbaycan üçün faydali olan
ist.nil.n baºqa bir dövr deyin. Müsavatçilarin dövrünümü deyirsiniz...)”.
Cavabdeh t.r.find.n deyilmiº fikirl.r m.hk.m.d. bel. qiym.tl.ndirilir ki,
ADR tarixind. Müsavat dövrü h.min dövrd. ADR liderl.rinin .ks.riyy.tini
“Müsavat” Partiyasinin üzvl.ri olduqlarina gör. m.hz bel. adlandirirlar.
Lakin m.qal.d. - ADR liderl.ri dedikd. m.hz müsavatçi v. yalniz
“Müsavat” deyil, dig.r partiya nümay.nd.l.ri n.z.rd. tutulur. Dig.r
t.r.fd.n m.qal.d. partiya yox, ADR liderl.ri, y.ni respublikani idar. ed.n,
r.hb.r v.zif.l.rd. iºl.y.n º.xsl.r n.z.rd. tutulur. Bel. olan halda
“Müsavat” Partiyasinin iº üzr. iddiaçi kimi taninmasi düzgün deyil”.
Q.tnam.d. Mülki-Prossesual M.c.ll.nin 195, 198 v. 200-cü
madd.l.rinin t.l.bl.ri ciddi sur.td. pozulmuº, prosesin .vv.lind.n is.
jurnalistl.rin videoç.kiliº aparmasina raziliq verilm.miºdi.
Hakimin qeyri-qanuni 5 iyun 1995-ci il tarixli q.tnam.si il.
bagli “Müsavat” Partiyasi Baki º.h.r m.hk.m.sin. müraci.t etmiºdi.
Kassasiya ºikay.tin. baxan Baki º.h.r m.hk.m.si Mülki Iºl.r üzr.
Kollegiyasinin 27 iyun tarixli q.rari il. hakimin q.tnam.si l.gv
edilmiºdi.
Qeyd ed.k ki, 1993-cü ilin iyun hadis.l.rind.n sonra müxt.lif
m.tbuat orqanlarinda Milli Qurtuluº h.r.katimizin böyük önd.ri M. ..
R.sulzad.y. qarºi .sassiz hücumlar davam edir, tarixi s.n.dl.r. söyk.nm.y.n
fikirl.rin t.bligin. çaliºilirdi. Ir.li sürül.n b.zi “fikirl.rd.n”: “R.sulzad.nin
önd.r, lider, bani s.viyy.sin. qaldirilmasi, n.y. xidm.t
edir?”, “R.sulzad.nin hökum.td. v.zif. ala bilm.m.si”, “N.d.ns.
t.dqiqatçilar G.nc. dövrünü 1-2 abzas verm.kl. kifay.tl.nir, Nuru Paºa
– R.sulzad. qarºidurmasini açiqlamaq ist.mirl.r” v. s.
N.siman Yaqublu
354

“M.h.mm.d .min
R.sulzad.y. qarºi böhtan
kampaniyasi arxasinda
kiml.r durur? (.silsiz
uydurmalara cavablar)”
kitabi,1998-ci il
Bu m.zmunlu, bolºevikyönümlü, tarixi º.xsiyy.tl.r. kommunist
.xlaq t.rzi il. yanaºma x.ttin. üstünlük ver.nl.r sanki 1920-30-cu
ill.rd.ki .liheyd.r Qarayev, Mir C.f.r
Bagirov kimil.rinin “.n.n.l.rini” davam
etdirir, unudurdular ki, M...R.sulzad.
tarixin bütün sinaqlarindan º.r.fl. çixmiº,
milli müst.qillik ugrunda aparilan
Az.rbaycan davasinin yorulmaz
mücahididir: “Yoxdan bir bayraq qaldirib,
müst.qil Az.rbaycan dövl.ti quran M. ..
R.sulzad. v. onun yaxin silahdaºlarini – F.
Xoyski, ..M. Topçubaºov, N. Yusifb.yli, H.
Agayev kimil.rini istiqlal tariximizd.n
l.k.l.yib k.narlaºdirmaq qeyri-mümkündür.
Sovet hökum.tinin 70 illik .ks-t.bligat
sistemi bu iºi bacarmadi v. h.min
º.xsiyy.tl.r xalqimizin yaddaºinda yenid.n
yaºamaqdadirlar.
Iqtidar m.tbuatinda çap olunan bel.
saxta ittihamlara “Müxalif.t”, “Azadliq”,
“Yeni Müsavat” q.zetl.rind.
t.dqiqatçilarimiz tutarli m.qal.l.rl.
cavab vermiºl.r.
M...R.sulzad. Irsinin taninmiº t.dqiqatçilari öz yazilarinda bel.
ittihamlarin heç bir .sasi olmadigini elmi v. tarixi faktlarla sübut
etmiºl.r.
1998-ci ild. “Müsavat” Partiyasinin d.st.yi v. N. Yaqublunun
redaktorlugu il. çapa hazirlanan “M.h.mm.d .min R.sulzad.y. qarºi
böhtan kampaniyasi arxasinda kiml.r durur? (.silsiz uydurmalara
cavablar)” kitabi n.ºr edildi. Kitabda aºagidaki mü.llifl.rin yazilari
toplanmiºdi: ªirm.mm.d Hüseynov, N.siman Yaqublu, C.mil H.s.nli,
B.xtiyar Vahabzad..
Bax: N.Yaqublu. “Müsavat Partiyasinin tarixi”. Baki, 1997-ci il.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
355
Öz x.tti il. yazisi Türkiy.d. veril.n s.yah.t v.r.qi,
1922-1928-ci ill.r
Türkiy.d. silah g.zdirm.si
haqqinda veril.n icaz. s.n.di,
1922-1928ci ill.r
Öz.l s.n.dl.ri
M...R.sulzad.nin º.xsi
m.ktublarindan baºqa dig.r öz.l
s.n.dl.ri d. mövcuddur.
1. M. .. R.sulzad.nin
öz x.tti il. yazdigi iki d.ft.ri
mövcuddur. D.ft.rl.rd.n birincisi
197 s.hif.d.n ibar.tdir. Burada M.
.. R.sulzad.nin sevdiyi ºairl.rd.n
(Nizami,Firdovsi, Qazi Bürhan.ddin,
.. Cavad, Füzuli, Ferit Kam,
X.tai, C.lal.ddin Rumi, Qul
Mustafa, Arif .rd.bili, M.h.mm.d
Iqbal v. Mirz. F.t.lid.n) ibar.t
beyt v. kitablar qeyd edilib. Bu
qeydl.r arasinda onun Ankara Milli
Kitabxanasinda q.l.m. aldigi
bilin.n, lakin bu gün. q.d.r
araºdirilib rast g.linm.y.n “Az.rN.siman
Yaqublu
356
M...R.sulzad.y. Türkiy.d. verilmiº º.xsiyy.t v.siq.si, avqust, 1954-cü il
baycan Biblioqrafiyasi” adli çaliºmasi da var. D.ft.r .r.b, latin v. kiril
.lifbalari il. q.l.m. alinib.
2. Ikinci d.ft.r 19,5x13sm h.cmind.dir. Türkiy.d.ki
ºairl.rd.n seçdiyi ºeirl.ri burada qeyd edib. Ümumilikd. 34 ºeir
toplanib. Bu ºeirl.rin mü.llifl.ri aºagidakilardir: Namiq Kamal,
M.h.mm.d .min Yurdaqul, Ihsan Raif, Aka Gündüz, Hüseyn Suad,
Osman F.xri, Ismayil Neºat, Mustafa Namiq, Faiq .li, C.lal Sahir,
.hm.d V.fa, Süleyman N.sib, T.hsin Nahid v. Tofiq Fikr.tdir.
Qeyd: Bu d.ft.rl.r yayimlanmayib v. professor Fikr.t Türkm.nin
arxivind. saxlanilir.
3. M...R.sulzad.y. Türkiy.d. xaric. getm.k üçün º.xsiyy.t
v.siq.sinin sur.ti.
4. M...R.sulzad.nin Türkiy.d. silah g.zdirm.k üçün icaz.
s.n.di (sur.ti).
5. M...R.sulzad.nin ail. üzvl.rinin – h.yat yoldaºi Ümbülbanu
xanimin, oglu Az.rin, qizi Xalid.nin º.xsiyy.t v.siq.l.rinin sur.ti.
M.h.mm.d .min R.sulzad. ensiklopediyasi
357
6. M...R.sulzad.nin 1953-cü ild. Az.rbaycan xalqina
“Amerikanin s.si” radiosu il. etdiyi müraci.tin vala köçürülmüº
s.syazisi (orijinal).
Qeyd: Bu s.n.dl.r N.Yaqublunun º.xsi arxivind. saxlanilir.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası dəyərli fikirləri.

illərdən bəri axan qanları min
bir kitaldən ziyadə (həddindən artıq), vəzi həmldə axan qanlara
bənzətmək istərəm. Zatən dünya, inqilabat və müharibələrində axan
qanlar daima yeni məfkurələrin tovlidinə (doğma,dünyaya gətirmə)
səbəb olmuş, deyilmidir? Bütün aləm iztirabına təhəmmül (dözmək)
etdiyimiz bu faciə içərisində böyük bir fikir doğulmuşdur: Fikri –
istiqlal!
Müstəqil Azərbaycan, bu gün maddətən Rusiya kuyudatı (hökmü)
ilə dər-zəncir (zəncirli) olsa da, mənən mövcuddur. Azərbaycan istiqlalı
bir fikir olaraq vakidir (mövcuddur).
Azərbaycanın bu qədər fəlakətlər nəticəsində əldə etdiyi bir qazanc
varsa, o da bu istiqlal fikrinin rüsuhudur(qətiyyət,möhkəmlik)”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyəti (keyfiyyət-i
təşəkkülü
və şimdiki vəziyyəti).
istanbul, 1923-cü il; istanbul, 1990-cı il.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 76.
Oktyabr inqilabı
“Bolşeviklərin hökuməti cəbrən əldə etmələri üzərinə Rusiyanın
hər tərəfində bir anarxiya başladı. Ordu “evə, evə!” – deyərək cəbhəni
tərk etdi. Müsəlləh olaraq kəndinə qayıdan kəndli, əsil zadəgana məxsus
sarayları dağıtmağa başladı. Bütün Rusiya müdhiş bir atəşi-ixtilal ilə
ülviləndi. Velikorusdan qeyri olan vilayətlər anarxiya içərisində olan
mərkəzdən qorunmaq üçün özlərinin idarə etmək səddinə gəldilər”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyəti (keyfiyyət-i
təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti)”.
istanbul, 1923-cü il; istanbul, 1990-cı il (təkrar nəşr).
istiqlal məfkurəsi – istiqlal bayrağımız
“Bayraq əgər yalnız müxtəlif rəngli qumaşlardan ibarətsə,
Azərbaycan istiqlal bayrağı enmiş, parlaman caddəsindəki məclisi –
məbusan binasının üstündə mavi, al və yaşıl rəngli və hilal sitarəli bir
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
301
qumaş yoxdur. Yox, əgər maddətən əlaladə bir qumaşdan başqa bir şey
olmayan bayraqlar mənən bir millətin hürriyyət və istiqlalını səciyyələndirən
bir timsal isə, o halda hal-hazırda Bakı binalarının üstündə çəkiclə
oraq əlamətini göstərən qırmızı qumaş Rusiya əsarətini örtməkdən başqa
bir şey deyildir”.
“Azəri Gəncliyin ürəyi yarılsa,
bayraq orda görünər”
“Eşqi istiqlal ilə yanan və həsrəti hürriyyətlə saxlayan Azəri
gəncliyinin ürəyi yarılsa, bu bayrağın orada həkk edildiyi görünər. Bəli,
heç bir zaman Azərbaycan xalqı bu qədər həzin bir həsrət duymamışdı.
Hansı kəndlini, hansı fəhləni, hansı münəvvər(ziyalı) və əsnafı (dükançı,
sənətkar) dinləsəniz “Azərbaycan”dan yana-yaxıla bəhs edər.
istiqlal xaricində onun üçün bir Azərbaycan yoxdur!”
M. Ə. Rəsulzadə.” Azərbaycan Cümhuriyyət (keyfiyyət-i
təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti)”. istanbul, 1923-cü il.
Türkçülük, Türk birliyi haqqında
“ibtidada daha ziyadə islami motivlər və ittihadi islam məfkurəçiliyi
ətrafında dolaşan Bakı nəşriyyatı təkamül(təkmilləşmə) etdikcə, milli
motuvlərə keçər, Türk birliyi fikri mətbuat və ədəbiyyatın başlıca mövzusunu
təşkil edirdi. Bu ruh xüsusilə Balkan hərbindən sonra türkiyədə
qüvvətlənməyə başlayan Türkçülük cərəyanının qüvvətli inikasları ilə
təzahür edirdi”.
Qızıl imperializm
“Bolşeviklərin nə kimi bir Şərq siyasəti tətbiq etdikləri, Azərbaycan
misalında bütün vüzuh (aydınlıq,aşkarlıq) və sərahətilə(açıqlığı,aydınlığı
ilə) meydana çıxmışdır. Şərq millətlərinin xilas və nicatına aid şüarlar ilə
bolşeviklər sözdə millətlərin hüququna, hürriyyətinə və istiqlalına
hörmətkardırlar. işdə isə digər imperialistlərdən heç də fərqli deyildirlər.
Bütün bu anlatdıqlarımızı oxuyan oxucu, şübhəsiz, özünü yeni sistem –
bir imperializm qarşısında bulmuşdur – Qızıl imperializm!”
Nəsiman Yaqublu
302
“Kommunizm süquta məhkumdur”,
“Üsyan və qanla gələn üsyan və qanla da gedəcək!”
“Kommunizm süquta məhkumdur. Kommunizm süquta məhkum
olduğu kimi, süni vasitələrlə mərkəziyyəti – idarə vücuda gətirmək istəyən
Moskva sistemi də məhkumi-zavaldır. Müdhiş bir terrorist olan bu
firqə üçün muslihanə (borclu qalan, təşəkkür edən) bir surətdə mötədil
(orta,mülayim) bir hökuməti-əsriyyə şəklinə girmək, ruhiyyət nöqteyinəzərindən
qeyri-mümkündür. Üsyan və qanla sərkarə (başçı) gələn bir
qüvvət üsyan və qanla da gedəcək”.
“...Yüz il əvvəl inkişaf edən Rusiyaya qarşı münkəşif bir Avropa
iqtisadiyyatı ilə mübariz bir Şərq milliyyətpərvərliyi yox idi. Bu gün o
da, bu da mövcuddur”.
Sovet hökumətinə qarşı üsyanlar – Gəncə üsyanı
“ixtilaldan bir ay sonra artıq bütün Azərbaycan məmləkətinin
müdhiş bir istilaya məruz qaldığını acı bir surətdə dərk eyləmişdi...
Bu üsyan ibtida Gəncədə başladı. Çarizmin qəddar generalı
Sisyanov parça-parça doğranıncaya qədər müqavimət göstərən
Cavadxanın şəhəri bu dəfə də özünü göstərdi. Millət dözə bilmədiyi
təcavüzlərə qarşı üsyankar ruhilə köpürdü. Burada daha silahlarını təslim
etməmiş olan Azərbaycan əsgərləri üsyanın kökünü təşkil etdilər. Üsyan
bir həftəyə qədər davam etdi...”
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyəti (keyfiyyət-i
təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti)”. istanbul, 1923-cü il.
Azərbaycanın məhrumiyyətləri
“Azərbaycanın həqiqi sərvəti olan neftə gəlincə, bütün neft Rusiyanın
inhisarına alınır, bundan yalnız bir qismi Azərbaycan daxilindəki
sərfiyyat ilə Türkiyə və iran bazarına ixrac edilmək üzrə Azərbaycan
hökumətinin öz idarəsinə buraxılırdı...
...Mətbuat və ədəbiyyatın halınımı soruşuyorsunuz?..
...Elm və ədəbiyyatda ruhi-milliyi təhmiyyə (bənzətmə) edəcək
cərəyanlardanmı maraq ediyorsunuz?”
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyəti (keyfiyyət-i təşəkkülü
və şimdiki vəziyyəti)”. istanbul, 1923-cü il.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
303
Stalinə məktub – “Məni Bakı zindanından çıxarmağa
lüzum gördünüz...”
“...Moskvada olduğum iki il ərzində mən Şərq millətlərinin və
xüsusilə türk ellərinin nicatının yalnız özlərində, özünü bir millət kimi
tanımalarından ibarət olduğuna qəti surətdə inandım. Bunun üçün
sisteminizdə millətin özünə bəslədiyi bu inamın kökündən yox edildiyinə
və milli anlamın milli inqilab anlamına dəyişdirildiyinə soyuqqanlı baxa
bilmirdim.
Sizin istədiyiniz bu mübadilə baş tuta bilməz. Şərq millətləri
kommunist həyatı ilə deyil, öz milli həyatları ilə yaşamaq istəyirlər...”
“Yeni Qafqasiya”jurnalı, istanbul, yanvar 1923-cü il, N5.
“Azərbaycan kommunizmi yoxdur”
“...Burada vəziyyətindən məmnun, inqibabı ilə öyünən bir kommunizm
ilhamına təsadüf edəməzsiniz. Çünki, Azərbaycan kommunizmi
yoxdur. Buradakı kommunizm istilakar bir qüvvətdir. O, qətiyyən xalıq
bir qüvvət ola bilməz. O, yalnız uçurar, yıxar, edam edər.”
“Azərbaycan türk olduğunu dərk eyləmiş...Fikri istiqlal!”
“Kommunizm nə yaparsa – yapsın, Rusiya imperializmi hankı
rəngə girirsə-girsin, meydanda bir həqiqət var: millətlər özlərini
tanımışlar. Azərbaycan türk olduğunu idrak eyləmiş, illərdən bəri axan
qanları min bir göldən ziyadə, vəzi-həmldə axan qanlara bənzətmək
istərəm. Zatən dünya inqilabat və müharibələrində axan qanlar daima
yeni məfkurələrin doğurduğuna səbəb olmuş deyilmidir? Bütün
alam(əzab,əziyyət) və iztirabına təhəmmül(dözmək) etdiyimiz bu faciələr
içərisində böyük bir fikir doğmuşdur: Fikri istiqlal!”
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyəti (keyfiyyət-i
təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti)”. istanbul, 1923-cü il.
Atəş çalan Prometey – Qafqasiyanın köksünü didən
Rusiya imperiyası bir qartal deyilmi?
Nəsiman Yaqublu
304
“Mövzumuzu düşünərkən Qafqasiya, bu gözəl məmləkət bəhri-
Xəzər ilə Qara dəniz arasındakı bu tarix bərxəz, əski yunanların “altunyük”
deyə təbliğ etdikləri bu zəngin ölkə gözümüzün önündə canlandı.
Prometeyi didən xunxar(zalım,qəddar) quş bir əsrdən bəri Qafqasiyanın
köksünü didən və ciyərini parçalayan Rusiya imperiyası doğrusu, dəxi bir
qartal deyilmidir?”
“Yeni Qafqasiya”jurnalı,istanbul, 26 sentyabr 1923-cü il, N1.
Rusiyanın düşdüyü vəziyyət
“Beş ildən bəri qurulan qanlı bolşevik hökumətinin “yeni iqtisadi
siyasət”dən gözlədiyi nəticəni verməmişdir. Diktatorluq bu qədər
qorxduğu iqtisadi böhran ilə mali iflasın önünə keçməmiş, həyatı bir az
daha vəz etməyə (nəyisə başa salmaq) müvəffəq olmaqla bərabər, sovet
hökuməti məzməi xəstəliyinin təhlükəli arizəsini(baş verən,əmələ gələn)
təşkil edən iqtisadi böhranla təkrar qarşı-qarşıya gəlmişdir”.
“Məlum olduğu üzrə kommunist diktatorluğu fəhlənin kəndli
üzərinə hakimiyyət əsası ilə qaimdir(dayanan,mövcud olan). “Hərbi
kommunizm” dövründə bu hakimiyyət tam mənası ilə tətbiq olunurdu.
Kommunizm siyasətən hakim və daxili müharibələrdə müvəffəqiyyət
qazanınca kəndlinin iqtisadi müqavimətinə məruz qaldı. Kəndli əkdiyini
əvəzlə hökumətə vermək nizamına qarşı üsyan edincə Lenin “Yeni
iqtisadi siyasət” politikasına (siyasətə) keçməyi zəruri gördü. Çünki, bir
sinfi aldatmaq mümkün deyildi. Leninizmin yeni təlimatına görə, “yeni
siyasət”in təməlini kəndli ilə fəhlənin ittifaqı təşkil edirdi.
Hərbi kommunizmin ləğvindən sonra keçən beş il əsnasında böyük
ziqzaqlarla gah irəli, gah geri gedən kommunist siyasəti iştə bu iki qütb
arasında sallanıb durmuşdur”.
Milli mübarizə və parçalanma hərəkatı
“Fəhlə ilə kəndli ittifaqından bəhs edən sovet hökuməti düçar
olduğu müşkülatda ən çox bu ittifaq yoxsulluğundan ziyan çəkdiyi kimi,
bu hökumətin millətlər arasında həmrəylik vücuda gətirdiyindən bəhs
edən propaqandaları(təbliğatları) da göz boyacığından başqa bir şey
deyildir...”
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
305
Beynəlmiləl vəziyyət
“Avropadakı demoktatiya hərəkatına öz boşboğaz müdaxiləsi ilə
az ziyan vurmayan Moskva müdaxiləçiləri Şərqdəki hürriyyət və istiqlal
hərəkatlarına dəxi yerli-yersiz müdaxilələri ilə az zərər verməmişlərdir.
Məsələn, irandakı yeni vəziyyətin cümhuriyyət şəklində deyil, yeni
şahlıq şəklində qərarlaşmasına bolşevik siyasətinin qanunsuz
cümhuriyyətçiliyi ilə şübhəli şahçılığının az təsiri olmamışdır...”
istanbul, 15 sentyabr 1925-ci il.
Milli Azərbaycan Nəşriyyatı seriyası:M.Ə.Rəsulzadə. “Rusiyada
siyasi vəziyyət”. istanbul, “Amadi” mətbəəsi, 1926-cı il.
Böyük faciə - 27 Aprel işğalı
“Böyük faciə! iştə türk tarixçisinin bundan tam 7 il əvvəl Bakıda
baş verən hadisəyə verəcəyi ən müvafiq bir ad!
27 Nisan hadisəsi Azərbaycan xalqını ta qəlbindən vurmuş,
təsəvvürü qabil olmayan bir təsirlə dağdar etmişdir. Bunlardan bir qismi
duyduqları acının təsiri ilə gözlərindəki yaşlara yol vermiş, bu surətlə
ələmin gövşətici təsirlərinə özlərini təslim etməklə işi təbiətə
buraxmışsalar da, digər qismi biləks(əksinə) belə etməmiş, göz yaşlarını
zəbtlə kin və qeyrini toplamış, günün birində dəhşətli intiqam taraqəsilə
partlayacağını mühəqqəq(doğru,gerçək) olan milli ixtilal(mücadilə)
hərəkatını vücuda gətirmişdir”.
“Yeni Qafqasiya”jurnalı,istanbul, 27 nisan, N10 (84), nüsxeyiməxsusə,
1920-1927.
Lenin partiyasının adını dəyişdi
“Bolşeviklər məlum olduğu üzrə, özlərini inqilabçı sosializmin ən
sədaqətli təmsilçisi hesab edirlər. Mülkiyyət, milliyyət və vətən kimi
tarixi əlaqə və müəssəsələrlə hesablaşmaq surətilə mövcud hökumət
sistemini izah etmək taktikasını seçən mötədil(orta,mülayim) sosialistlər
onların fikrincə marksizmdən çıxmış mürdədilərdir(rəhmsiz,daşürəkli).
Bunun üçün də Lenin digər sosialist firqələrlə qarışdırılmasın deyə öz
firqəsinin adını da dəyişdirdi: Sosial – Demokrat Bolşevik Firqəsi –
yerinə Kommunist Bolşevik Firqəsi – dedi”.
M.Ə.Rəsulzadə.“Milliyyət məsələsində bolşevik nəzəriyyatı ilə
əməliyyatı” (“Milliyyət və bolşevizm” məcmuəsi). istanbul, 1928-ci il.
Nəsiman Yaqublu
306
Tutacağımız yol – haqq yolu, millət yoludur!
“Gedəcəyimiz yol əski zaman şairlərinin iftixar etdikləri kimi
gedilməyən yol deyildir. Əksinə, bu yol çox müşkül və tikanlı olmaqla
bərabər, gedilmiş şanlı bir yoldur. Bu haqq yolu və millət yoludur. Bir
yol ki, müasir şərq hal-hazırda o yolla getməkdədir. Bir yol ki, sabit
Rusiya imperatorluğu daxilində yaşayan məhkum millətlər, dəxi o yola
girmişlərdir. Bir yol ki, milliyyət hədəfi istiqlaldır”.
“Azəri Türk” jurnalı, 1928-ci il, N1.
Demokratiyanın gələcəyi
“Demokratiya hər hansı bəşəri bir cəmiyyətin idarəsinə məxsus
sistem adıdır...
... Demokratiya, bizcə, müxtəlif təbəqəti – ictimaiyyəni haiz olub,
daima haldan hala keçərək, təkamüldə(inkişafda) olan cəmiyyətin, vaxt
və zamanının təsiriylə, istehsal işlərini tənzimdəki rolları dəyişmiş
mütərəqqi zümrələrin sərkarə gəlməsini kolaylıqla(asanlıqla) təmin edən
idarə sistemidir”
“Azəri Türk”jurnalı, il 1, fevral 1928-ci il.
Demokratiya nədən ibarətdir?
“Demokratiya şəxsə hürriyyət ilə xalqa aid hakimiyyət əsaslarının
tərkibindən doğma hüquqi müsavatdan ibarətdir. Hüquqi hürriyyət
dediymiz şey də cəmiyyətin şəxsiyyət üzərindəki təsir və təzyiqini təhdid
və bunların mütəqabil münasibətlərini təyin edən bir müqayisədir.
Liderin hürriyyətini səlb etməmək şərtiylə vətəndaşın hürriyyətini təmin
edən demokratiya bu hüququ hürriyyət adına der ki, siyasi müxtəlif əqidə
və sistemlərin, eyni hürriyyət və hüquqla, eyni cəmiyyət daxilində
mütəvazi olaraq yaşamalarına təhəmmül edər”.
M.Ə.Rəsulzadə.“ixtilalçı sosializmin iflası və demokratiyanın
gələcəyi” kitabı. istanbul, 1928-ci il.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
307
Milli Azərbaycan bayrağı – bizim çöhrəmiz!
“Odlu Yurd! Bu iki söz türkcə kəlmənin – Azərbaycanın müqabil
olduğunu söylərsək, məsələ yarı-yarıya anlaşılmaz olur. Yarı-yarıya
deyirik, çünki hal-hazırda bir deyil, iki Azərbaycan vardır. Rus istiqlalına
pərdəlik rolunu oynayan “qızıl Azərbaycan” ilə qəlbində hürriyyət və
istiqlalın sönməz adını daşıyan milli Azərbaycan!..” Milli Azərbaycan
bayrağı – işdə bizim çöhrəmiz! Milli hakimiyyət uğrunda çarpışan,
çalınmış istiqlalını geriyə almaq üçün çalışan bir millət çöhrəsi!”
“Odlu Yurd” jurnalı, 1928-ci il, N1.
Sosializm haqqında
“Sosializm Marksdan başlamaz. insan mədəni bir cəmiyyət halında
yaşadığı andan etibarən, sosializm fikri ilə aşina olmuşdur. Daha qədim
Yunanıstan sosializm məfkurəsini bilirdi. Yunan filosoflarından Əflatun
(Platon) ideal dövləti xüsusi mülkiyyətdən azad bir iştirak əsası üzərinə
təsəvvür edirdi. Ondan sonra cahan müttəfiqləri arasında sosializm fikri
ilə məşğul olan nəzəriyyəçilər çox olmuşdur”.
“Bununla bərabər sosializm Marksın zühuruna qədər cahanşümul
bir mahiyyəti iktisab etmiş, sosializm mütəkidlərinə xəyal ilə uğraşan
utopistlər kimi baxılmışdı. Marksın bütün qiyməti bu xəyala elm süsü
verməkdir. O, buna müvəffəq oldu”.
M.Ə.Rəsulzadə. “ixtilalçı sosializmin iflası və demokratiyanın
gələcəyi”. istanbul, 1928-ci il.
Bolşevizm haqqında
“Bolşevizm elmi sosializmin təsvir etdiyi Avropasayağı bir
istiqamət olmaqdan ziyadə Rus xəyalpərvərliyi ilə anarxizmindən
mütəvəllid (dolmuş) bir cərəyandır. Bu cərəyana qüvvət verən ictimai
varlıqlar yalnız əmələ hərəkatı deyil, ictimai hər türlü məmnuniyyətsizliklərdir”.
M.Ə.Rəsulzadə. “Bolşeviklərin Şərq siyasəti” (“Milliyyət və
bolşevizm” məcmuəsi). istanbul, 1928-ci il.
Nəsiman Yaqublu
308
Milliyyət məsələsi bolşeviklər üçün alətdir
“Millətlərin tabe olduqları bir dövlətdən ayrılmağa belə haqlı olduqlarını
elan edərkən bolşeviklər şübhəsiz ki, səmimi deyildilər. Onlar
bu haqqı millətin təbiətindən nəşət edən bir qiymət kimi dəyərləndirməyir.
Zamanın ən təsirli bir şüarı olan bu fikri öz məqsədlərinə
xidmət etdirmək üçün hiyləgər bir manevrə ilə istifadə edirlərdi...”
M.Ə.Rəsulzadə. “Milliyyət məsələsində bolşevik nəzəriyyatı ilə
əməliyyatı” (“Milliyyət və bolşevizm”məqalələr məcmuəsi). istanbul
(orxaniyyə mətbəəsi) – 1928-ci il.
Bolşeviklərin Şərq siyasəti,
göstərişli şüarlardan biri
“Bolşeviklərin çox həvəslə istifadə etdikləri göstərişli şüarlardan
birisi də iştə bu “Şərq siyasəti”dir. Bu siyasətə onlar əksəriyyən koloni
siyasəti də deyirlər. Kolonilərdə “Milli qurtuluş” və yaxud “milli
istiqlal” mücadiləsini kommunistlər necə qiymətləndirirlər?
Milli istiqlal uğrundakı mücadiləsində Rusiyadakı hadisələrdən çox
böyük surətdə istifadə etmiş bir məmləkətdə belə bir sual verməyi
mümkün hesab edənlərin olacağını təxmin edə bilərik. Fəqət bir sıra
obyektiv hadisələr nəticəsində təsie edən məlum bir qənaətə rəğmən,
kəmali-cəsarətlə tələb edirik ki, “Sovetlər ittifaqı daxilində tətbiq olunan
“milliyyət siyasəti”ndə olduğu kimi, bolşevizm “Şərq siyasətində dəxi
hiylədən uzaq deyildir”.
M.Ə.Rəsulzadə. “Bolşeviklərin Şərq siyasəti” (“Milliyyət və
bolşevizm” məqalələr məcmuəsi). istanbul (Orxaniyyə mətbəəsi) –
1928-ci il.
Panturanizmin millətçilikdən fərqi
“Şərqdəki milli hərəkatın bir növü kimi panturanizm Qərbdə
irticaçı sayılan və çox vaxt şovinizm adlandırılan millətçilərindən bir
qədər fərqlənir. Şovinizm – təcəvüzkar hərəkatdır və əsasən, artıq milli
birliyə malik kapitalist dövlətin öz hakimiyyətini gücləndirməyə və ərazi
sahəsini genişləndirməyə can atan dövlətin ekspansiyası amilinə bir
hadisədir. Avropa millətçiliyi – siyasi cəhətdən təcavüzkar ideologiya;
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
309
Şərqdəki millətçilik isə - siyasi cəhətdən müdafiə, sosioloji cəhətdən isə
mütərəqqi hadisədir”.
M.Ə.Rəsulzadə. “Panturanizm haqqında” (rus dilində). Paris,
1930-cu il,səh.42
Qafqaz Birliyini pozanlara cavab
“Türkçülük bu günkü vəziyyətində Qafqaz üçün heç bir təhlükə
yaratmır, əksinə türkçülük rus imperializminə qarşı bir ideya olması
etibarı ilə Qafqazın müttəfiqidir”
M.Ə.Rəsulzadə. “Panturanizm haqqında” (rus dilində). Paris,
1930-cu il,səh.64
“Bu xalqlar Rusiyanı parçalamaq niyyətində deyil”
“Separatçılıq yox, öz vətənlərinin müstəqilliyi uğrunda mübarizə
aparan bu xalqlar heç də Rusiyanı parçalamaq niyyətində deyillər.
Əksinə, biz səmimi qəlbdən Rusiyanın milli sərhədləri hüdudunda öz
ərazi bütövlüyünü hifz etməsini və çiçəklənməsini arzulayırıq. Lakin
cənab Kerenskilər belə aydın bir həqiqəti başa düşməlidirlər ki, Qafqazın
azərbaycanlılara, gürcülərə, dağlılara mənsub olması heç də Rusiyanın
parçalanması demək deyil”.
M.Ə.Rəsulzadə. “Panturanizm haqqında” (rus dilində). Paris,
1930-cu il,səh.26
Kəsilməyən səs
(Türkiyəni Sovet hökumətinin tələbi ilə tərk edərkən)
“Mütaliənizə təqdim olunan bu qəzet müqəddəs bir mübarizənin
müdafiəçisi yüksələn bir səsi mədəniyyət dünyasına çatdırmaq üçün nəşr
olunur. Milli Azərbaycan istiqlal mübarizəsinin səsi! – Budur bizi
həyəcanlandıran səs!”
“istiqlal” qəzeti. Berlin, yanvar 1932-cü il, N1.
Nəsiman Yaqublu
310
QPU-dan ehtiyatlı olmalı
“Daima diqqətli davranalım və hər zaman düşmən intriqası ilə QPU
fitnəsinə hədəf olduğumuzu gözdən iraq tutmayaq. Düşmənin bizi daima
demoralizə və deorqanizə etmək üzrə olduğunu bir an üçün olsun
unutmayaq.
Bəli, QPU işləyir. Buna diqqət edək. Onun işini nəticəsiz buraxmaq
bizə borcdur. Bu borcumuzu bacarıqla icra etmək üçün şübhəli sözlər,
şübhəli işlər və şübhəli adamlardan saxlanmaq, istiqlal idealının çoxdan
tanınmış kadrosu ətrafında birləşmək bu cidalın sınanmış taktikasından
qətiyyən ayrılmamaq lazım!”
“istiqlal” qəzeti. Berlin, 1 iyul 1933-cü il.
Yaşasın Türkiyə Cümhuriyyəti!
“Bu gün Türk ellərinin yeganə müstəqil dövləti Türkiyə Cümhuriyyəti
elanının onuncu ildönümünü bayram tutur. Böyük bir ildönümü!..
Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması ancaq siyasi bir idarə şəklinin
dəyişməsindən ibarət olsaydı, şübhəsiz bu, həddi zatında yenə bir hadisə
olardı. Fəqət buna rəğmən ona böyük tərifini verməklə etiraf edəlim ki,
tərəddüd edərdik. Zamanımızdakı bollu ildönümləri arasında özünə
seçilmiş bir yer ayırmazdıq.
Hadisənin əzəməti orasındadır ki, cümhuriyyət rüjiminin qurulması
ilə Türkiyədə sadə bir idarə şəkli deyil, Türk cəmiyyətinin maddi-mənəvi
bütün müəssəsələri dəyişmiş, çürümüş, Osmanlı səltənətinin yerində milli
demokratik yeni bir Türk dövləti qurulmuşdur.
...Bəli, Türkiyə inqilabının əhəmiyyəti sadə Türkiyəyə aid edyildir.
Cümhuriyyət qanunları sadə Türkiyə daxilində tətbiq olunursa da bu
qanunların kökünü təşkil edən böyük vəzifələrin təsiri Türkiyə xaricində
və xüsusilə Türkiyə xaricindəki Türk ellərində caridir. Bu etibarla
Türkiyə inqilabı beynəlmiləl bir əhəmiyyətə malikdir.
...Bəli, Türkiyəli qardaşlarımızın kökslərini iftixarla qabardan bu
bayram bizim də qəlblərimizi ümid və təsəllilərlə doldurur. Bütün
səmimiyyət və həyəcanımızla bu gün səsimizi Türkiyə Cümhuriyyətini
təsdiq edən milyonların gur səsi ilə birləşdirirkən, milli istiqlalın
yenilməz bir haqq və həqiqət olduğuna ən bariz bir misalı ilə bir daha
inanırıq: bu imandan aldığımız yeni bir qüvvətlə biz də ucadan deyirik:
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
311
Yaşasın müstəqil Türkiyə Cümhuriyyəti!”
“istiqlal” qəzeti, Berlin, 20 oktyabr 1933-cü il.
“Azərbaycan” jurnalı, Ankara, il-22, sayı – 208, sentyabroktyabr-
noyabr 1973-cü il.
Faşizm haqqında
“Daxildə və xaricdəki düşmənlərinin qənaətincə, Hitlerizm, demokrasi
rejiminin müxalifi olaraq iş başına gəlmiş, təsisinə başladığı
idarə italiyada olduğu kimi, faşist diktatorluğu imiş”.
“istiqlal” qəzeti. Berlin, 1933, N30.
“Azərbaycan nə üçün müstəqilliyinə çatmasın?”
“Əgər bütün milli xüsusiyyətlərini itirmək həddində olan Çexiya və
onun ziyalısı və şəhərlisi, kəndlilərə əsaslanıb yenidən milli ruha sahib
olursa, əgər dünyanın üç böyük imperiyası tərəfindən bölünüb-parçalanan
Polşa üstündən bu ağır qəbir daşını atıb ölümdən dirilərək müstəqil
dövlət olursa, onunla müqayisədə yaxşı şəraitdə olan Azərbaycan nə
üçün müstəqilliyinə çatmasın?”
“istiqlal” qəzeti. Berlin, 1933-cü il, N46.
Polyaklar haqqında
“Heç bir xalqda polyaklardakı kimi üsyan ruhu olmamışdır. 1794-
cü il üsyanının qəhrəmanı olan Kostyuşkonun adı Polşada müqəddəslərin
adı ilə birgə çəkilir. Onun mövqeyi, Krakovda Babil qapılarında dahiyanı
dayanması Polşa krallarının mövqeyi ilə də müqayisə edilməz. Polşanın
istedadlı rəssamlarının yaratdıqları – Raqlavski altında gedən
qəhrəmanlıq mübarizəsinin təəssüratını doğuran “Lvov panoraması isə
həqiqətən hansı millətə mənsubluğundan asılı olmadan, bütüb dünya
patriotları üçün nümunə sayıla bilər”.
“istiqlal” qəzeti. Berlin, 20 noyabr 1933-cü il, N46.
Nəsiman Yaqublu
312
Azərbaycançılıq nədir?
“Azərbaycançılıq demək, istiqlalçılıq deməkdir. Bir istiqlalçılıq ki,
tarixin ən böyük müəssəsi (qurucusu) olan milliyyətin dövlət olmaq üzrə
müzəffər yürüşü deməkdir.
Azərbaycançılıq demək, böyük türk irqinə mənsub bir millətin
istiqlalını qazanmaq üzrə başlanmış şanlı bir mücadilədir.
Azərbaycançılıq eyni zamanda bir hürriyyət və mədəniyyət
hərəkatıdır ki, onun ən bariz sifəti xalqçılıq və milli hakimiyyət əsasına
bağlılıqdır.
Bu istiqlalın da, milliyyətin də hürriyyət və milli hakimiyyətin də
düşməni olan qara bir qüvvətdir. Bir qüvvət ki, ona əvvəlcə Rusiya
imperatorluğu deyərlərdi və bütün Şərq, islam dünyası və xüsusilə Türk
dünyası o qara qüvvətin zəbunu (zülm edən) idi. Yalnız bunlarmı?
Hürriyyət istəyən bütün mədəni dünya ona beynəlmiləl jandarm adını
verməmişdimi? Bir qüvvət ki, bu gün həm rəngini həm də ünvanını
dəyişmişdir. indi ona “Sovetlər ittifaqı” deyirlər. Qızıl Moskvanın
süngüsü üzərində duran bu “ittihad” içərisindəki millətlər müstəmləkə
tarixində misli görünməyən bir şəkildə istismar olunurlar.
Azərbaycançılıq budur! Bu istismara, bu istilaya – bu qızıl
imperializmə qarşı vuruşan bir qüvvətdir!”
M.Ə.Rəsulzadə. “Şəfibəyçilik”, 1934-cü i,səh.68
Sovet dövləti necə dağılacaq?
“Zühur edəcək hər hansı bir böhranda sovet rejimi çox böyük bir
imtahan keçirəcək və Sovetlər ittifaqı ən əvvəl zəif olduğu nöqtələrindən
heç şübhəsiz partlaq verəcəkdir. Qafqaz bu zəif nöqtələrin birincisidir.”
M.Ə.Rəsulzadə. “Şəfibəyçilik”, 1934-cü il, səh. 6.
Kirov niyə öldürüldü?
“Stalinin yaxınlarından Kirovun günün ortasında, Leninqradın
göbəyində hər hansı bir mütərcim, əski rejim tərəfdarının deyil, xalis bir
kommunist, hətta bir çekist tərəfindən öldürülməsi və bu qətl üzərinə
müvazinətini itirən diktatorluğun, mənasız bir şəkildə hər cürə ədalət
qanunları xaricində, yenidən ümumi terror tədbirinə müraciət edərək
bolşevizmin ən böyük xadimlərini bir cani və “burjua reaksioneri” kimi
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
313
məhvə qalxışması bu təsəvvürün birinci qismini çürütdü. Sovet rejiminə
istikrarı (sabitlik) haqqındakı təsəvvürlərin boş bir xəyaldan ibarət
olduğu meydana çıxdı...”
Yeni il üzərində olduğumuz böyük dava baxımından iki mühüm
əlamətlə başladı: Kirovun qatili və Saarın Almaniyaya geri verilməsi.
...Şübhə yoxdur ki, Nikolayevin Kirovu vuran qurşunu sadə
əməkdar bir kommunist öldürməklə qalmadı; bu qurşun eyni zamanda
Sovet hökumətinin daxildə və xaricdəki nüfuz və etibarını da öldürdü.
Stalin, dostu Kirovun qanı bahasına nə qədər çox insan kəsərsə, o
nisbətdə də öz iqtidarının qiymətini kəsəcək, mövqeyinin ancaq süngü
gücüylə duran bir mövqe olduğunu isbat edəcəkdir”.
“Qurtuluş” jurnalı, Berlin, il:2, sayı:3, yanvar 1935-ci il.
Lehistan (Polşa) müsəlmanları
“Bakıda istilaçı bolşeviklər tərəfindən edam olunan general
Süleyman Mirzə Sulkeviç hərbiyyəmizin şefi idi. Eyni zamanda o, Krım
hökumətinin də olmuşdur. Kerenski hökuməti zamanında tatar əsgərlərini
milli alay şəklində ilk olaraq təşkil edən də özü olmuşdur. Sonra digər bir
çox lehli müsəlman ziyalıların Krımda, Kazanda və Azərbaycanda
məmurluqlarda çalışdıqları məlumdur. Bunlardan bu gün Lehistan
Cünhuriyyəti daxilində ən yüksək məmurluqlarda olan Kriçinski
qardaşların (Olqred və Arslan bəylər) Azərbaycandakı hizmətlərini və
tutduqları mövqeləri hamımız bilirik”.
“Qurtuluş” jurnalı. Berlin, 1935-ci il, N13-14.
“Zəfər də bizimdir, bizim olacaqdır”
“Yetər ki, özümüz məğlubiyyət materialı olmayalım. Daşıdığımız
ideologiya kimi, özümüzün də zəfər amili olması öz əlimizdədir. Bunu
etməyə çalışalım. Biləlim ki, haqq bizim olduğu kimi, zəfər də bizimdir,
bizim olacaqdır!”
“Müsavat” Partiyasının konfransındakı çıxışından.
1936-cı il, avqust, Polşa-Varşava.
“Müsavat”Bülleteni,Berlin,1936, il:1,N 1,səh.4-5
Nəsiman Yaqublu
314
Azərbaycan mühacirəti
“Öz əsas tərkibi etibarı ilə Azərbaycan mühacirəti bolşevik
işğalının ilk günlərindən ölkəni müxtəlif vaxtlarda tərk etmiş cəmiyyətin
bütün təbəqələrindən ibarətdir. ilk vaxtlar mühacirətin böyük hissəsini
Respublikada siyasi vəzifə tutanlar təşkil edirdi: məsələn, keçmiş
nazirlər, deputatlar, zabitlər, məmurlar, eləcə də ictimai hərəkatın
tanınmış nümayəndələri. işğalçıların repressiyalar tətbiq etməsindən
sonra mühacirətin sıraları müxtəlif adamlarla çoxaldı. 1930-1931-ci
illərdəki kəndli üsyanlarının yatırılmasından sonra çoxlu sayda insanlar
iranın və Türkiyənin sərhəd əyalətlərinə köçdülər. Hazırda azərbaycan
mühacirlərinin sayı çox güman ki, 10 000 nəfərdən çoxdur”
M.Ə.Rəsulzadə.”Azərbaycan Müstəqillik uğrunda mübarizədə”.
Varşava, 1938,səh.110
Milli Təsanüd
“Millətlər üzərində hakim çağdaş ruhun həqiqi adı Milli
Təsanüddür. BU ideoloji sistemində ixtilafları ilə insaniyyət faciəsini iki
fikir mənşəyi təklif olunur. Şəxs ilə kollektiv arasındakı mücadilə ilə bu
cəmiyyətə mənsub siniflər arasındakı vuruşma, mövqelərini milli barış və
anlaşmaya tərk etməlidirlər. Küllün – millət-dövlətin mənfəətləri digər
bütün mənfəətləri tənzim edərlər”.
“Şimali Qafqasya/Severnıy Kafkaz. Varşava, 1938, N 47-48.
Yaşasın müstəqil idil-Ural!
“Bəli, qardaşlar! Müzəffər olan onlar deyil, bizik. Mənəvi zəfər
bizdədir. Seyr etdiyimiz siyasi əlamətlər qızıl çarlığın çökəcəyi müqəddəs
günləri bizə müjdələyir. Yetər ki, biz yıxılmadan və sarsılmadan yürüyəlim;
şübhəsiz məqsədə nail olacaq, məmləkətimizin xilas günlərini
mütləq görəcəyik!
Bir an əvvəl bu məsud günə qovuşmamızı təmsil etdiyim, Azərbaycan,
Şimali-Qafqaz və Gürcüstandan, Birləşik Qafqaz Konfederasiyası
adından təmənna edərəm! Yaşasın müstəqil idil-Ural!”
“Qurtuluş” jurnalı. Berlin, 1938, N40.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
315
Azadlıq və demokratiya
qələbəsinə şübhəmiz yoxdur!
“Azadlıq və demokratiyanın son qələbəsi qabaqcadan məlumdursa
(buna qətiyyən şübhəmiz yoxdur), o zaman 1918-ci ilin 28 Mayında
hüquqi ifadəsini tapan Milli Azərbaycan Respublikasının həyata keçirdiyi
azadlıq və istiqlala yaenidən qovuşacağı əlbəttə ki, həqiqət və
qabaqcadan bilinəndir!”
“Çağdaş Azərbaycan tarixi” mövzusunda Ankara Xalq evində
oxuduğu mühazirədən. 28 May 1950-ci il.
M.Ə.Rəsulzadə. “Əsrimizin Səyavuşu. Çağdaş
Azərbaycan ədəbiyyatı.
Çağdaş Azərbaycan tarixi”. B., 1991,səh.111
istiqlal dövrü ən parlaq bir dövrdür!
“Milli Azərbaycan Respublikasının yaşadığı istiqlal dövrü
Azərbaycan tarixinin ən parlaq bir dövrüdür. Əski və yeni mühacirətin
ilham qaynağı 1918-ci ildə elan olunan istiqlal Bəyannaməsindəki
demokratik əsaslardır. Əldə edilmiş milli istiqlalı yenidən qazanmaq
əvvəlki kimi, yeni nəslin də idealıdır: lakin bir şərtlə: yenidən qurulacaq
Azərbaycanda əski ictimai uyğunsuzluğa, siyasi haqsızlıqlara meydan
verilməyəcək, sosial həmrəyli və ədalətin təmininə xüsusi əhəmiyyət
veriləcəkdir”.
“Çağdaş Azərbaycan tarixi” mövzusunda Ankara Xalq evində
oxuduğu mühazirədən. 28 May 1950-ci il.
“Əsrimizin Səyavuşu. Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı.
Çağdaş Azərbaycan tarixi”. B., 199,səh.112.
“Üçlü düstur” – milli həmrəylik,
Ictimai ədalət, siyasi istiqlal!
“Nəsillər arasındakı mənəvi əlaqə qırılmamışdır. Əski nəslə
mənsub milli mühacirətin şüurlu qismi tərəfindən təmsil olunan siyasi
proqramın milli həmrəylik, ictimai ədalət və siyasi istiqlaldan bəhs edən
Nəsiman Yaqublu
316
üç əsası yeni nəslin ictimai və siyasi şüurunun müəyyən yeni mühacirətin
siyasi düşüncəli qismi siyasi etiqadımızın yuxarıdakı “üçlü” ümdəsini”
böyük bir sevinc və vicdan rahatlığı ilə xəbər alırdı”.
“Çağdaş Azərbaycan tarixi” mövzusunda Ankara Xalq evində
oxuduğu mühazirədən. 28 May 1950-ci il.
M.Ə.Rəsulzadə. “Əsrimizin Səyavuşu. Çağdaş Azərbaycan
ədəbiyyatı.
Çağdaş Azərbaycan tarixi”. B., 1991.səh.110
Azərbaycan legionerinə sual
“Təsadüfən almanların əsirlərdən təşkil etdikləri bölüklərə mənsub
azərbaycanlı bir legioneri dinlədim. O, mənə Azərbaycanın teatr və
musiqidəki uğurları haqqında danışdı. Moskvada Azərbaycan artistlərinin
necə qiymətləndirildiyindən, musiqimizin bütün dünyada birincilik
qazandığından bəhs edirdi. Mən onun duyduğu qürur və sözlərindəki
öyünmə ədasını gördüm: gözləmədiyi bir sualla onun sözünü kəsdim:
- Yaxşı, madam ki, siz sovetlərin uğurlarından bu qədər
məmnunsunuz, bu halda, nə üçün çiyninizə silah alıb bu sovet uğurlarına
qarşı döyüşürsünüz?
O, heç çaşmadan mənə belə csvsb verdi:
- Mən əsil sovet uğurlarına qarşı döyüşürəm: bu, kolxozdur; bu, insanları
fironlar dövrünə bənzər işlətməkdir; bu, QPU və NKVD rejimidir;
bu, qardaşın qardaşa inanmasıdır. Bolşeviklərin uğurları bunlardır. Mədəniyyətə
gəlincə, bu sahədəki uğurlar bizim öz milli uğurlarımızdır”.
“Çağdaş Azərbaycan tarixi” mövzusunda Ankara Xalq evində
oxuduğu mühazirədən. 28 May 1950-ci il.
M.Ə.Rəsulzadə. “Əsrimizin Səyavuşu. Çağdaş Azərbaycan
ədəbiyyatı.
Çağdaş Azərbaycan tarixi”. B., 199,səh.106.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
317
Hitler Almaniyasının mövqeyi
“1942 və 1943-cü illərdə Almaniyanın Xarici işlər Nazirliyinin
dəvəti ilə digər Qafqazlı siyasi emiqrantlarla (mühacirlərlə) birlikdə
Berlinə getdiyim zaman biri mənfi, digəri müsbət iki şeyə şahid oldum.
Hitler Almaniyasının mövqeyi bütün milli məsələlərdə olduğu kimi,
Qafqasiya məsələlərinə olan münasibətdə də mənfi idi. Berlindən milli
mübarizəmizin əsaslarını tanımasını gözləmək əbəsdi. “Ali irqin”
nəzəriyyələri ilə Polşadakı, Ukraynadakı və işğal olunan başqa
məmləkətlərdəki alman praktikləri ən kiçik ümidə belə yer vermirdilər.
Üzərimizə düşən yeganə vəzifə milli haqlarımızı tanımayan və istiqlal
davamızı tanımayan bir hökumətlə birgə fəaliyyətin baş tutmayacağını
təsdiq edərək meydandan çıxmaqdı. Elə də etdik. 1943-cü il 5 avqust
tarixli bir memorandum imzalayaraq Berlini tərk etdik”.
“Çağdaş Azərbaycan tarixi” mövzusunda Ankara Xalq evində
oxuduğu mühazirədən. 28 May 1950-ci il.
Əsrimizin Səyavuşu. Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı.
Çağdaş Azərbaycan tarixi. B., 1991,səh.103
“Dədə Qorqud dastanları”
“Türk xalq ədəbiyyatının şah əsəri olan bu dastanlar, son illərin
siyasi günlük bir mövzusunu təşkil edir. Azğınlaşan Bolşevik
Ruslaşdırma siyasəti gərəyincə, bunlar, azərbaycanlı aydınları yenidən
ələyib qızıl xəlbirdən keçirməyə vəsilə oldular.
“Kitabi-Dədə Qorqud ela lisani taifey-i Oğuran” adını daşıyan XVI
yüzildə yazılmış bir nüsxəyə ilk dəfə Almaniya krallıq kitablığının
fihristini (içindəkiləri) tənzim edən Fleischer rastladı. Daha sonra
Bartold, Diz, Moldke və s. kimi bilgin müsteşriklər (şərqşünaslar)
tərəfindən incələnən bu dastanlardan bir qismi müxtəlif Avropa dillərinə
çevrildi. 12 dastanı əhatə edən bu kitab haqqında mütaliələr yazıldı və
mübahisələr aparıldı. Nəticədə Dədə Qorqud və ya Qorqud Atanın, tarixi
deyil, Xızır kimi əfsanəvi bir şəxsiyyət olduğu üzərində duruldu:
Dastanların Azərbaycan sahəsində və Azərbaycan xalqı tərəfindən
yaradılan bir əsər olduğu qənaətinə varıldı.
X-XI yüzillərdə Orta Asiyadan Azərbaycana külliyyətli Türkmən
tayfaları gəldi. Bunlar özləri ilə bərabər Oğuz qəhrəmanlıq xatirələrini də
gətirmişlərdi. Yerli Azərbaycan şərtlərinə uyan bu xatirələr bədii
Nəsiman Yaqublu
318
ədəbiyyat və dastanlar şəklini aldılar. Dədə Qorqud dastanları bax bu
dastanlardandır”.
“Azərbaycan” jurnalı, Ankara, il:1, sayı: 6, 1 sentyabr 1952-ci il.
Milli əxlaq
“Hər şey millət uğrunda – işdə həqiqi vətənsevərlərin yeganə şüarı
bu olmalıdır. Millətin birliyini və bütünlüyünü qorumaq, milli əxlaqın
başlıca vəzifəsidir. Türklük və milli istiqlal prinsiplərinə mütləq-sədaqət,
milli əxlaqın ikinci böyük vəzifəsidir. Bu vəzifənin qəti və zəruri icabı
olaraq düşmən və müstəvli (düz, hamar) hər hansı bir qüvvətlə milli
istiqlal bəhsində açıq və ya qapalı heç bir bazarlıq edilməz. Verilən sözə
və edilən sərbəst anlaşmalara riayət milli əxlaqın üçüncü vəzifəsidir.
Hakkı, hürriyyəti, sülhü və demokratiyanı qorumaq və müdafiə, zülmə və
təcavüzə qarşı düzgün bir cəbhə almaq, milli əxlaqın dördüncü
vəzifəsidir. Milli səviyyəni daima yüksək tutmaq, geriliyə və cəhalətə
qarşı savaşma milli əxlaqın beşinci vəzifəsidir”.
M. Ə. Rəsulzadə.“Milli əxlaq”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, 1
fevral 1953-cü il, yıl: 1, sayı: 11.
Liberalizm nədir?
“Liberalizm, dövlətin vətəndaş üzərindəki hakimiyyətini ən az
dərəcəyə endirib, onu yalnız daxili asayiş ilə xarici əmniyyəti təmin edən,
cəmiyyət hizmətində və kontrollarında bir müəssəsə görmək istəmiş;
dinin dünya işlərindən ayrılığını tələb edərək, vicdanların hər cürə
formada təzyiqdən azadlığını gözə almış; iqtisadi sahədə dəxi şəxs
təşəbbüsünün istiqlalına hörmətlə mülkiyyətin kutsiliyini elan etmişdir.
Liberalizmdə əsas ideal, fərdin ən çox hürriyyəti və dövlətin
vətəndaşlar arasındakı qarşılıqlı münasibətə ən az müdaxiləsidir.
...Liberal dövlət müəyyən bir zamana qədər, tarixi vəzifəsini
müvəffəqiyyətlə görmüş, feodalizm sisteminə bağlı qalan cəmiyyət
qüvvələrinin hər sahədə açılaraq irəliləməsini təmin etmişdir.
...Hüdudsuz liberalizmin təzadlarla dolu, özünü içindən gəmirən
anarxik kapitalist sisteminə döndüyünü müasir liberallardan və liberal
demokratiya ideoloqlarından bir çoxu belə etiraf etməkdədirlər. Dövlətin
sadə bir “gecə gözətçisi” rolunda olmayıb, cəmiyyətin tənzimində fəal
rol oynayan müasir ən mükəmməl bir müəssəsə halında olmasını istəyən
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
319
mütəfəkkirlərin başında Hegel kimi keçən əsrin parlaq dimağları durmaqdadırlar.
Anarxik kapitalizmdən doğan təzadları islah üçün, millət və dövlət
fikrini kökündən baltalayan Marksizmin təlqin etdiyi kommunizm
ixtilalına qətiyyən lüzum yoxdur. Pislik bizzat hürriyyət və mülkiyyət
prinsiplərində deyildir. Nitəkim bu prinsiplərə hərb elan etmiş olan
kommunizm inqilabının Rusiyada vücuda gətirdiyi cəhənnəmlik həyat
mütləq kollektivizmin, mütləq liberalizmindən, qiyaş edilməyəcək
dərəcədə, fasid bir sistem olduğunu ortaya qoydu.
Bu təqdirdə nəticə öz-özünə doğur: nə fərdi hürriyyətlə şəxsi
mülkiyyətin mütləqiyyətindən doğan kapitalist anarxisiylə sərmayə
istibdadı, nə də insanları mənliyindən çıxararaq bir kölə və maşın halına
gətirən kommunizm əsarəti! Nə mütləq liberalizm, nə də mütləq
kollektivizm! O halda: - ikisini təlif edən solidarizm=təsanüd.
...Liberalizm mədəniyyətin ruhunu fərdin yaradıcı eqoizmində
görür. Kommunizm isə bunu sinif eqoizmi ilə təbdil edir; solidarizm isə
mədəniyyəti fərd eqoizmi ilə cəmiyyət mənfəətləri arasındakı ahəngdən
ibarət bilir. Liberal cəmiyyətdə qeyri düşünmək (alturizm) qəhrəmanlıqdır.
Solidarizmdə isə bu bir vəzifədir”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Milli təsanüd” məqaləsi. “Azərbaycan”
jurnalı. Ankara, yıl:1, sayı: 12, 1 mart 1953-cü il.
Kommunizm təhlükəsi
“Kommunizm təhlükəsi deyilən şey, dünya üçün hər zaman təhlükə
təşkil etmiş olan qaba və təcavüzçü Rus imperializminin yeni
həmləsindən başqa bir şey deyildir. Bu təhlükə yalnız bolşevik istibdadı
və qızıl süngüsünə dayanan Sovet hakimiyyətinin çökdüyü və oradakı
millətlərin, uğrunda vuruşduqları istiqlallarına ərişdikləri gündür ki,
ortadan qalxar”.
“Kommunizmə qarşı millətlərarası mücadilə”
“Kommunizmi millətlərarası bir təhlükə zəhəri olaraq canlandıran
təşəkkül Sovetlər birliyi deyilən qüvvətdir. Yüzdə 52-si rus olmayan
böyük bir əksəriyyəti süngü gücüilə tutan bu qüvvətdir ki, dünyanı fəsada
vermək istəyən ocağı tüttürüyor. Ukraynanın kömürü ilə buğdası,
Qafqasiyanın nefti ilə digər sərvətləri, Türküstanın da xüsusən pambığı
və digər millətlərə aid bir çox bu kimi zənginliklər qızıl Moskva
Nəsiman Yaqublu
320
imperializminin əlində və idarəsində qaldıqca sadə beynəlmiləl müdafiə
təşəbbüsü ilə mədəniyyət dünyasını kommunizm təhlükəsindən qorumaq
mümkün deyildir”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Milli Təsanüd”məqaləsi. “Azərbaycan”
jurnalı, il:1, sayı: 12, 1 mart 1953, səh. 2-5.
Milli Təsanüd
“Hürriyyət prinsipi mülkiyyət əsasının mədəniyyət tarixində
oynadıqları böyük rol məlumdur. XVIII əsrin sonları ilə XIX əsrin
başlarında elm, fənn, fəlsəfə və estetika sahəsində görülən parlak
müvəffəqiyyətlərin anası “hürriyyət”, onlarla birlikdə yürüyən sənaye
inqilabı nəticəsindəki maddi tərəqqilər ilə iqtisadi inkişafı doğuran da
“mülkiyyət” olmuşdur.
Siyasət sahəsində Fransız inqilabının elan etdiyi “insan haqları”
bəyannaməsində, iqtisad sahəsində də Mançestr məktəbinə mənsub
iqtisadçıların “burax keçsin, burax yapsın” şeklindəki formulları ilə
əsaslandırılan bu prinsiplər burjua inqilablarında qəhrəmanlıqlar yaradan
liberal düşünüş sisteminin əsasını təşkil etmişlərdir.
...Təsanüdçülükdə müasir mədəniyyətin əsasını təşkil edən
hürriyyət, şəxsi təşəbbüs və mülkiyyət əsasları əbədidir. Fəqət eyni
zamanda dövlət, mütləq libarelizmdə olduğunu kimi fərdlər, siniflər və
zümrələr arasındakı münasibət və mücadilələrə laqeyd, sırf zabita
vəzifəsiylə mükəlləf bir müəssəsə deyildir. Bu sistemdə hürriyyət də,
mülkiyyət də mütləq deyil, məşrutdurlar. Şərt isə ümumin mənfəəti və
dövlətlə millətin səlamətidir. Şəxsin olsun, zümrə və ya sinfin olsun,
hürriyyəti topluluğun yüksək mənfəətləri və hürriyyətini pozmamaq
şərtləriylə çərçivələnmişdir. Liberalizm bu hüdudu bir şəxsin
hürriyyətiylə digər şəxsin hürriyyəti arasında ancaq etibar edirdi; bunun
üçün də dövlətin vəzifəsini sadə bir zabita və məhkəmə dərəcəsinə
endirmək istəyirdi. Solidarizmdə isə dövlət millətin müməssili və
cəmiyyətdəki münasibətlərin nazimidir.
Bu surətlə, Solidarizm hürriyyət və mülkiyyət müəssisələrində
qoyulmuş təbii təşəbbüs və ilərləmə həmlələrini zədələmədən,
kapitalizmin liberal sistemdə ümumi mənfəət zərərinə işləyən ifratlarının
önünə keçmək vəzifəsini dövlətə verir.
Siniflər əsas olaraq alan kommunizm kimi, fərdləri nəzəri etibara
alan liberalizm dəxi kosmopolit və internasionaldır. Solidarizm isə
millidir. Çünki sadə şəxslərin və siniflərin maddi mənfəətə bağlı
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
321
xüsusiyyətlərinə deyil, siniflər və fərdləri bir cəmiyyət halına gətirən
mənəvi qüvvətlərə böyük qiymət verir. Bu mənəvi qüvvətlər isə millət və
dövlətlərin gerçəkləşməsində birləşdirici amil olaraq təsir edən dil, din,
tarix, ümumiyyətlə kültür və ortaq ideal kimi mənəvi və ruhi
qüvvətlərdir.
Liberalizm mədəniyyətin ruhunu fərdin yaradıcı eqoizmində görür.
Kommunizm isə bunu sinif eqoizmi ilə təbdir edir; solidarizm isə
mədəniyyəti fərd eqoizmi ilə cəmiyyət mənfəətləri arasındakı ahəngdən
ibarət bilir. Liberal cəmiyyətdə qeyri düşünmək (alturizm)
qəhrəmanlıqdır, Solidarizmdə isə bu bir vəzifədir.
...Madam ki, milliyyətçilik deyirik; madam ki, milli dövlət
istiqlalını müdafiə edirik, o halda bizim üçün nə kosmopolit liberalizmə
və nə də kommunizmə təhəmmül caiz olamaz. Bizcə müdafiə ediləcək
yeganə sosial sistem milli təsanüd sistemidir.
M. Ə. Rəsulzadə. “Milli Təsanüd” məqaləsi. “Azərbaycan”
jurnalı, Ankara, yıl:1, sayı: 12, 1 mart 1953-cü il.
Ən azı 7 milyonluq bir Azərbaycan
(Güneylə birlikdə)
“Amerikanın Səsi” radiosundan Dəmir Pərdə arxasına üç
Türk şivəsi ilə xitab olunurdu. Bu şivələrə 3 və ya 4 milyonluq bir
“Azərbaycan milləti” deyil, ən azı 7 milyonluq bir Azərbaycan (Güney
Azərbaycanla birlikdə), 10-12 milyonluq bir Türküstan deyil, 30
milyonluq bir Türküstan (Doğu Türküstanla birlikdə) və 10 milyona
qədər də idil-Ural tatarları ilə Türk olmayan, fəqət bu şivələrdən anlayan
müsəlmanlar daxil idi, bu, 46 milyonluq böyük bir dinləyici kütləsidir...
illərdən bəridir yürüdülən Azərbaycan, Türküstan və idil-Ural
davaları digər hər hansı bir istiqlal davası kimi yürüdülən təbii və normal
bir davadır. Türk ellərinin davasıdır!”
M.Ə.Rəsulzadə. “Türk ellərinin davası”. “Birləşik Qafqasya”,
Münhen, noyabr-dekabr, 1953-cü il, N11/12(28-29),səh.6
Novruz bayramı haqqında
“Klassik Şərq ədəbiyyatının doymadan tərənnüm etdiyi Novruzun
müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılaşdığı Azərbaycanda özəl bir yeri vardır.
Nəsiman Yaqublu
322
Novruz ənənələrini masallardakı Cəmşidin taxta çıxmasına bağlayan iran
rəvayəti bu cüluş(taxtaçıxma mərasimi) mərasimini Azərbaycanda
təsəvvür edir. Klassik sözlük “Burhani-Qat”ın yazdığına görə Cəmşid
dünyanın hər tərəfini gəzmiş, Azərbaycana gəlmiş, burasını bəyənmiş,
gündoğuşa baxan yüksək bir təpənin üstündə bir taxt qurduraraq, şahanə
əlbisələr geymiş olduğu halda bu taxta cülüs(taxtaçıxma mərasimi)
etmişdir. Başında qaşlı-daşlı və şaşaalı bir tac varmış. Günəş tulu edib
işığı bu tac və taxta düşüncə bütün o yerləri nura qərq etmiş və hər kəs bu
durumu xeyrə yozaraq, olduqca sevinmiş və bu günü Yeni gün deyə
elan etmişlərdir”.
Sasanilər dövründə mutad(daimi) olan Novruz ənənəsi Yezdigərd
zamanında ilqa edilmişdir. Ərəb istilası üzərinə, müsəlman olan iranda
bu ənənə ihmal(unutma) edilmişdir. Sünni iran Novruzu bilməmişdir.
iranı Türklərdən mütəşəkkil əsgəri bir qüvvətlə zorlayaraq şiəlik yapan
Səfəvilər bu ənənəni ehya(diriltmə) etmişlər. Şiəliyin təsiri ilə
“Cəmşidin” taxtına “Həzrəti Əli” çıxmışdır...
Milli Hökumətin qurulmasına təqəddüm edən illərdə şəkilləşən
milli hərəkat və ümumi Türkçülük davasında Novruz və ya Yenigünün
özəl bir yeri olmuşdur. Türkçülük və millətçilik yoluna girən
Azərbaycanda Novruz bayramı Cəmşid və ya Şiə Səfəvi ənənələrinə
deyil, Ərgənəkon əfsanəsinə bağlanır və adına da Qurtuluş Bayramı
deyilirdi. Əsrlərcə özlərini çevirən dağlar arasında mahsur qalan
(mühasirədə qalan) Türklər, bir dəmirçinin mərifəti və Bozqurdun
dəlalətiylə əsarətdən qurtularaq geniş dünyaya qovuşmuş və azad
olmuşlar. 9 Martda baş verən bu uğurlu hadisə, yeni təqvimlə 21 Marta
təsadüf edən bir Yenigündə, bir Novruzda olmuşdur...
iran-Turan ənənələrini özündə birləşdirən Novruz Bayramı
Azərbaycandakı özəlliyi ilə həddən ziyadə gerçək bir təbiət, həyat və
hürriyyət bayramı olaraq, xalq kütlələrinin adət və ənənələrində yer
almaqda və əsil dəyəri də bu nöqtədədir”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Novruz Bayramı” məqaləsi. “Azərbaycan”
jurnalı, Ankara, yıl:3, sayı: 12(24), mart 1954-cü il.
28 May istiqlalı
“28 May 1918-ci il – Milli Azərbaycan hərəkatının ən böyük
günüdür. Bundan 34 il əvvəl Milli Şura tərəfindən Azərbaycanın
istiqlalı elan olunmuşdu; bu tarixdə Türk və Müsəlman aləmində ilk dəfə
milli xalq hakimiyyətinə dayanan bir Cümhuriyyət qurulmuşdur.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
323
Yüz il öncə, ayrı-ayrı 9 xanlıq halında, çarlığın hakimiyyəti altına
düşən Azərbaycan, Birinci Dünya hərbi nəticəsində çökən Rusiya
imperatorluğunun qalıqları altından siyasi bir bütün, bir millət, bir dövlət
olaraq qalxdı.
12 yanvar 1920-ci ildə Böyük Dövlətlər tərəfindən istiqlalının
tanınması üzərinə, Azərbaycanın davası millətlərarası bir məsələ halına
gəldi”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan davası”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, yıl – 3, sayı: 2-3 (26-27), may-iyun 1954-cü il.
Azərbaycan davası nəsildən-nəsilə keçən bir davadır
“Davanı əsas fikir sistem və şəxsiyyətlərindən ayıraraq, avtomatik
surətdə, müəyyən dövrdə rəsmi hər hansı bir sifət və ya ünvan daşımış
insanlara ancaq bağlasaq, fani olan bu fərdlərin meydandan qalxmasıyla
dava da bitmiş olur. Halbuki Azərbaycan davası belə üç-beş kişinin
həyatıyla ölçüləcək kiçik bir dava deyildir. Onun şəhid qanıyla təqdis
edilmiş fikir müsəllələri vardır. Bu müsəllələr əbədidir. Azərbaycan
parlamentosunu da, hökumətini də doğuran bu fikir sistemi, qızıl istila
altında xüsusilə qüvvətlənmiş, istiqlalçı gənc nəslin müqaviməti ilə
möhkəmlənmiş və mühacirətdə illərdən bəri davam edən mücadilə
sayəsində sarih formulunu tapmışdır. Milli nəşriyyat və
müəssisələrtərəfindən bu davamın ideolojik bütün səhifələri incədənincəyə
işlənmişdir. Belə bir hərəkatın müqəddəratı, şübhəsiz ki, üç-büş
faninin həyatına bağlanıb qalmaz”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan davası”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, yıl – 3, sayı: 2-3 (26-27), may-iyun 1954-cü il,səh.6
“Davamız Azərbaycan davasıdır”
“Davamız Azərbaycan davasıdır, bu tarixi və milli bir davadır.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu davanın tarixi fikir müəssələləri və
onları qanlarıyla və canlarıyla təqdis etmiş qəhrəmanları vardır. Bu
qəhrəmanlar, sadəcə Milli Şura, Parlamento vəya hökumətə mənsub olan
şəxslərə intişar etməz. içlərində milli ideala, Azərbaycan fikrinə, yəni
“davamıza” xəyanət etmiş olanların da, maaləsəf, olduğu bu təşəkkürlər
xaricində, şairimizin “buzlu cəhənnəm” dediyi sürgün yerlərində şəhadət
Nəsiman Yaqublu
324
camını içən Xəzərin qanlı sularında ayaqlarına daşlar bağlanaraq
boğdurulan neçə qəhrəmanlarımız, şəhidlərimiz vardır.
Sadəcə hökumət və ya parlamento üzvü olmaq, insana özəl bir
imtiyaz və şərəf verməz, əsl imtiyaz, əsl şərəf ideyaya sədaqətdə və ona
hüsniyyət və səmimiyyətlə bağlı qalmaqdadır”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan davası”. “Azərbaycan” jurnalı,
Ankara, yıl – 3, sayı: 2-3 (26-27), may-iyun 1954-cü il,səh.5
“Ayaz ishaqi mərhum üçün”
“Türk ellərinin hürriyyət və istiqlalı uğrunda həyatını həsr edən
böyüklərdən birini də qeyb etdik. Ayaz ishaqi idilli aramızdan əbədiyyən
ayrıldı.
Mərhumun adı yarım əsrdən bəri islam Şərqi, Türk dünyası və
xüsusən Rusiya məhkum millətlərin həyatını qavrayan ictimai, siyasi və
milli hərəkatlarla ilgili tarixi şöhrətlər arasında qalmaqdadır.
...Müxtəlif zamanlarda və çətin şərtlər altında özü ilə təşriqi-məsai
etmiş bir dost sifəti ilə mərhumun “əbədi yatağı” başında biri ona, digəri
də bizə söylənəcək iki müraciətim vardır:
- Əziz dost, böyük mücahid, ruhun şad olsun! Yatağında rahat uyu,
arxanda təqdirkar bir millət, bir gənclik buraxdın; bunlar sənin izindən
gedəcək, idil-Ural qurtuluşunu təhəqquq etdirəcəklərdir.
- Əziz ildaş və yurddaşlar, bu mücadiləçi ruhu şad etmək üzrə,
onun yürütdüyü yoldan yürüməyə, Türkçülük və milli istiqlal idealına
sadiq qalmağa və onun verdiyi örnək əzim və iradəylə hürriyyət və
istiqlal arzularını gələcək nəsillərə aşılamağa qeyrət edəlim...
Ayaz bəyin ruhu ancaq bu surətlə şad olur!
Ankara, 13 iyul 1954”.
“Azərbaycan” jurnalı, Ankara, yıl:3, sayı: 4-5(28-29),
iyul-avqust 1954-cü il.
idealistlər, opportunistlər, pozğunçular
“...Hərəkatları idarə edənlərdən bir qismi, ideyalara və ideya
sistemlərinə əhəmiyyət verir, tarixin inkişaf şərtlərinə ayaq uydurmaq
zərurəti ilə özlərinə, elmi əsaslara istunadən bir sistem düşünür və bu
sistemdəki əsaslara sadiq qalaraq hərəkət edirlər. Bunlar idealistlərdir.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
325
idealistlər tarixdəki real hadisələri ihmal etməməklə bərabər, bu
reallıqların istənilən ideal istiqamətdə inkişafını təmin üçün gərəkən
tədbirləri alırlar.
Buna müqabil, oppotunistlər vardır ki, bunlar tarixin seyri və
varılacaq hədəflə artıq məşğul olmadan, o gün həmən bir oynamaq üçün,
subyektiv ünsürü göz önündə olaraq özlərini axıntıya buraxırlar.
Axıntının kafi-ləyi ( bir dəstəsi) istənilən sahildən başqa bir yana
götürüb-götürməməsi ilə artıq ilgilənməzlər.
Məfkurəçi realizm ilə opportunist realizm arasında müəyyən
zaman, məkan və şərtlər daxilində təşriqi-məsai(şərikli çalışma) imkanı
təsəvvür oluna bilirsə də, ictimai hərəkatlarda xəstə bir hal alan
pozğunçularla heç bir zaman işbirliyi aparıla bilməz. Hüsnüniyətdən
ari(təmiz) olub, fəaliyyətə ancaq inkar və ihlal (pozuntu) məqsədi ilə
girişənlərə pozğunçu deyilir. Bunların nə obyektiv görüşləri, nə tərəfsiz
təhlilləri, nə də müsbət proqramları olur. Onlar sadəcə mövcudu
yıxmaqdan zövq alırlar.
idealistlərə də, opportunistlərə də pozğuçuluqla mücadilə etmək
müştərək bir vəzifədir”.
M. Ə. Rəsulzadə. “idealistlər, opportunistlər, pozğunçular”
məqaləsi. “Azərbaycan” jurnalı, il:3, sayı: 9(33), dekabr 1954-cü il.
Azərbaycanın dünya dövlətləri tərəfindən tanınması
“Cümhuriyyətlərin dövlətlər tərəfindən tanınması Qafqasiyalı xalq
kütlələrində böyük bir sevinc doğurdu. Azərbaycan ilə Gürcüstanda
bütün xalq günlərlə şadlıq nümayişləri etdi.
Millətin bu ümumi sevincinə şərik olmayan ancaq bir zümrə vardı:
bolşeviklər! Sözdə millətlərin azadlıq və istiqlallarına hörmət etdiklərini
elan edən və Lenin ilə Stalinin imzalarıyla “Millətlər istərlərsə,
Rusiyadan ayrılıb tamamiylə müstəqil dövlətlər qura bilərlər!” deyən
bunlar işdə əksinə hərəkət etdilər. Qızıl Ordunun üstün qüvvətləriylə
Qafqasiya cümhuriyyətlərini basdılar və zorla sovetləşdirdilər”.
M. Ə. Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyətinin Böyük Dövlətlər
tərəfindən tanınması”. “Azərbaycan” jurnalı, Ankara, yıl – 4, sayı:
10-11 (34-35), yanvar-fevral 1955-ci il,səh.3
Nəsiman Yaqublu
326
Şəhriyarın “Heydər Babaya salam” əsəri haqqında
“Heydər Babaya salam” əsərində şair bir dağ çevrəsində keçən
uşaqlıq xatirələrini canlandırır. “Dağ yanından saf və aydın” bir su duruluğuyla
axan və Azərbaycan ləhcəsindəki təbirlərin “bütün lətafətini”
ustaca lətif edən bir üsulla Şəhriyar illərdən bəri könlündə bəslədiyi
həsrəti, məşuquna ermiş (çatmış) bir aşıq hərarətiylə tərənnüm edir.
Məşhur saz şairlərinin qullandıqları cana sinən bir ahənglə yazılan
“Heydər Baba” 76 bənddən ibarətdir. Bu bəndlər təbiətin kənd həyatının
uşaqlıqda oynanan oyunların, xalq əyləncələrinin bayram və matəm
günlərinin, adət və ənənələrinin, yaz-qış həyatdakı bütün hadisələrin birər
canlı tablosunu verirlər. Bu tabloları təsvirdə qullanılan insanın xalq
ağzında söylənən sadə, fəqət canlı kəlmələrlə təşəkkül etməsi, ona ayrı
bir gözəllik və ifadə qüdrəti bəhs edir. Şair xalqın danışdığı dili elə axıcı
bir şeir dili halına gətirir ki, bunu oxuma-yazması olmayan bir kəndli
anladığı kimi, ədəbi zövqü incəlmiş hər hansı bir aydın da böyük bir həzz
ilə oxuyur və gerçək bir sənət əsərindən duyacağı həyəcanı duyar...
...Təbriz poçtunun yetirdiyi bu xariqə əsərin Azərbaycan
ədəbiyyatında bir hadisə təşkil etdiyi bizcə şübhəsizdir. Zəngin
Azərbaycan ədəbiyyatı ənənələrində hadisə və mərhələ təşkil edən
əsərlər az deyildir, fəqət bunlardan xüsusilə, son illərdəki ədəbi həyatda
görünənlər
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası DƏYƏRLi FiKiRLƏRi
Elm haqqında
“Qardaşlar! Gəlin hamımız birdən hümmət (cəsarət) edək, məktəbxanələr
açaq, cəmiyyəti-xeyriyyələr təsis edək, füqəraya əl tutaq...
Bu vaxta bizə lazım və vacibdir ki, hümmət edib elm öyrənməyə və
öyrətdirməyə səy və kuşiş qılaq. Elmsiz heç bir nöqsanımız götürülməyəcəkdir.
Elmin fəzilətində bu bəsdir ki, peyğəmbərlərimiz əleyhissalam
hədisi müqəddidədə elə bizlərə tapşırıblar, əzon cümlə bu aşağıdakılardır
ki, nəzmə çəkmişəm...”
“Aç qulağın bir eşit bu sözlərin bül fürul1,
Elmə rağib2 olgilən qafildilər küllən cühul3.
Hər nə var dünyada bil ki, elmilən olmuş hüsul4,
Fəzli elmi bilgilən şər ilə olmuşdur qəbul”.
1 Ey bülbül füzul – ey füzulun atası (füzul-uzun danışma).
2 Rağib – rəğbət göstərən.
3 Cühul – cahil.
4 Hüsul – hasil olma, ələgəlmə.
“Şərqi-Rus” qəzeti, 1903, N20.
Erməni-müsəlman qırğını haqqında
“Erməni-müsəlman qırğını da vətənimizə ariz olmuş bəladır, bir mərəzdir
ki, aramızda said bir zəmin tapıb bu cür olan iləl (xəstəlik) və səbəblərdən
nasıl şiddət etmişdir.
iştə bu bəlanı rədd edib, qədimül əyyamdan, sülh və müsalimət(
barış) ilə yaşayan iki milləti barışdırıb, əvvəlki halətə gətirməkdən
ötrü bu illətləri(xəstəlik) arayıb tapmaq gərək”.
“Dəvət-Qoç” qəzeti, 19 iyul 1906, N6.
“Hərgah erməni məsələsi və panislamizm” kimi kitablar əvəzində,
məhəbbət və qardaşlığa çağıran risalələr nəşr etsə idilər, bu qədər nahaq
qanlar tökülməyib, bu qədər evlər, xanimanlar bərbad olub viran qalmaz
idi. Bu qədər arvadlar dul, bu qədər uşaqlar yetim düşməz idi. Ey
vətəndaşlar! Bəsdir bu qədər həlakət! Bəsdir bu qədər qəflət!..”
“irşad” qəzeti, 5 yanvar 1906, N15.
Nəsiman Yaqublu
274
iranda hürriyyət, “ədalətxanə” məclisinin yaranması
haqqında
“-Ey qəflət yuxusu ilə məşhur olan qardaşlar, axır ki, ayıldınız!
Şübhələriniz xeyir olsun!..
... Ey iranlı qardaşlarımız! Sizin məqsudə yetmənizdə hər kəs şəkk
edirsə, etsin.Mən özlüyümdə şəkk etmirəm: Sizin əslafınızın(sələf) tarixi
bunu göstərib əlaniyyə diyor ki, zöhhaklar zülmünə düçar olduqda
gavələr, əfqanlar talanına giriftar olanda nadirlər olduğu kimi, bu dəfə
dəxi istibdad(zülm) bəlasına aludə varsınızsa da ittihadi-milliyyə,
məhsulasi-ammiyyə(kütlə, xalq) sağ olsun!
Yaşasın iranda hürriyyət!
Yaşasın iranda qanuni-əsası!”
“irşad” qəzeti, 20 fevral 1906-cı il, N51.
insan azadlığı və hüquqları haqqında
“insanın azad vaxtı olur isə, ibareyi-digərlə, insan hürr olur isə,
əxlaqi yaxşı olur, vaxtsız əsir olur isə bədəxlaq olur.
insanın azadlığı da onun öz ixtiyarında olmağından naşidir(irəli
gələndir)”.
“irşad” qəzeti, N95, 97, 103, 122, 133;
21 və 24 aprel; 3 və 25 may; 7 iyun 1906-cı il.
iranda “Yanvarın doqquzu” hadisəsinin
qurbanları haqqında
“Ey hürriyyət qurbanları, ey Tehran yanvarının fədailəri, siz xəyal
etməyiniz ki, iran sizi fəramuş(unutmaq) edəcək! Xeyr, min dəfə xeyr!
Gec ya tez iran sizin intiqamınızı alıb sizin qafillərinizə şiddətli mükafat
edəcəkdir. Sizin adlarınız cümlə aləmin tarixində yazılmaq ilə bərabər
iran inqilabı tarixində qızıl sətirlərlə səbt ediləcəkdir!!!(həkk ediləcək)
Siz özünüz qətl edildinizsə də, sizin ruhunuz, sizin əfkarınız(fikirləriniz)
hənuz(hələ) diridir və heç bir vaxt da ölməyəcəkdir.
Yaşasın iran tələbələri!
Yaşasın iranda inqilab!”
“irşad” qəzeti, 7 iyul 1906-cı il, N159.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
275
Daşnaksütunçuya cavab
“Ey həqiqəti görmək istəməyən qəddar! Biz adını və müqəddəs ibarələri
eşitmisiz, fəqət fəhlələrə deyil, əqidələrə təbir(ifadə etmə,anlatma)
etmisiz. Biz daşnaksütyun millətçiliyinin adını deyib, ictimaiyyun-ammiyyun(
kütlə,xalq) insaniyyətpərəstliyini müqəddəs bəyan etmisiz. Sözün
məzmununu dəyişib, sonra məzəmmət etməyi ancaq daşnaksütyunçu
“Alik” kimi həyasızlar bacararlar”.
“irşad” qəzeti, 21 iyul 1906-cı il, N171.
islam dini haqqında
“islamiyyət, hürriyyəti – məhz olub, hər bir əsası ictimaiyyət bina
olunduğu bir zamanda, biz istibdadpərəst(zülmpərəst) oluruz. Quran bizə
“və şakirhum fi-e-əmri” (“hər bir iş barəsində onlarla məsləhətləşək”)
buyurduqda biz üsuli keyfəma yəşan dalınca gediriz. Cəmi taibələr(tövbə
edənlər) dinimizin üsullarından olan hürriyyət və ittihadi-beynəlmiləli
ararkən, bizlər istibdad(zülm) və nifaqı axtarıyoruz.
Müsəlmanlar! Bəsdir bu qədər özümüzdən bixəbər qaldığımız!
Bəsdir dinimizə olan kəmetinalığımız...”
“irşad” qəzeti, 4 sentyabr 1906-cı il, N208.
Dövlət Duması haqqında
“...Əvvəl biləvvəl gərək səy etmək ki, bu Duma keçmiş Dumanın
ixtiyarında olmayıb daha ixtiyarlı, daha imtiyazlı olsun, öylə Duma olsun
ki, gəl deyəndə gəlib, get deyəndə getməsin. Bizə öylə Duma lazımdır ki,
cümlə generallar, vəzirlər və sahib-mənsəblər onun hökmünə tabe
olsunlar. Və oraya seçilən vəkillər bir taqım(dəstə) nəfspərəstlər
tərəfindən deyil, ümum cəmaət tərəfindən dörd üzvlülü-seçki qaidəsi üzrə
olaraq seçilsin!”
“irşad” qəzeti, 17 oktyabr 1906-cı il, N245.
Rus idarəçiliyi haqqında
“Rusiya məmləkətində hökm sürən istibdadın ən qədim və köhnə
olan üsullarından biri budur ki, istibdad (yəni bir nəfərin, yaxud bir
Nəsiman Yaqublu
276
dəstənin keyfi istədiyi kimi edilən idarə) özünə tabe olan millətləri birbirilə
yağılaşdırıb və tutuşdurub və bununla müxtəlif millətlər arasında
ziddiyyət və düşmənçilik salıyordu, hökumət tamam qərinə özünü öz
təhti hökumətində olan millətləri bəzi xüsusi qanunlar verməklə və
özünün nökərləri – qulluqçuları vasitəsi ilə və bəzi öz millətinin,
qövminin hər bir üzv və namusunu satan “rəislərin” köməyi ilə cümlə
Rusiya təbəəsi millətləri: müsəlmanları, erməniləri, gürcüləri, polyakları
və qeyrilərini təqib edib sıxırdı”.
“Təkamül” qəzeti, 16 dekabr 1906-cı il, N1.
“Cavanlarımıza”
“Ey millət, millət deyib bar-bar bağıranlar, ey öz elm və bilikləri ilə
fəxr mübahat(izn verilmiş,mümkün olan) edən cavanlar, ey tələbəlik və
studentlik faxir etibası ilə müzəyyən(bəzənmiş) ziyalarlar, ey cəmaət
müəllimi adlanan zəvati-kiramlar, ey təbən hürriyyət və azadlıq məftunu
olan millət balaları! Biçarə füqarə ürəyinin ən dərin guşəsindən gələn bu
səda və fəryadı, millətimizin çox qismi olan bu füqarə və kəsəbənin
yanğılı fəryadlarına, guş veriniz(qulaq asınız). Giriniz bunların içinə,
göstərin onlara o yolu ki, onunla mənzilə yetişə bilsinlər”.
“Təkamül” qəzeti, 23 dekabr 1906-cı il, N2.
Millətpərəstlik nədir?
“Bax iki cür “millətpərəstlik” var. Biri qoçaq, biri maymaq. O ki
qoçaq millətpərəstdir – gedib bir dükan açır, yainki karxana bina eləyir.
Adın qoyur “millət dükanı”, yainki “millət fabrikası”, başlayır yavaşyavaş
“millət qarpızı, millət papirosu, “millət bezi” satmağa. Bu
millətpərəstin məfai də həmişə qeyrilərinkindən bir az baha olur. Bu da
məlumdur ki, neçün, ondan ötrü ki, özgələrinin yalxu papiros, qarpız, bez
və flan isə, bunun ki, “millət papirosu”, “millət qarpızı”, “millət bezi” və
“millət flanı”dır. O ki, maymaq millətpərəstdir, o da bu qoçaqların
sözlərinə inanıb, bir şahılıq qarpızı altı qəpiyə, acı “papirosu” “şirin”
əvəzinə, 8 qəpiklik bezi 10 qəpiyə “millət” naminə alıb işlədir”.
“Təkamül” qəzeti, 30 dekabr 1906-cı il, N3.
Kimləri seçək?
“Vətəndaşlar! Budur Bakıda öz vəkillərini keçirməyə çalışan firqələr!
ixtiyar sizindir. Seçin onları ki, onların məramnaməsini xoşlayıb,
öz xeyrinizi, yəni ümumin xeyrini, onu ala bilirsiniz! Çıxarın yadınızdan
həmişə adət etdiyimiz qərəzi-şəxsiyyəti, vəkil seçək, fəqət millət naminə,
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
277
cəmaət xatirəsinə olaraq seçək! Haydı vətəndaşlar, bu yolda himmət
edin!!”
“Təkamül” qəzeti, 11 yanvar 1907-ci il, N4.
Azərbaycan türkləri
“...Bəli, türklər də gərək olsun. Çünki Qafqaz vilayətlərində fəhləlik
və hamballıq etməklə kəsb-ruzi edən iranlıların əksəri Azərbaycan
türkləridir ki, burada Rusiya fəhlələri arasında işləməklə, yoldaşlıq təsiri
olaraq, hürriyyət və fədakarlıq işlərinə alışmışlar!
“iran bahadırları türklərdir” – demək iran inqilabının əsası ilə,
əsasi-elmiyyəsi ilə isbat edilmiş bir həqiqətdir ki, bu barədə heç danışıq
belə olmaz”.
“Təkamül” qəzeti, 17 fevral 1907- il, N9.
Müəllimlər haqqında
“Hər bir camaat üçün hər bir tayfa və millət üçün mədəni bir əhəmiyyəti
olan milli ibtidai məktəblərin idarəsi və tədrisini öylə bir surətə
qoymağa çalışın ki, oralardan çıxan mütəəllimün haman kəsb elədiyi
elmlər bərəkətindən zəmanəmizdə mövcud üsuli-məişətdən bəhrədar ola
bilsin. Çalışın ki, camaat məktəblərini aldığı ada layiq edəsiniz! Çalışın
ki, camaatı təhlükəyə salan bəzi hissiyyat, onu qəflətdə saxlayan mövhumat
və bunlara meydan açan üsuli-tədris və təlim bilmərrə məktəblərdən
qovulsun!”.
“Yoldaş” qəzeti, 22 avqust 1907-ci il, N1.
“Fəda ol, qədr gör!”
“-Ah... nə vaxt bir mücahid özünü fəda etdi ki, cəmaət onun
qədrini bilmədi? Cəmaətə qədr bilməyi fədakarlığın ilə gərək öyrədəsən.
Əvəzsiz heç nə alınmaz. Fəda ol, qədr gör!”
“irşad” qəzeti, 15 aprel 1908-ci il, N51.
iki Azərbaycan həsrəti
“Mərənd...
Nə gözəl, nə şairanə bir bucaq! Qovaqlar uzanaraq, asimanə baş
qalxızmış, meyvədar ağaclar böyük bir vüqar ilə fikrə dalmışlar...
Nəsiman Yaqublu
278
Ah, əgər bu təbiət, bu hava, bu şənlik, bu şəfa, bu məlahət, bu səda
Bakıda olaydı, yaxud Bakı burda olaydı!..”
“Tərəqqi” qəzeti, 4 iyun 1909-cu il, N122.
Sosialistlər haqqında
“Avropada sosialist adlanan ictimaiyyun elə bir firqədir ki, yalnız
Avropanın konservatorları(mühafizəkarları) deyil, hətta onların demokratlarını,
liberallarını və radikallarını da “etidaliyyun” (mühafizəkar) sayaraq,
onlarla mübarizə aparırlar. Bunlar (yəni sosialistlər) elə firqədir ki,
təkcə siyasi bərabərlik deyil, ictimai-iqtisadi bərabərlik də tələb edirlər.
Bunlar Avropa məişətinin bütün kiçik və böyük məsələlərində nüfuzu
olan kapitalizm üsul-idarəsinin əleyhinə çıxıb onu (kapitalizmi) Avropa,
Amerika, Yaponiya və s. yerlərdə dağıdıb, sosializm idarə-üsulunu bərqərar
etmək istəyirlər”.
“Mühafizəkar və ya sosialist mühafizəkar
partiyaların tənqidi”. 1910-cu il, Tehran, “Faros” mətbəəsi.
Vəsiyyətnamə
“1. Yüksək vəzifəyə layiq görmədiyiniz şəxsi həm özünüzü, həm
də başqalarını aldadıb böyük tarixi şəxsiyyət fərz etməyin. Çünki, bu cür
etsəniz öz təcrübəm əsasında deyirəm – öz başınıza bəla gətirərsiniz.
2. Əgər təzə təşkil edəcəyiniz məmləkətin əsasları köhnədirsə,
labüd olaraq inqilabdan keçərək bir milli hökumət təşkil edin.
3. Siyasi nəzəriyyələr meydanında nə qədər bacarırsınız, fikir
atınızı oynadın. Amma bu at oynatmaq irançılıq çərçivəsindən kənara
çıxmamalıdır.
4. Siyasət meydanında nə qədər mühafizəkar olsanız da, orta yol
seçin və ya həddə artıq qızğın olmayın, bir-birinizi ittiham etməyin!..
5. Əgər nazir olsanız və ya iranda təzə yüksək vəzifəyə çatsanız, öz
hərəkətlərinizdə mülahizəli olun. Elə etməyin ki, sizin məlumat və
üzrxahlığınız məmləkətə və onun azadlığına xələl gətirsin.
6. Əgər millət vəkili olsanız, öz vəzifənizi bilin və heç vaxt ondan
kənara çıxmayın...
7. Əgər allah eləməsin, çətinliyə düşüb gözlədiyinizin əksinə olaraq
jurnalist olsanız, ən azı sərxoş halda heç bir şey yazmayın, yoxsa öz milli
mətbuatımızın bədnam olmağına bais olacaqsınız.
8. idarəyə və ya Milli Məclisə vəkillər seçilən zaman elə adamı
seçin ki, onun özünün müstəqil fikri olsun, vicdanla rəy versin.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
279
Gözləməsin ki, görək filankəs nə rəy verəcək, mən də onun əksinə rəy
verim.
9. Əgər bir hadisə zamanı siz öz millətinizə layiqli xidmət etsəniz
və məşhur qəhrəman olsanız çalışın ki, hərəkətləriniz ad-sanınıza uyğun
olsun. Belə olmazsa, sabah xidmətiniz bir qara qəpiyə dəyməz.
10. Öz çalışqanlığınıza görə bir yerə hakim təyin olunsanız, elə
etməyin ki, sizə baxıb zalımlara rəhmət oxusunlar...”
“irani-Nov” (“Yeni iran”) qəzeti, 1910, 17 may, N206.
Güney Azərbaycanı – iran türkləri
“iran türkləri başlıca Azərbaycanda sakin olarlar. iran Azərbaycanı
iranın şimal tərəfində mövcuddur və iranda mövcud səkkiz əyalətin ən
mühümüdür. Talış kimi bəzi ormanları və Muğan səhrasının iran qismi
istisna edilirsə, Azərbaycan ələl-ümum dağlıqdır. Bu dağlardan ən mühümləri
Savalan, Səhənd, Qaradağ silsilələridir. Ərdəbil qəzasında olan
Savalan dağı 4725 metr yüksəkliyindədir. Bu qitə dağlıq olmaqla bərabər
əkinçiliyə əlverişli, münbit torpağı çoxdur, havası saf və sağlamdır...”
“Azərbaycanın mərkəzi əyaləti Təbriz və məşhur şəhərləri də bunlardır:
Ərdəbil, Urmiya, Xoy, Dilman (Səlmas), Maku, Sulduz (Sulduz
ərazisi Osmanlı dövləti ilə iran arasında mübahisəli nahiyələrdir), Marağa
Xalxaldır.
Əhalinin böyük qismi ziraət və ticarətlə məşğul isələr də Şahsevən,
Qaracadağlı, Çələbiyan və Xəmsə elləri kimi bir qisim də köçəri halında
və çobanlıq ilə keçirirlər”.
“iran türkləri və iran türklüyü deyildiyi vaxt xatirə ələl-əksər
Azərbaycan gəlir. Halbuki, 3 milyon türkdən təqribən iki bucuq milyonu
ehtiva edən bu qitədən başqa iranın sair yerlərində, hətta irani-qədimin
mərkəzi olan Şiraz ətrafında belə türklər vardır. Bunlar ədədləri 350 mini
təcavüz edən qaşqailərdir ki, bir əsirət halında yaşarlar”.
“Türk daha mətindir”
“iran türkü, başqa türk qardaşı kimi bir az mühafizəkardır.
Azərbaycanlı bir türk, şirazlı bir farsdan daha təəssübkeşdir, türk, fars
qədər azad fikirli deyil, fəqət onun qədər əzimsiz və laübali(səhlənkar)
deyildir. Türk daha mətin və daha səbatkardır(sabit,mətanətli)”.
Nəsiman Yaqublu
280
Təbriz-Azəri türkləri
“Təbriz iran inqilabının atəşlər yağdıran bir mənbəyi idi. Azəri
türklərindən təşəkkül edən hürriyyət mücahidləri bütün iran zülmət
pərəstanına qarşı mərdanə köks gərmiş, dayanmışdır. iranın ənvar və
niyazisi Səttar xan ilə Bağır xanın komandası altında Təbrizin on bir
aylıq bir mühasirəyə qarşı göstərdiyi qəhrəmanlıqların öylə şanslı
səhifələri vardır ki, bu bahadır türklərin iranlılar arasında “övladı-qəyuri
Azərbaycan” – deməyə təməyyüz(fərqlənmə) etmələri pək haqlıdır”.
“Türk Yurdu” jurnalı, N4, 1911; N2, 6, 9, 10, 12/24 1912-ci il.
“Erməni məsələsi”
“Nədir bu erməni məsələsi? Bu, hər şeydən əvvəl bir ərazi məsələsidir.
Bir yerdə ərazi bir millətə mənsub olanlarda olub, zərilər (əkinlər,
tarlalar) digər bir milliyyətə mənsub olurlarsa, mütləq malik(yiyə, sahib)
ilə zəri(əkinçi)) arasında təbii olan sinfi mübarizəsi milliyyət şəklini alır”.
“Heç bir vilayətdə orasına Ermənistan dedirdəcək qədər əhalinin
əksəriyyətini təşkil edən bir vilayət yoxdur”.
“iqbal” qəzeti, 9 iyun 1913-cü il, N380.
“Ərəb məsələsi”
“Ərəb məsələsi: nəzərimizcə Türkiyənin istiqlalı və gələcəkdə mühüm
bir mövqe tutub da Asiyada möhkəm bir hökumət vücuda gətirə bilməsi
bu “məsələ”nin yaxşı bir surətdə həllinə bağlıdır. Rum eli getdikdən
sonra Türkiyədə iki mühüm ünsür qalır: Türklər və ərəblər. Bu iki ünsür
uyuşa bilərsə, məmləkətin atisi(gələcəyi) təyin edilmiş deməkdir”.
“iqbal” qəzeti, 13 iyun 1913-cü il, N384.
“Sağlam millət”
“Millətlər ailələrdən təşəkkül edər. Sağlam olmayan ailələrdən
təşəkkül edən millətlər sağlam millət ola bilməzlər”.
“iqbal” qəzeti, 17 iyun 1913-cü il, N387.
“Həyatı sevəlim”
“Mərakeşdən tutub – Buxaraya qədər, hər yerdə, hər bir islam
məmləkətində kütleyi-naş “dünyanı beş gün “bilir”, “beşi də qara”. Bu
beş qara gün isə nə çalışmağa dəyər, nə də zəhmətə...
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
281
Biz müsəlmanlar, bizə öyrədilən “müsəlman tərbiyəsi”nə sadiq
qaldıqca dünya işlərində müvəffəq ola bilməmiz mümkün deyil. Çünki
dünyanı və onun həyatını sevmiyoruz, onda bir gözəllik görmüyoruz...
...Bizdən əleyh(onun ziddinə,ona qarşı): həyatı sevəlim!”
“iqbal” qəzeti, 1 iyul 1913-cü il, N399.
Ana dilini bilmək
“Öz dilini bilməyib də sırf başqa bir dildə ziyalılaşan və təkəllüm
(danışmaq, söyləmək) edənlər, bir dərəcəyədək gülünc olurlar. Mənsub
olduqları mühitə mərbutiyyətləri(bağlılıq) az qalır. Bir mühitdən
uzaqlaşıyor, digər mühitə də tamanülə iltihaq (birləşmə) edəmiyorlar”.
“iqbal” qəzeti, 4 iyul 1913-cü il, N402.
Dil ictimai mühüm bir amil
“insanlar arasında cameiyyət vücuda gətirən iki mühüm amil vardır.
Bunlardan biri din, digəri də dildir. Məlum olduğu üzrə din müxtəlif
dillərlə mütəkəllim(danışan,natiq) və müxtəlif cinsdən olanları birləşdirdiyi
halda, dil ancaq bir növdən və bir cinsdən olan insanları birləşdirir”.
“Həqiqətən dil milləti hər şeydən daha gözəl təmsil edir. Millət dil
vasitəsi ilə bütün məziyyət və mövcudiyyətini ərz edə bilir. Adəm oğlunun
sözü bəzi riyazi və fənni məfhumları andıran əlcəbr və ya kimya
əlamətləri kimi ölü hərflər deyildir. Onun qanı, canı vardır. Millətlə
bərabər doğar, onunla bərabər yaşar, tərəqqi edər”.
“Şəlalə” jurnalı, 10 avqust 1913-cü il, N27.
Ədəbiyyat haqqında
“Ədəbiyyat rəhbərdir. Rəhbərin nöqsanı həqiqət yolunu tutanların
nöqsanına mövcib (lazımınca) olur. Buna görə də mütəməddin (mədəniləşmiş)
millətlərdə ədəbiyyat həyatın bütün vəqəələrini(əhvalat,hadisə)
tənqid etdiyi kimi özünü də tənqid edir. Çünki, özü də həyatın bir
vəqəəsidir. insanlara tənqidi-nəfs öyrədən ədəbiyyat özünü tənqid etməsə
idi alimi-biəməl məqamında qalan idi”.
“iqbal” qəzeti, 10 oktyabr 1913-cü il, N476.
Nəsiman Yaqublu
282
islam tarixinin parlaq dövrü – demokratizm
“islam tarixinin ədvarını (dövrlərini) saydıqda xatib(natiq) ən böyük
və məncə ən mühüm bir dövrün təsvirini tamamilə unutdu. Bu da xüləfayi
– Rəşidin dövrü idi. Xüləfayi - Rəşidin dövrü islamiyyətin şayanitədqiq
ən böyük bir dövrüdür. Bu fütuhati-islamiyyə dövrüdür. Bu dövrdə
yetişən əazim (ən böyük,əzəmət) Fransa inqilabında yetişən əazimdən
də böyükdür. islamiyyətdəki demokratizm tamamilə bu dövrdə təzahür
etmiş, gərək Bizansı və gərək iranı yıxan bu demokratizm olmuşdur”
“iqbal” qəzeti, 15 oktyabr 1913-cü il, N480.
Tərcüməçilik haqqında
“Hər bir mütərcimin hiss edə biləcəyi sınanmış bir məsələdir ki, nə
qədər məharətli olursa-olsun, tərcümə əslin təsirindən azadə ola bilməz.
Məsələn, ruscadan bir əsər tərcümə edəcək olsanız, mümkün deyil rusca
üsuli-inşa və tərzi-təhririnin tərcüməmizdə bir təsiri görülməsin. Bu
təsirdən xilas olmaq üçün diqqətli mütərcimlər əsəri bir kərə yazdıqdan
sonra buraxarlar. Bir-iki ay sonra onu ələ alıb təkrar istinsax(üzünü
köçürmə) edərlər. Tainki, tərcümə olunan lisandan(dil) gələn yabançı
təsirlər tamamilə qovulsun”.
“iqbal” qəzeti, 5 noyabr 1913-cü il, N497.
“Ağlağan olmamışam”
“Ağlamaq adətim deyildir. Çox güləyən deyiləm də ağlağanlığım
da yox kimidir. Biz ifadeyi-cəbriyyə ilə anlatmaq lazım gəlsə, zənn
edirəm ki, yenə gülüşüm zaidli(artıq, lazımsız) çıxar. Hətta uşaqlığımı
xatırlayanlar belə mənim sakit və samit(sakit,danışmayan) bir bala
olduğumu söylərlər”.
“iqbal” qəzeti, 19 noyabr 1913-cü il, N509.
Novruz Bayramının tarixi
“Hər millətin tarixindən başqa bir də tarixdən əvvəl tarik(qaranlıq)
bir dövrəyə məxsus əsatiri vardır. Novruz dəxi ta iran qədim əsatiri
içində görünür, məzkur(söylənmiş) əsatirə nəzərən Novruz Cəmşidin
yadigarı ədd olunar(sayılar). Fəqət bu günkü şəkli ilə o elmən məchul bir
dövr və şəxsə mənsub olmaqdan ziyadə tarixən mövcud olan bir Sultanə
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
283
mərbutdur ki(baglıdır,aiddir), o da türk hökmdarlarından Cəlaləddin
Məlikşah Səlcuqdur.
Cəlaləddin elm və fənnə ziyadəsilə əhəmiyyət verərdi. Elm və
fənnə etdiyi xidmətlər meydanında mükəmməl bir tarixi şəmsi dəxi
vücuda gətirmişdir. Bu tarix Cəlali adı ilə məşhurdur. Tarixi-Cəlalidə
Novruz il başıdır və ya bayramdır”
“iqbal” qəzeti, 13 mart 1914-cü il, N599.
“Özümüzü öyrənməliyik”
“Hər şeydən əvvəl özümüzü öyrənməliyik. Kimiz, nə millətiz, haradan
gəlmişiz? Özümüz nə, mahiyyətimiz nə olduğunu bilməliyiz. Sonra
da bilməliyiz ki, biz heç də həyatından qəti ümid etmiş bədbəxtlər deyiliz.
Biləks(əksinə) anlamalıyız ki, böyük tarixə malikiz”.
“Bəsirət” qəzeti, 12 aprel 1914-cü il, N1.
“Millətlər bəşəriyyətin övladıdır”
“Millətlər cahani bəşəriyyətin birər övladıdır. Hər övladın sinnisəbavət
(uşaqlıq dövrü), səbab (dünyaya gəlməyinə bir səbəb olması) və
bülügi(yetkinlik) olduğu kimi, millətlərin də səbavət, səbab və bülügi
vardır. El ədəbiyyatı bir millətin səbavət dövrünün ədəbiyyatıdır. Bir
uşaq necə dil açır və nə surətdə təkmil ediyorda, ən nəhayəti qoca bir
alim oluyorsa, bir millət də öylədir. Əvvəlcə uşaqlıq aləmində oluyor.
Get-gedə təcrübələr keçiyor və nəhayət mütəməddin (mədəniyyətli) və
mütəfənin (bilikli) bir millət oluyor”.
“iqbal” qəzeti, 20 aprel 1914-cü il, N631.
“Avropalılarla fərqimiz”
“Əgər Avropa bu gün göz qamaşdıracaq qədər tərəqqi etmiş, parlamış
isə, ancaq mütəxəssisləri sayəsində parlaya bilmişdir. Avropada hər
kəs edadi dərəcəsində ümumi məlumata dara(sahib olmaq) olduqdan sonra
özünə müəyyən bir bilik xətti seçir və o yolda ixtisas peyda edər. Avropalı
yalqız bir şey öyrənər. Fəqət öyrənmək kimi öyrənər. Onu tamamailə
təkmil edər.
Halbuki, Şərqdə, ələlxüsus biz müsəlmanlarda bu böylə deyildir.
Biz Krılovun ördəyi kimi dənizdə üzmək, yerdə gəzmək və havada süzmək
istərik. Çox peşə ediniriz. Fəqət bilgimiz pis olur. Halbuki, avropalıNəsiman
Yaqublu
284
larca “çox peşə, pis bilik nə hacətdir(ehtiyac,lüzum), birini yaxşı bil kifayətdir”.
“Bəsirət” qəzeti, 3 may 1914-cü il, N4.
“Müsəlman aləmini bərbad edən...”
“Müsəlman aləmini bərbad edən böyük illətlərdən (xəstəliklərdən)
biri də ayrı-ayrı fikirlərə hürriyyət vermədiyi və yeni fikir və ictihadları
(çalışma,səy etmə)) eşitməyə təhəmmül (dözmək) etməyidir.
Bizdə tazə bir fikir meydana qoyuldumu, haman arı yuvasına çöp
uzadılan kimi hamısı yerindən qalxar, hay qoymayın – deyə küy qopar.
Bu dinə xilaf oldu, o mövcud olan əsaslara müqabil (qarşılığı) çıxdı. O
biri kafir oldu, digəri bilməm nə oldu – deyə hücum olunar. Nəticədə isə
zərər çıxaran həqiqət olar ki, bunun sonunda həqiqətdən mərhum qalan
cəmaət cəzasını çəkər. Halbuki, bitkilərin müsadiməsi (çarpışma,
toqquşma) həqiqət bariqəsini (işıltı, parıltı) doğurar”.
“Bəsirət” qəzeti, 7 iyun 1914-cü il, N9.
Bəşər mədəniyyəti nədir?
“Məncə, mədəniyyəti-bəşəriyyə millətlərin zəhmətlərindən hasil
olan bir yekundur. Hər millət öz iqtidar və öz istiqlalı sayəsində, yəni öz
diriliyi ilə özünə xüsusi, xüsusi olduğu qədər də qiymətli bəzi şeylər
əlavə ediyor ki, bir millətin ölməsi və yaxud ölgün fikrilərlə yaşaması
yalnız özünün bədbəxtliyi deyil, bəşəriyyətin də böyük bir nöqsanını
təşkil ediyor”.
“Dirilik” jurnalı, 16 sentyabr 1914-cü il, N1.
“Milli istiqlal”
“Milli istiqlal, ələlxüsus, millətlərə xüsusiyyətlərini təmin edən
istiqlal daima bəşəriyyətə saheyi-mədəniyyətdə yeni və əsil bir taqım
(dəstə) ibdalar(ixtira,kəşf), ixtiralar vəd etməyindədir ki, mədəniyyətibəşəriyyə
dediyimiz şey də bu bədaət(aydınlıq,aşkarlıq) və ixtiraların
məcmuindən ibarət bir yekundur”.
“Dirilik” jurnalıi, 2 oktyabr 1914-cü il, N2.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
285
Millət nədir?
“Milli mədəniyyət və yaxud millət, dilbirliyi, adət və əxlaq birliyi,
ənənavi-tarixiyyə və nəhayət etidafi-diniyyə birliklərinin məcmuundan
mütəşəkkil bir məhsuldur”.
“Dil millətin böyük hissəsidir...
Dil ilə bərabər dində də bir olan millətlərin mərifəti-qövmiyyətləri
daha tez hasil olub, aralarında milli vicdan daha əvvəl inkişaf edir.
Millətlərin həyatı da ancaq bu milli vicdanın inkişafı sayəsində
mümkün olub, ancaq bu vicdanın təsiri ilədir ki, milli ideal hasil oluyor.
Milli idealın (imanın) hüsulu ilədir ki, millətlər özlərinə şanlı, şərəfli bir
dirilik təmin edə bilərlər”.
“Dirilik” jurnalı, 14 oktyabr 1914-cü il, N3.
“Vətən yolunda ölmək var, dönmək yox!”
“Belçikalılarca: yanmaq, dağılmaq, ölmək, qərq olmaq, amansız
düşmənin rəhmsiz həmlələrinə məruz qalmaq – bunlar hamısı məmləkəti
müdafiəsiz bir surətdə düşmənə təslim etməkdən uludur(ilkin,birinci). Bu
kiçik qitəli, fəqət böyük qəlbli millətin düsturu iştə budur:
“Vətən yolunda ölmək var, dönmək yoxdur!”
“iqbal” qəzeti, 2 oktyabr 1914-cü il, N753.
Demokratiya harada olur?
“Hər bir millətin müstəqil olub da öz başına idarə olunması
tərəqqiyatı-tarixiyyəyə müvafiqdir, demokrasi ancaq bir millətdən
mütəşəkkil olub da bir dildə danışan məmləkətlərdədir ki, gözəl tərəqqi
edər və özünü göstərə bilər. Bir məmləkətdə mənəvi ixtilaflar insanlar
arasında ki, tarixi və təbii hüdudlar nə qədər azalsa və nə qədər dil
ittihadi qüvvətli olsa, o qədər də məmləkətin iqtisadi, siyasi və əqli
tərəqqiyyatı qüvvətli olar. Məmləkətin aşağı sinifləri dəxi böylə bir
məmləkətdə məmləkətin mədəni və siyasi həyatında iştirak edərlər və bu
hal məzkur (söylənmiş, adı çəkilmiş) məmləkətin qüvvətinə səbəb olar”.
“iqbal” qəzeti, 12 oktyabr 1914-cü il, N761.
“Səttar Xan”
“Teleqraf məşhur Səttar Xanın vəfatı xəbərini gətirdi. Son zamanlar
Səttar Xan unudulmuşdu. Artıq adı dillərdə dastan deyildi.
Nəsiman Yaqublu
286
Fəqət bir vaxt vardı ki, bu ism günün mövzusunu təşkil edirdi.
Avropa qəzetləri belə Səttar Xan ismini Qaribalda ilə bərabər
tutuyorlardı. iştə bu vaxtilə iran Qaribaldisi olan zat ölmüşdür...
Millətin bətnindən yetişmiş olan bu qəhrəman hər nə qədər
avamlığı cəhətindən onun-bunun intriqalarına qurban oluyordusa da,
fitrətən bir çox məziyyətlərə malik idi.
...Mərhumla ilk dəfə Təbrizdə görüşdük...
“...Səttar Xan iran tarixi – təcəddüdünün (yenilənmə,təzələnmə)
unudulmaz bir simasıdır”.
“iqbal” qəzeti, 10 noyabr 1914-cü il, N786.
“Milli vicdan, milli iman”
“Milli vicdan və yaxud milli iman milli dirilikdəki əməl və arzunun
mövcudiyyətindən və onun surəti-hiss və bəyanından hasil oluyor. Hər
millət deyil, hətta bir şəxsin özünə görə bir əməli vardır. Buna başqa
təbirlə meyl və arzu dəxi demək olar. Bunun firəngcəsi “ideal” gəliyor.
Osmanlıcada son zamanlarda bunu “məfkurə” deyə tərcümə edənlər də
vardır.
Hər şəxsin arzu və əməli bittəb özünün iqtidar və məsləki ilə
mütənasib olur”.
“Dirilik” qəzeti, N4, 1 noyabr 1914-cü il.
“Qüvvətli olanları saxlar, zəif olanları əzər”
“Ağlamaq dini vaqiələrdə, ruh və imanın paklıq və istirahəti üçün
lazımi bir şey isə də, dünya işlərində fayda gətirməz. Təbiət olduqca
qəddar və birəhmdir (rəhmsizdir). O, göz yaşlarına zərrə qədəri
əhəmiyyət verməz. O, gülməyə, ağlamağa qarşı laqeyddir. Hələ
ağlamaqdan bir az da zəhləsi gedər. Çünki ağlamaq acizlik əlamətidir.
Acizlərin isə təbiət ən birinci düşmənidir. Qüvvətli olanları saxlar, zəif
olanları əzər – budur onun rəftarı”.
“iqbal” qəzeti, 14 noyabr 1914-cü il, N790.
Dil məsələsi
“Milliyyətin ümdə rüknünü(əsasını) təşkil edən şey dildir. Dil
adətən hər bir heyətin hansı bəşər dəstəsinə mənsub olduğunu göstərən
bir lövhədir. Dil milliyyətin hamısını təşkil etməsə də, yüzdə doxsanını
vücuda gətirən böyük bir amildir.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
287
Ey millətin istiqbalını (gələcəyini) təmin edəcək türk gəncliyi,
haradasan?!”
“Dirilik” jurnalı, 1 dekabr 1914-cü il, N6.
Dinin rolu
“Din hər nə qədər dildən sonra gələn bir amil isə də bəzi şərait
daxilində ondan daha müəssir bir qüvvət şəklini də ala bilir, ümumi bir
dil nə qədər dil əhlində ümumi bəzi xislətlər və ideallar
tovlid(doğma,vücuda gətirmə) ediyorsa ümumi bir dinə malik olmaq dəxi
o dərəcədə böyük bir təsir icra edə bilər. Müxtəlif din və məzhəblərə
malik olan bir dil sahiblərinin milliyyət olaraq vahid mədəni bir kütlə
vücuda gətirmələri müşkül olduğu halda, bir din və bir dilə malik
olanlarca bu müşkülat mütəvəssit(vasitəçi) deyildir.
Din bir millətin əsliyyətini mühafizə edə bilər. Fəqət çox kərə də
din bir millətin dilinin baqi(daimi) qalmasına və bu münasibətlə milliyyət
fikri və amalının inkişafına səbəb oluyor”.
“Dirilik” jurnalı, 16 dekabr 1914-cü il, N7.
“Millətin tarixini bilmək...”
“Bir millətin öz tarixini bilməsi qədər qüvvətli bir ittihad(birləşmə,
birlik) və təməddin (inkişaf) amili təsəvvür oluna bilməz.
Mütəməddin(mədənişləşmiş) millətlərin milli və mədəni
həyatlarının nə yolda tərbiyə edildiyinə diqqət olunarsa, bu mətləbin
həmən nə dərəcədə doğru olduğu asanlıqla görünər. Mədəni millətlərdə
tarix, həm də vətən və milliyyət tarixi, ən mühüm dərslərdən birini təşkil
edər”.
“Dirilik” jurnalı, 1 yanvar 1915-ci il, N3.
I Dünya hərbi haqqında
“Bu müharibə dünyanı milliləşdirəcək, milliyyəti-nəzəriyyə,
siyasiyyə və mədəniyyəsinə olduqca mətin bir əsas verəcək və təkrar
qanlı və böyük müharibələrə meydan buraxmamaq üçün hər kəsin həqqi
üzərinə verilmək bir dəsturi-ittixaz olunacaq (qəbul ediləcək, əldə
ediləcək) böylə bir dəsturun ittixarı qabil olmasa belə şübhəsiz ki, bu
əqllərə nafiz(nüfuz edən) və hakim bir ideal şəklini alacaqdır”.
“iqbal” qəzeti, 20 yanvar 1915-ci il, N843.
Nəsiman Yaqublu
288
“Yəhudi istiqlalı”
“Millət ölmüyor. Milli ideal, milli istiqlal fikri daima yaşıyor.
Ölmüş, bitmiş millətlərin təkrar dirildiyi də uzaq deyil. Yaxın tarix də
şahiddir. Dirilmək və bir millət şəkil və heyətinə girmək, hələ millətin ən
kamil şəkli-xariciyyəsi olan müstəqil bir hökumət təşkil etmək
təsəvvüründən olduqca uzaq olan yəhudilik belə “ərzi-moyud”ini özünə
qaytarmaq ümidindən qalmayır”.
“iqbal” qəzeti, N892, 22 mart 1915-ci il.
“Müdhiş rəqəmlər, acı həqiqətlər”
“1914-cü ilin (ehsaiyyətinə) statistikasına nəzərən mədən və zavod
lokantını çıxdıqdan sonra Bakıda 214.679 can vardır ki, onlardan
120.798-i kişi və 93.881-i arvaddır.
Milliyyət etibarı ilə şəhər əhalisi bu tərtiblə hesab olunuyor: rus
79.229 və yaxud yüzdə 36 (bütün əhalinin hər ikisindən artıq),
qafqasiyalı müsəlmanlar 45.972 və yaxud duyoruz 21,3, ermənilər
41.675 yaxud yüzdə 19,5, iranlılar 25.097 yaxud yüzdə 11,7, yəhudilər
9.689 yaxud yüzdə 4,5, gürcülər 4.077 yaxud yüzdə 1,9, nemsələr
(almanlar) 3.280 yaxud yüzdə 1,1 və sair millətlər 8.650 yaxud yüzdə
3,7”
“iqbal” qəzeti, 20 aprel 1915-ci il, N917.
“Qardaş köməyi”
“Bu gün Bakı müsəlmanlarının ictimai diriliklərində daha misli
keçməmiş bir gündür. Bu gün məlum olduğu üzrə Bakı cəmiyyətixeyriyyəsi
mərifətilə Kars və Ərdəhan ətrafındakı hərbzadə müsəlmanlar
faidəsinə bütün qorodonaçalstvo(şəhər rəhbərliyi) dairəsində ümumi
“cəbhə ianəsi” tərtib veriləcəkdir.
Bu günün adı nə əla düşünülmüş – “Qardaş köməyi!”
“Yeni iqbal” qəzeti, 7 may 1915-ci il, N9.
Qurtuluş – Ərkənəqon
“Dünyanın ilk sahibi olan hər böyük millət kimi türklər də saylarının
qüvvətini bir məsalik(məslək) qaynağından almışlardır. Türklərdən
Budda dinində olanlar özlərinin Budda anasından olduqlarını söylərlər.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
289
Müsəlman olan türklər də Yafəsin yeddi oğlundan biri olan Türkün
nəslindən gəldiklərini iddia edərlər...
...Yeddi bətni bəsləyən bu yurdun adı Ərkənəqon (ərkənə-dağ beli;
qon-qonaq) qalıyor. Qurda bir xilaskarlıq timsalı veriliyor. Dağdan
çıxdıqları zamandakı xanlarının adı Pürtəcnə - boz qurt oluyor...
Qurtuluş demək – nicat deməkdir”.
“Qurtuluş”məcmuəsi, 1 oktyabr 1915-ci il, N1.
“Tutacağımız yol”
“Dəhşətlərinə şahid olduğumuz böyük müharibə bir həqiqəti -
əsrimizin milliyyət əsri olduğunu isbat etdi.
“Dünyanın xəritəsi qəribə dəyişəcək” – deyə heyrətlə qarışıq bir
cümlə indi bir çox ağızlardan eşidilməkdədir. Dünya xəritəsinin alacağı
yeni şəklə vətəndaşların fədakarlığı, dövlətlərin təşkilatı və orduların
əzəməti ilə bərabər heç şübhə yoxdur ki, vüzuh(aşkarlıq,bəlli) və rüsux(
qətiyyət, möhkəmlik) peyda etmiş milliyyət məfkurələrinin də böyük
təsiri var və olacaqdır”...
“Hər bir millət azadə yaşayıb da tərəqqi edə bilmək üçün üç əsasa
istinad etmək məcburiyyətindədir: dil, din və zaman.
Dilcə biz türküz, türklük milliyyətimizdir. Binaənileyh müstəqil
türk ədəbiyyatı, türk sənəti, türk tarixi və türk mədəniyyətinə
malikiyyətimiz məqsədimizdir. Parlaq bir türk mədəniyyəti isə ən
müqəddəs qayeyi-amalımız, işıqlı yıldızımızdır.
Dincə - müsəlmanız...
Zamanca – biz texnikanın (alyatın) elm və fənnin möcüzələr
yaradan bir dövründəyiz...
...Demək ki, sağlam, mətin və ayama məfkurəli(ideal) bir milliyyət
vücuduna çalışmaq istərsək ki, zaman bunu iqtiza(tələb) ediyor – mütləqa
üç əsasa sarılmalıyız: türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək!”
“Açıq söz” qəzeti, 2 oktyabr 1915-ci il, N1.
Milliyyət və bəşəriyyət
“Milliyyət dövlətdən çox böyükdür. Hətta demək olar ki, milliyyət
dövlətdən daha dərin və daha şümüllüdür(əhatə etmə, şamil olma).
Milliyyətlər bəzən olur dövləti qeyb edərlər, sonra yenidən onu
qazanarlar. Fəqət dövlət millətdən daha geniş, daha vüsətlidir. Bəzən bu
vüsət o qədərdir ki, onun daxilində bir çox milliyyətlər birləşib
böyüyürlər və bundan dövlət heç də zəifləşmiyor. ingilis, Amerika və
Nəsiman Yaqublu
290
isveçrə “dövlətxanələri” göstəriyor ki, orada bir çox millətlər azadlıqla
yaşaya bilərlər və bir qorxu olduğu zaman yan-yana olaraq dövləti
müdafiə də edirlər”.
“Açıq söz” qəzeti, 21 oktyabr 1915-ci il, N16.
Qafqasiyalı millətlər necə yaşamalı?
“Qafqasiyalılar qafqasiyalı qalıb da özlərinə mədəni, məmur və
tərəqqi bir istiqbal(gələcək) arzu edirlərsə, mütləqa biri-birilə anlaşıb
birləşməli, barışıb görüşməlidirlər. Hər kəs öz hüquq və mənafeyini
gözləsin. Fəqət, əql və məntiqdən uzaqlaşmamaq şərtilə!”
“Açıq söz” qəzeti, 23 dekabr 1915-ci il, N68.
Millətin xilası – müasirləşməkdir
“1915-ci ilin oktyabrın ikisində çıxan nömrəsində “Açıq söz” tutacağı
yolunun istiqamətini göstərmək üçün üç nöqtə bəlləmişdi: Türkləşmək,
islamlaşmaq, Müasirləşmək.
Bu üç maddəyi təhlil etmək istəsək, ələlüsul sonuncusu müasirləşməkdən
başlamalıyız.
Müasirləşmək – iştə bütün millətləri səlah (sülh,asayiş) və nicat
yoluna çıxaran böyük vasitə. Müasirləşməyən, zaman və əsrindəki maddi
və mənəvi vasiteyi-mədəniyyə ilə silahlanmayan bir cəmiyyət gərək qan,
irq və dilcə birləşmiş milliyyət və ya din, ruh və vicdanca tanınmış,
beynəlmilliyyət olsun – mümkün deyil. Müdhişi və qanlı bir
rəzmgah(dava meydanı) təşkil edən bu dünyada kəndi(öz) mənliyi, öz
mənəvi ruhu və təbii qəlbi ilə yaşayamaz. Dünyanın həyatından, bu
həyatın ən böyük feyz(həzz,ləzzət) və nemətini təşkil edən istiqlaldan,
mədəni iqtidar və hürriyyətdən məhrum olub qalar”.
“Açıq söz” qəzeti, 9 oktyabr 1916, N299.
Fevral inqilabı – böyük inqilab
“Əmsalı tarixdə görünməyən aləmşümul (bütün dünyaya aid)
müharibənin ən müşkül bir zamanında dünyanın ən böyük bir hadisəsi,
Rusiya inqilabı vaqe oldu...
... Fəqət müvəffəqiyyət üçün bir şey lazımdır. O da sükunət, mətanət,
hissiyyat və təsadüfata tabe olmayıb əql və tədbirə hərəkət etməkdir.
Müsəlmanlara lazımdır ki, sükunət üçün vaqeh olan tələbləri
qulaqlarına alıb kamali etina ilə öz işlərinə məşğul olsunlar və hadisata
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
291
qarşı çaşmayıb, rahat qala bilmək üçün bütün cəmaət qüvvələrini
birləşdirsinlər və birləşmiş qüvvələr ilə yeni hökumətə köməkçi
dursunlar”.
“Açıq söz” qəzeti, 5 mart 1917-ci il, N418.
“istibdadın (zülmün) müqabili - azadlıqdır”
“Cəmaət idarəsinin binası seçki üzərinə qurulmuşdur. Bir adamın
keyfi, xahişi və buyruğu ilə olunan idarəyə istibdad(zülm,mütləqiyyət))
deyilər. istibdadda fikir, təsəvvür, düşünmək, anlamaq və anladığını
demək həqqi olmaz. “Ağa dedi sür dərəyə, sür dərəyə” – bu zərbül-məsəl
istibdad üsul-idarəsinin qanuni, məntiqi və hikmətidir. istibdab olan
yerdə azadlıq, fikir sahibi, iradə yiyəsi olmaq olmaz. Burada ancaq
sürünməli, hanki dərəyə göndərsələr, sürüləcəyiz, durmayıb getməlidir.
istibdadın müqabili – azadlıqdır. Hər kəs fikir və rəy sahibi ola
bilər. Görməmək, eşitməmək mümkündür. Fəqət hiss etməmək,
anlamamaq adamın öz ixtiyarında, öz əlində deyildir. Bu adamın öz
ixtiyarında olmayan xasiyyət insanı azadlığa, özünə ixtiyar almağa vadar
eləmişdir. Qanmaq fikri, eləmək əzm və idarəsini doğurmuşdur”.
“Açıq söz”, 5, 13 aprel 1917, N442, 449.
“Arvadlı - kişili seçkilərdə iştirak etməli”
“Arkadaşlar! Arvad məsələsində cahilanə təəssüf etməyiniz. Çünki
bu təəssüf nəinki müsəlmançılığımıza və millətimizə xidmət etməz, bəlkə
bizi seçkidə əgəliyyətdə (azlıqda)buraxmaq ilə ixtiyarımızı əlimizdən
alar ki, bu da ki, nə şəriətə və nə də millətə müavinət degil, zərər yetirər
və bu da bizi şəriət və milliyyətimiz qarşısında məsul və xəcil edər. Biz
də böylə məsuliyyətli və tarixi zamanda bu məsuliyyəti və bu xəcaləti öz
öhdəmizə götürməməliyiz.
Arvadlı – kişili seçkilərdə iştirak etməli və öz işlərimizin ixtiyarını
öz əlimizə almalıyız”.
“Açıq söz”, 12 may 1917, N471.
Rus imperializmi haqqında
“imperializm demək dünyagirlik, cahangirlik deməkdir. Bu indiki
dünya millətlərini bir-birinə salıb, yer üzünü qan dəryasına döndərən bir
siyasətdir. Bir siyasət ki, köhnə Rusiya idarəsi onun ən qatı
nümayəndələrindən idi. Rusiyadakı millətləri ruslaşdırmaq, Rusiya
Nəsiman Yaqublu
292
xaricindəki millətləri əzmək, daima qonşular haqqında təcavüzkar bir
fikir bəsləmək imperializmin xasiyyətlərindən idi. Bu imperializm idi ki,
iranı bölmək istəyirdi. Bu cahangirlik idi ki, istanbul ilə boğazları almaq
arzusunda idi. Bu dünyagirlik idi ki, Avstriyaya hücum edib, o “qurama”
dövləti parçalamaq fikrində idi”.
“Açıq söz”, 31 may 1917, N485.
Bizə necə Cümhuriyyət lazımdır?
“Fəqət Cümhuriyyətdən – cümhuriyyətə də fərq var. Cümhuriyyət
elə xalqlar üzərinə qurula bilər ki, yenə cümhuriyyəti - ənam məhkum
millətlərin hüququnu tamamilə təmin etməyib xalqın mümtaz (imtiyazlı)
qismi mənafeyinə uydurulsun, biistilah cümhuriyyəti-xass olsun...
...Var olsun Cümhuriyyəti-ənam (xalq cümhuriyyəti)!”
“Açıq söz” qəzeti, 17-30 mart 1917-ci il, N426.
Ərazi muxtariyyəti ideyası
“Rusiyanın ayrı-ayrı xalqları sonradan milli-ərazi muxtariyyəti
prinsipləri əsasında ittifaq dövləti yarada bilərlər...
Tarixin özü, Tamerlanın, Çingizxanın, Aleksandr Makedonskinin
və Roma imperatorlarının timsalında sübut edir ki, heç bir qüvvə, azad
istəklə qurulacaq dövlət ittifaqından başqa, həmin dövlətə daxil olan
millətlərin möhkəm birliyini yarada bilməz”.
1917-ci ilin aprelin 15-dən 20-dək
Qafqaz müsəlmanlarının Bakıda keçirilən Qurultayındakı
çıxışından.
“Kaspi” qəzeti, 19 aprel 1917-ci il.
“islamiyyət...beynəlmiləliyyətdir”
“Hər bir müsəlman milləti öz dili, tarixi, adət və ənənati ilə birləşib,
mədəni bir qüvvət təşkil etməli. Hər bir müsəlman milləti öz-özlüyündə
bir milliyyət “yasağı” vücuda gətirməli, tainki islamiyyət “dərz”i
asanlıqla bağlana bilsin. islamiyyət hər din kimi öz mədəniyyətlərində bir
növ ümumilik tərbiyə ediyor ki, bu da millət deyil, beynəlmiləliyyətdir.
Xristian beynəlmiləliyyəti olduğu kimi, müsəlman beynəlmiləliyyəti
var...”
“Açıq söz”, 25, 26 aprel 1917, N457, 458.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
293
“Rusiyanın idarə forması – Federasiya olmalıdır”
“Rusiyanın idarə forması demokratik respublika olmalıdır. Yer
kürəsinin altıda birini tutan və Kamçatkadan Qara dənizə qədər və
Arxangelskdən iranla sərhədə qədər uzanıb 170 milyon əhalisi olan
çoxmillətli bir dövlət bir mərkəzdən idarə oluna bilməz. Ona görə də
Rusiya dövlətinin idarə forması Federsiya olmalıdır”.
1917-ci ilin mayın 1-dən 11-dək Moskvada keçirilən
Birinci Ümumrusiya qurultayındakı çıxışından.
ihsan ilqar.” Rusiyada Birinci Müsəlman Konqresi”. Ankara,
1990,səh.292-296
Türküstan – baba yurdumuz
“Biz qafqasiyalılar, Türküstanı, o baba yurdunu sevəriz. Biz o
böyük yurdun parlayacağına ümidlər bağlarız. Biz biliyoruz ki, Uluqbəy
rəsədxanası kimi abdat (məlahətli,axıcı) fənninə malik olan yurd
fənn(elm,bilik) düşməni olamaz. Biz düşünüyoruz ki, Fərabi ilə ibn Sina
kimi filosoflar yetirən ölkə elm və fənnə qarşı çıxamaz. Biz biliyoruz ki,
yasası ilə dəmir ordular, tüzüyü (Teymur tərəfindən tərtib olunan
məcmueyi-qəvanini-mülkiyyət) ilə mətin qanunlar vəz edən Çingiz və
Teymur övladı zamanın yasası ilə tüzügünü anlamaqdan mərhum bir hala
gələməzlər”.
“Açıq söz”, 6 sentyabr 1917, N560.
“Var olsun Müsavat!”
“Məsələyə dərindən baxmalı, “Müsavat” qələbəsinin səbəbləri daha
dərinlərdədir. Bir dəfə deyil, min dəfə seçki edilərsə, qalibiyyəti yenə
“Müsavat” qazanar. Çünki bu təbiidir. Çünki müsəlman əmələsi (fəhləsi)
əksəriyyətdədir. Çünki bu əksəriyyəti təşkil edən müsəlman və türk
əmələsi “Müsavat”a etibar edir. Ancaq ona inanır. Bunu dərk etməli...
Yaşasın türk-müsəlman demokratiyası! Yaşasın bütün demokratiyanın
ittihadı, var olsun Müsavat!”
“Açıq söz”, 26 oktyabr 1917, N598.
Nəsiman Yaqublu
294
“Siyasi firqələri olmayan bir millətin...”
“Siyasi firqələri (partiyaları) olmayan bir millətin siyasi duyğusu,
siyasi düşüncəsi olamaz. Siyasət meydanına hər milləti siyasi firqələr
çıxarar, siyasi fikirlər siyasi firqənin ehtimamilə (səyilə) xalq arasında
intişar(yayılma,dağılma) tapar. Fəqət bir firqə xalqın hüsni-rəqbətini o
vaxt qazanar, milləti öz başına o vaxt toplaya bilər ki, cəmaətin milli
amal və arzularına müvafiq proqramı yürüdərək, təşkili təbiətə (həyata)
yaxın olsun”.
“Müsavat” Partiyasının 1917-ci ilin oktyabrın 26-31-də
keçirilən I qurultayındakı çıxışınd
“Açıq söz”,27oktyabr-2 noyabr, 1917-ci il, N599-604.
“insanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!”
“Yalnız din birliyi müasir məna ilə bir millət təşkil edə bilməz.
Milliyyəti təşkil edən müştərək əlamətlərin başlıcası dil, din, adət və
ədəbiyyatdır. Bu nöqteyi-nəzərdən bütün türklər bir millətdir. Təbii milli
olduğu, milliyyətimizdə yalnız dinlə deyil, başlıca din üzərinə müstənit
hərsən (istinad etmə, dəlil) təəssüf eylədiyi qənaətiylə biz bu günkü
haliylə müttəfiq olan geniş türk dünyasının bir gün gəzib
mütəəhhid(öhdəsinə götürən) və müttəfiq bir türk aləmi təşkil edəcəyinə
inanırıq”.
Milli istiqlala malik olmayan bir millət, hürriyyət və mədəniyyətini
də hifz edə bilməz. insanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!”
“Müsavat” Partiyasının 1917-ci ilin oktyabrın 26-31-də
keçirilən I qurultayındakı çıxışından.
N.Yaqublu.”Məmməd Əmin Rəsulzadə”. Bakı,199,səh.64
“Müsavat nədir?”
“Müsavat” Qafqasiya Azərbaycan türklərindən təşkil olunmuş
siyasi bir firqə olub, möhkəm və mətin bir proqrama sahibdir. Mərkəzi
Bakıda, şöbələri isə bütün Rusiyada və qeyri məmləkətlərdədir”.
“Müsavat nə deyir?”
“Müsavat deyir: bütün millətlər öz müqəddəratlarını təyin etməyə
muxtardırlar.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
295
Müsavat deyir: bütün millətlərin öz müqəddəratını təmin etməyə
həqləri vardır...
Müsavat deyir: bəşəriyyət aləmini təşkil edən millətlərin biri də
Qafqasiya Azərbaycan türkləridir. Azərbaycan türkləri də bəşəriyyət
gülüstanında özlərinə məxsus bir baxça ayırıb Rusiya istibdadının zülm
pəncələri altında məhv və nabud (olmamaq) olan mədəni, ədəbi, ictimai
və siyasi güllərini əkib özlərinin də varlıqlarını bütün dünyaya bildirmək
istiyorlar”.
“Müsavat nə istəyir?”
“Müsavat bütün Avropa hökumətinin zülm və məşəqqət zənciri
altında yaşayan və özlərinin milli və ictimai həyatlarına vida etmiş olan
bütün islam millətlərinin azad olub hürr yaşamalarını arzu ediyor...
...Bakı, Gəncə, irəvan və qeyri-əyalətlərdən ibarət olan Qafqasiya
Azərbaycanı üçün muxtariyyat və istiqlal istəyir.
...Müsavat Rusiyada yaşayan bütün islam milləti üçün əgər məhəlli
muxtariyyat mümkün olmasa, milli və mədəni muxtariyyat tələb edir”.
“Açıq söz”, 2 fevral 1918, N671.
“Azərbaycan xoşbəxt olacaq”
“Dünya müharibəsindən və Rusiya inqilabından doğulub, siyasi
həyata ilk addımını Azərbaycan idealı hazırda sözlə deyilə bilməyən
gərgin illər keçirir. Bu yeni doğulmuş siyasi türk övladı böyüyüb yaşa
dolacaqmı, başqa xalqlar arasında yer tutacaqmı? Yoxsa sısqa uşaq kimi
məhv olacaq?
Əfəndilər, demək istəyirəm ki, Azərbaycan hətta Qafqazda ən azadlıqsevən
və inqilabi respublika sayılan Gürcüstan da xoşbəxt olacaq!”
Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci ilin 17 iyununda
Gəncədə keçirilən toplantıdakı çıxışından.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B.,2012,səh.70-71.
Nəsiman Yaqublu
296
Bakını azad etməliyik!
“...lakin nə olursa-olsun Siz Bakını almalısınız. Qoy hər kəs fakt
qarşısında qalsın. Əgər bu, baş tutarsa iş tamam başqa xarakter alar.
Bolşeviklər vuruşacaqları ilə qorxuda bilərlər, lakin güman edirəm ki,
onlar vuruşmayacaqlar. Onlar hazırda daxili həyəcan içindədirlər”.
1918-ci ilin 6 avqustunda Xarici işlər Naziri
M. Hacınskiyə göndərdiyi 18 saylı məlumat.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 79-80.
“Bakı Azərbaycanın, Azərbaycan da Bakınındır”
“Bakı Azərbaycanın, Azərbaycan da Bakınındır. Bakını Azərbaycandan
ayırmaq istəyən kim olursa, Azərbaycanın həyatına qəsd etmişdir.
Bakısız Azərbaycan təsəvvür oluna bilməz. Bakı tarixən də, indi də bir
türk şəhəri və müsəlman bölgəsidir. istiqbalən də elə olaraq
Azərbaycanın paytaxtını təşkil edəcəkdir...
... Azərbaycan bu günkü milli və mənəvi işığını da Bakıdan alır...
Bakı-Azərbaycanın qapısıdır...
... Türkiyə üçün istanbul, Almaniya üçün Berlin, Rusiya üçün
Moskva nə isə, Azərbaycan üçün də Bakı ondan artıq olmasa da, odur”.
“Tərcümani-həqiqət” qəzeti, istanbul, avqust 1918-ci il.
“Azərbaycan” qəzeti, Gəncə, türkcə,15 sentyabr 1918-ci il, N1.
Azərbaycan Parlamentinin
açılışında çıxış
“Möhtərəm Millət vəkilləri! Azərbaycan Milli Cümhuriyyətinin ilk
parlamentosunu açmaq səadətinin, Siz möhtərəm millət vəkillərini təbrik
etmək şərəfinin öhdəmə düşməsi ilə iftixar edirəm (alqışlar)... Əfəndilər,
Rusiyada zühur edən böyük inqilab digər həqiqətlər arasında bir böyük
həqiqəti dəxi elan etmişdi. Bu həqiqət millətlərin hürriyyət və istiqlal
haqları idi”.
1918-ci il 7 dekabr. Azərbaycan Parlamentinin
açılışındakı çıxışından.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 84.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
297
“Müsavat” Partiyası Azərbaycanın müstəqilliyi
bayrağını yüksəklərə qaldırıb
“Biz o zaman ki, bizim üçün ən yaxşı məsələni – “Azərbaycan
muxtariyyətini müdafiə edirdik, biz onda sağ və sol tərəfdən amansız
tənqidə məruz qalmışdıq. Sağdan deyirdilər ki, azərbaycançılıq şüarı ilə
siz müsəlmanları parçalayırsınız, türkçülük bayrağı qaldırmaqla” – Allah
yıxsın – siz islamın əsasını sarsıdırsınız. Soldan isə bizi məzəmmət
edirdilər ki, Azərbaycan muxtariyyətini tələb edərək biz vahid demokratik
cəbhəni yarırıq. “Müsavat” Partiyası birinci olaraq Azərbaycanın
müstəqilliyi bayrağını yüksəklərə qaldırmışdır. Beləliklə, müsəlman
partiyaları arasında Azərbaycan ideyasında fikir ayrılığı yoxdur. Xalqın
şüurunda Azərbaycan ideyası artıq möhkəmlənmişdir...Bir dəfə yüksələn
bayraq bir daha enməz!”
Azərbaycan Parlamentinin 1918-ci il 7 dekabr
tarixli açılışında çıxışı.
“Azərbaycan” qəzeti (rusca), 13 dekabr 1918-ci il, N59.
“Üçrəngli bayrağımız hamımızı birləşdirir”
“Bəli, artıq Azərbaycan ideyası barədə firqələrimiz arasında fikir
ixtilafı(ayrılığı) yoxdur. Azərbaycan fikri millətin şüurunda yerləşmişdir.
Üçrəngli əziz bayrağımız hamımızı siyasətcə birləşdirir. Azərbaycanın
istiqlalını müdafiə etmək hamımız üçün ortaq bir proqramdır. Ona görə
firqələr Azərbaycan ideyasını propaqanda(təbliğ) etməklə deyil, mövcud
faktın siyasətən, hüquqən və xaricən müdafiəsi ilə məşğul olmalıdırlar”.
Azərbaycan Parlamentində Müsavat Partiyası
Bəyannaməsini elan etməsi. 1918-ci il dekabr.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 85.
“Unudulmaz faciə” – 31 Mart qırğını
“Martın 31-i bizə Azərbaycan tarix siyasətində unudulmaz iki günü
xatırlatıyor: günlər var ki, sevincinin böyüklüyü ilə, günlər də var ki,
fəlakət və qüvvəsinin əzəməti ilə unudulmaz.
31 Mart ikinci günlərdən idi. Bu gün tarixin qeyd edə bildiyi
“Aşura”, “varfolomey gecəsi” kimi xainanə bir surətdə hazırlanmış siyasi
faciələrdən birisi idi.
Nəsiman Yaqublu
298
...Martda tökülən qanlar türklərdəki milliyyət və hürriyyət fikrini,
Azərbaycan atəşi-müqəddəsini söndürə bilmədi!”
“Azərbaycan” qəzeti, 31 mart 1919-cu il.
“Yaşasın istiqlal! Yaşasın Azərbaycan!”
“Vətəndaşlar, millətdaşlar! Bu gün Azərbaycanın ən şərəfli bir
günü, ən əzəmətli bir anı, ən unudulmaz bir bayramı, bir dəmidir. Bu gün
Azərbaycan tarixdə bir mövcudiyyət göstərmişdir, bu gün müqəddəratına
hakim olmuş, bu gün feyzli(bərəkətli,nemətli) bir istiqlal yolunu tapmış,
bu gün yaşadığını bilmiş, bu gün əməlinə nail olmuş və tamam keçən il
bu gün ilk dəfə olaraq: Yaşasın istiqlal! – demişdir...
... Yaşasın istiqlal! Yaşasın Azərbaycan!”
Azərbaycan istiqlalının 1 illik Bayramı münasibəti ilə
başçılıq etdiyi Müsavat Partiyasının xalqa müraciətindən. 1919-
cu il.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 95.
15 Sentyabr – Bakının Qurtuluşu Günüdür!
“Bu gün yalnız paytaxtımızın Qurtuluşu günü olmaqla deyil,
doğma ordumuzun ilk dəfə olaraq bütün ərkan və rüsaləsilə (qərargah və
sərkərdələri ilə) birlikdə xristian kilsəsinin nümayəndələri iştirak etmək
surəti ilə paytaxtımızın üzərində parlaq bir surətdə rəsmi keçid etdiyi
gündür. Bu etibarla Sentyabrın 15-i Qurtuluş Günüdür!”
“Azərbaycan” qəzeti, 18 sentyabr 1919-cu il, N62.
“Azad, müstəqil Azərbaycan”
“Əfəndilər! Bizim azad, müstəqil Azərbaycan xalqının mərkəzi
şəhərində Partiyanın II Qurultayını açmağa çox şadam (gurultulu
alqışlar). iki il əvvəl bu gün bu gün gördüklərimiz yox idi. Əziz
yoldaşlar! Biz Türklər birgə çox çətinliklər yaşasaq da, işıqlı gələcəyə
inamımızı itirmədik. Biz inanırdıq ki, idealımız həyata keçəcək və bu
inam nə zamansa əcdadlarımızı xilas edən kimi bizi də xilas etdi...”
“Müsavat” Partiyasının 1919-cu ilin dekabrında
Bakıda keçirilən II Qurultayındakı çıxışından.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 97.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
299
“Müsavat” Türk tarixinin bir parçasıdır”
“Əfəndilər! Məndən əvvəlki arkadaşımız sizə türklüyün uzaq tarixindən
bəhs elədi. Mən sizə sizin də yaşadığınız, bərabər içində bulunduğumuz
(olduğumuz) və kəndimiz (özümüz) yaratdığımız tarixdən söhbət
edəcəyəm. Bu da bir türk tarixidir. Türk tarixinin bir parçasıdır...”
“Azərbaycan təşəkkülündə Müsavat”
mövzusunda oxuduğu mühazirə.
“Müsavat” kitabxanası, sayı 5. Bakı, 1920-ci il.
Təslim nə demək? Bizi buradan süngü çıxarmalıdır!
“Əfəndilər, mütəcaviz(təcavüz edən) bir ultimatum qarşısında
qalmışıq. Burada təslimdən bəhs edirlər. Fəqət əfəndilər, təslim nə
demək? Kimə tərki mövqe edirlər? Biz buraya millətin iradə və arzusu ilə
gəldik, bizi buradan yalnız qüvvət və süngü çıxarmalıdır...”
Azərbaycan Parlamentinin son iclasında
çıxışından. Bakı, 1920-ci il 27 Aprel.
N. Yaqublu. Müsavat Partiyasının Tarixi. B., 1997, s. 112.
“Ey Gənclik! Sənin öhdəndə böyük bir vəzifə var...”
“Ey gənclik! Ey əsrimizin Siyavuşunun böyümüş oğlu! Sənin
öhdəndə bir vəzifə var. Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq,
müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdı. Onu min müşkülatla ucaldaraq dedi ki:
- Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!..
Bunu deyərkən o, bu günkü ökcüzanə mənzərəni hesaba almamış
deyildi. Bu onun tərəfindən təsəvvür olunmuşdu. O, sənin o zaman bu
bayrağı gənc çiyinlərinə alıb məsumanə bir tərzdə küçə-küçə dolaşaraq:
“irəli, irəli Azərbaycan əsgəri” – deyə əsgər kimi addım atmağını
görmüşdü və bu sözü cəsarətlə söyləmişdi.
Əlbəttə ki, sən onun bu ümidini qırmayacaq, bu gün parlament
binası üzərindən Azərbaycan Türklərinin yanıqlı türkülərinə mövzu
olmuş, ürəklərinə enmiş bu bayrağı təkrar o bina üzərinə dikəcək, Böyük
Dəmirçinin geri dönüşünü görüncə onun tərəfinə keçəcək,
-Ya qazi və ya şəhid olacaqsan!”
Lahıc, iyul 1920-ci il.
M. Ə. Rəsulzadə.” Əsrimizin Siyavuşu”. Istanbul, 1923,səh.70
Nəsiman Yaqublu
300
istiqlal məfkurəsi
“Kommunizm nə edirsə-etsin, Rusiya imperializmi hansı rəngə
girirsə-girsin, meydanda bir həqiqət var: millətlər özlərini tanımışlar,
Azərbaycan türk olduğunu idrak eyləmiş. ill
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası MARŞAL PiLSUDSKi iLƏ MÜNASiBƏTLƏRi
Qeyd edək ki, 1920-ci illərin ortalarından başlayaraq
M.Ə.Rəsulzadə, Ə.M.Topçubaşov, M.
Vəkilli Polşa rəsmiləri ilə məktublaşırdılar.
Polşa dövlətinin arxiv sənədlərində M.Ə. Rəsulzadənin
Polşanın Xarici işlər Nazirliyi və
Marşal Pilsudski ilə şəxsi yazışmaları qorunub
saxlanılır. Həmin məktubların biri azərbaycanlı
zabitlərin Polşa ordusunda hərbi xidmətə cəlb
edilməsi ilə bağlıdır. Türkiyənin istanbul
şəhərindən, 1923-cü ilin 31 martında J.
Pilsudskiyə ünvanlanmış bu məktubun böyük
tarixi əhəmiyyəti vardır:
“Zati-aliləri Marşal Pilsudski
Polşa Ali Baş komandanı
Cənab Marşal!
1920-ci il aprel ayında Sovet ordusu
tərəfindən Azərbaycanın işğal
edilməsindən və milli hökumətin -
hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından
sonra Azərbaycan Ordusunun
intizamlı zabitlərinin böyük bir
hissəsi qırmızı qəsbkarların vəhşi
intiqamlarından xilas olmaq üçün
ölkəni tərk etmək məcburiyyətində
qalmış və həmsərhəd ölkələrə
köçmüşlər.
Nəsiman Yaqublu
268
Marşal Pilsudskinin
M.Ə.Rəsulzadəyə göndərdiyi
məktub (fransızca yazılıb)
Bunlardan 10 nəfər zabit, hansı ki,
milli orduda mühüm vəzifələr tutmuş
və düşmən Qızıl ordunun silahlı qarşıdurmasına
müqavimət göstərmişdilər,
daha sonra isə Qızıl ordunun dözülməz
özününküləşdirmə boyunduruğuna
qarşı bir sıra kütləvi üsyanlarda çıxış
etmişdilər, hal-hazırda Konstontinopolda
(istanbulda) mühacir kimi yaşayırlar.
Krım Tatar Parlamentinin təmsilçisi
və Prezidenti cənab Cəfər Seydəhməd
öyrənmişdir ki, Siz onun
başçılığı ilə nümayəndə heyətinin
Varşavada sonuncu səfərində azərbaycanlı
zabitlərin cəsur Polşa ordusu
sıralarında xidmət etmək təklifini, onların
hərbi biliklərini genişləndirmək
arzusunu çox səmimiyyətlə qəbul etmisiniz. Onların təmənnasız qəbuluna
Sizin razılığınız mənə bu lütfkar vəziyyətdən istifadə etmək və Sizin
şəxsinizdə zati-alilərindən bu mövzuda lazımi müsbət qərarları əldə etmək
xahişini etmək iznini verir.
Mən əminəm ki, nəcib Polşa xalqı tərəfindən göstərilən xidmət bizim
tarixin bu çətin dövründə qəbul ediləcək və Türkiyə tərəfindən Azərbaycanın
qiymətləndirilməsi, çox illərdən bəri bizim millətimiz arasında
mövcud olan parlaq dostluq əlaqələrinin sübutuna xidmət edəcəkdir.
Sizə dərin təşəkkürümü bildirərərk, Sizə bəslədiyim yüksək ehtiramımı
Zat-Alilərindən qəbul etməyinizi xahiş edirəm.
M. E. Rəsulzadə
Azərbaycan Milli Birliyin Prezidenti
Konstontinopol, 31 mart 1923
Əlavə: zabitlərin siyahısı” (1, v.3,4,5,6).
M.Ə.Rəsulzadənin bu məktubu fransız dilində yazılmışdı.
Qeyd edək ki, Qafqazdan olan müqaviləli zabitlərin vəziyyəti ilə Marşal
Pilsudski birbaşa özü məşğul olur, onları ciddi diqqətdə saxlayırdı.
M.Ə.Rəsulzadənin məktubuna cavab olaraq Marşal Pilsudski yazırdı:
“Zati-aliləri cənab M.Ə.Rəsulzadəyə, Azərbaycan Milli Mərkəzinin
prezidentinə, Konstontinopola
Cənab Prezident!
Mən Sizin 31 mart 1923-cü il tarixli Azərbaycan ordusunun öz istəklərini
nümayiş etdirən zabitlərinə aid olan məktubunuzu təsdiq edirəm.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
269
“Jozel Pilsudiski”
məqaləsi
Mənim ən böyük arzum Azərbaycan ordusunun igid zabitlərini qoruya
bilmək və eyni zamanda onları bizim orduya qəbul etməkdir.
Hazırda hərbi məktəblərimizdə kifayət sayda yer olmadığından bu
sualın qəti həllinə 1923-cü ilin payızına qədər cavab verməmək məcburiyyətindəyəm.
Cənab Prezident! Sizə olan dərin ehtiramımı qəbul etmənizi arzu
edirəm.
Polşa Ordusunun Ali Baş Komandanı
Marşal Pilsudski” (1, v.34).
Qeyd edək ki,M.Ə. Rəsulzadənin Polşa
və polyaklar mövzusunda yazdığı
məqalələr sırasında Marşal Jozef
Pilsudski haqqındakı yazısı xüsusi yer
tutur. “Qurtuluş” jurnalının 1935-ci ilin
may-iyun aylarının 7-8-ci sayında çap
edilən bu məqalənin böyük əhəmiyyəti
vardır. Müəllif öz xalqının azadlığı
uğrunda yorulmadan mübarizə aparan
bir şəxsiyyətin maraqlı obrazını
yaratmış, onun mənalı həyatı ilə bağlı
maraqlı məqamları əks etdirə bilmişdir.
Məqalə Marşal Pilsudskinin ölümü münasibətilə
yazılsa da, bədbinlik ruhundan
uzaqdır. M. Ə. Rəsulzadə ölməz
Pilsudskinin ölümünün yalnız polyaklar
üçün deyil, eləcə də, bütün azadlıqsevər
xalqlar üçün ağır itki olduğunu göstərir.
Və qeyd edir ki, bu insanın ölümündən
bütün polyak xalqı kədərli və üzüntülüdür. Müəllif yazır: “Lehistan
(Polşa) qaralara bürünmüş, lehlilər milli bir matəm yaşayırlar.
Milli Qəhrəman Marşal Pilsudski həyata vida etmişdir.
Rəisicumhur (ölkə başçısı) i. Moiseyski yayılan matəm bəyannaməsində
“Lehistan tarixinin ən böyük insanını qeyb etdi” - deyir. Bu böyük
insan leh vətənpərvərliyinin parlaq bir timsalı idi. Bir timsal ki, tabutu
önündə ayrılıq nitqi söyləyən rahib onun haqqında “Tanrı onu özünə
bənzədərək yaratmış və qəhrəman başına krallarınkından da şərəfli bir tac
qoymuşdur” demişdi.
işdə, milyonların qəlbinin ən incə tellərinə toxunan, sevgi və təəssüb içərisində
Krakovda, Lehistanın bu əski paytaxtında krallarla milli qəhrəmanların
Nəsiman Yaqublu
270
yaratdıqları Lehistan əzizlərinin türbəsinə təslim olunan Pilsudskinin Lehistan
tarixindəki əhəmiyyət və tutduğu yerini göstərən biri siyasi, o biri dini olmaq
üzrə iki tərifdi.
Bu tərifləri mübaliğəli sayanlar belə inkar edə bilməz ki, əsirlikdən sonra
yenidən hürriyyət və istiqlalına qovuşan bir millətin öldükdən sonra diriliyini
göstərən bir simvol olmaq üzrə Pilsudskinin adı dünyalar durduqca duracaq və
millətlərini zülmdən qurtarmış tarixin ən böyük isimləri arasında məxsus bir
minnət və hörmətlə anılacaqdır” (2, s. 192).
Sonra müəllif Pilsudskinin inqilabçı fədakar xüsusiyyətlərindən danışır.
Göstərir ki, mənsub olduğu siyasi partiyanın proqramına da Polşanın istiqlalı
ideyasını məhz o daxil etmişdi. M.Ə.Rəsulzadə məqaləsində Pilsudskinin
vətənpərvər inqilabçı olmasının səbəbini də açıqlayır. Qeyd edir ki, Pilsudskinin
ailəsi də üsyan və inqilab ənənəsinə bağlı olmuşdur. 1863-cü il üsyanından
sonra sürgün edilənlər arasında onun da doğmaları var idi. Jozef Pilsudskinin
“çökən imperatorların yerində Lehistan Cümhuriyyəti” fikrini təqdir edən
məqalə müəllifi göstərir ki, 1920-ci ildə Varşavanı işğal etmək istəyən rus
ordularına qarşı polyaklar onun başçılığı altında böyük savaş açdılar. Bununla
da Pilsudski yalnız Polşanı deyil, həm də Avropa mədəniyyətini bolşevizmdən
qoruyub saxladı.
Müəllif qeyd edir ki, yeni və güclü idarəçiliyi olan Polşa dövlətinin formalaşmasında
J. Pilsudskinin danılmaz xidmətləri vardır. Polşa aparılan doğru
xarici siyasət nəticəsində Avropada bir güc mərkəzinə çevrilməkdədəir. Müəllif
yazır: “Müttəfiqi Fransanın Sovet Rusiyası ilə oynamasına qarşı o, öz
mənfəətini Almaniya ilə anlaşmada tapır. Rus ordularının nə məqsədlə olursaolsun
Lehistan yolu ilə keçməsi ehtimalının Varşavada nə kimi bir ciddiyyətlə
rədd edildiyi məlumdur” (3).
Müəllif Pilsudski haqqında yürüdülən “diktator” fikrinə isə belə münasibət
bildirir: “Pilsudskini hərb sonu Avropasında yetişən diktatorlar zümrəsində
saymaq bir adətdir. Fəqət diktatorluq mənəvi qüvvətə dayanan, şəxsi bir
hakimiyyətdirsə, Pilsudski həqiqətən də bir diktatordu. Sözün mənəvi mənası
ilə onu biz yeni Lehistanın yeganə sahibi olaraq qəbul edə bilirik. Bu mənəvi
üstünlüyünü o, yalnız bütün varlıqları ilə özünə bağlı olan legionerlər üzərində
deyil, geniş xalq kütlələri üzərində də qurmuşdu. Hər türlü yaşayışdan uzaq
Belveder sarayına çəkilən və xalqca “baba” deyə anılan bu “dərvişin” rəsmi
mövqeyi sadə hərbiyə naziri ikən, mənəvi nüfuzunu sezməyən bir lehli
tapılmaz.
Siyasi müxalifləri onu proqramsızlıqda ittiham edirlər, ətrafındakı zümrənin
bir firqə deyil, bir qəsd olduğunu irəli sürürdülər. Ölümündən bir az əvvəl
bitirmiş və rəsmən qəbul etdirmiş olduğu yeni qanunu-əsaya görə o, həqiqətən
də firqəçi olmadığını, firqələri və firqə proqramlarını inkar etdiyini göstərmişdir.
Onun yeganə proqramı qüvvətli Lehistandır və yeganə taktikası da bu məqsədi
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
271
təmin edən icraatdır. Müvəffəqiyyət dərəcəsi, təcrübəylə anlaşılacaq bu sisteminin
binası ilə, demək olar ki, Yeni Lehistanın qurucusu öz ciddi fəlsəfəsinin
bir xülasəsini vermişdir.
Öyla ya!.. O, nəzəriyyədən ziyadə bütün həyatında yalnız bir hərəkat və
aksion adamı olaraq qalmışdır. Bir aksion ki, tək bir qayəsi, tək bir istəyi vardır:
- Müstəqil və qüvvətli Lehistan!..” (2, s. 194).
Müəllif göstərir ki, indi hamını düşündürən, narahat edən Pilsudskidən
sonrakı Polşanın-Lehistanın taleyidir. indi nə baş verəcək? Polşanın işləri necə
gedəcək? Sonra müəllif bir həqiqətin və reallığın mövcudluğunu ortalığa
qoyaraq Polşanın irəli gedəcəyini əsaslandırır; o da Pilsudski kimi böyük bir
qəhrəman yetişdirən xalqın necə ağır olsa da, hər çətinliyə dözə biləcəyidir.
Digər tərəfdən, Lehistan idarəçiliyinin mövcud intizamı, Polşa xalqının dünyanı
heyrətdə qoyan intizamı da, polyakların Pilsudskisiz də yaşaya biləcəyini sübut
edir. Bir həqiqət isə indidən özünü göstərməkdədir: Pilsudski yoxsa da,
Pilsudskiçilik vardır və yaşayır” (2, s. 194).
M.Ə.Rəsulzadə Polşanın qəhrəman oğlu Pilsudski haqqında olan məqaləsini
belə yekunlaşdırır: “Mənalı yaşadığı kimi, dünyadan getməsini də yaxşı bilən
marşalın vətəndaşlarına buraxdığı vəsiyyət diqqəti cəlb edir: ürəyinin Vyanada
anasının ayaqları altında basdırılmasını, beyninin tədqiqat üçün elm adamlarına
verilməsini, vücudunun da Vaveldəki tarixi türbəyə götürülməsini istəməklə o,
adətən demək istəmişdir ki, hər Lehli qəlbi ilə anasına, beyni ilə elmə, vücudu
ilə də milli tarixinə verilməlidir.
Sadə bir lehlimi?.. Xeyir!
Pilsudski kimi qəhrəmanlar bütün milliliklərinə rəğmən bəşəridirlər. Onların
öz millətlərinə etdikləri müraciət, bütün insanlara, hələ bənzər vəziyyətdə olan
millətlərə edilmiş bir müraciətdir.
Bilxassə, Lehistan qəhrəmanının müraciəti ki, bütün həyatını Rusiya imperializmi
kimi, bizim də düşmənimiz olan bir qüvvətə qarşı mücadilədə
keçirmiş və bizim tanıdığımız milliyyət ilahəsınə ibadəti özünə din olaraq qəbul
etmişdir.
Leh millətinin itkisi böyükdür. Matəmi ölçüyəgəlməzdir. Biz də böyük itkidəyik.
Bizim millətlərimiz də təəssürdədir. Lehlilər milli böyük bir qəhrəman
itirdilər. Başları sağ olsun. Biz də əsir millətlərin mənəvi bir rəhbərini itirdik.
Böyük acıda onlarla ortağız.
Lehli vətənpərvərlər çalışacaqlar ki, Lehistan daima qüvvətli və böyük qalsın.
Biz də mücadiləmizdə davam edəcəyik ki, millətlərimiz qurtulsun, bir
müstəqil dövlət olsunlar!” (1, s. 194).
Ədəbiyyat:
1)Polşa Respublikası,Hərbi Qüvvələr Mərkəzi Arxivi.iş-3180(Məxfi sənədlər). 2).Rəsulzadə
M.Ə. Jozef Pilsudski.”Qurtuluş” jurnalı,Berlin,1935,May-iyun N7-8. 3).”istiqlal”qəzeti,
Berlin,1933 N49.
Nəsiman Yaqublu
272
Adolf Hitlerə münasibəti
M.Ə.Rəsulzadənin Almaniyanın
1932-1945-ci illərdəki dövlət başçısı Adolf
Hitlerlə birbaşa görüşü və münasibəti
olmayıb. Onun Almaniya hökuməti ilə
əlaqələri Şərq Nazirliyinin SSRi Millətləri
üzrə Baş idarəsinə başçılıq edən professor
Qerhard Von Mende və Almaniyanın sabiq
Moskva Böyükelçisi, Xarici işlər Nazirliyinin
təmsilçisi Şulenberq vasitəsi ilə
olub. M.Ə.Rəsulzadənin Almaniya hökuməti
ilə əlaqə qurmaqda başlıca məqsədi
sayı 70 minə qədər olan azərbaycanlı əsirləri
xilas etmək və Azərbaycanın müstəqilliyinin
Almaniya hökuməti tərəfindən
qəbul edilməsi idi. Bununla əlaqədar o, Almaniyada olarkən “Milli
Azərbaycan Komitəsi”ni yaratmış, Almaniya hökuməti ilə danışıqlar
aparmışdı. Lakin Hitler “komitələr” deyil, məhdud səlahiyyətli “milli komissiya”
lar yaratmağa üstünlük vermişdi.
Hitlerə və onun faşist ideologiyasına olan münasibətini isə
M.Ə.Rəsulzadə belə bildirirdi: “Hitlerçilik hər şeydən əvvəl kommunizm
demaqogiyasına qarşı çıxış etmək üçün yaranmış bir ideyadır. O,
faşizm kimi öz müxaliflərindən diktatorluq fikrini götürmüş, lakin
oradakı beynəlmiləlçiliyi millətçiliklə əvəz etmişdir”.
Almaniyada 1932-1934-cü illərdə nəşr edilən “Demokrasi və
Sovetlər” məqaləsində isə M.Ə.Rəsulzadə faşizmə münasibətini belə
açıqlayırdı: “Daxildə xaricdəki düşmənlərinin qənaətincə, Hitlerizm
demokrasi rejiminin müxalifi olaraq iş başına gəlmiş, təsisinə başladığı
idarə italiyada olduğu kimi, faşist diktatorluğu imiş”.
Bax: N.Yaqublu. “Azərbaycan legionerləri”. Bakı, 2005.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası STALiNLƏ ƏLAQƏSi
Qeyd edək ki, Stalinlə M.Ə.Rəsulzadənin
yaxın münasibətləri şübhəsiz ki,
olub. Hər ikisinin apardığı mübarizənin də
hədəfi eyni idi – çarizm rejimi. M. Ə. Rəsulzadə
“Müsavat” Partiyasındakı fəaliyyətinə
qədər sosial-demokrat ideyalara sahib
olub, bolşeviklərlə yaxınlıq edib. Müəyyənləşdirilib
ki, Stalin Bakıya 1904-cü ilin
iyununda bolşevik təşkilatının fəaliyyətini
gücləndirmək üçün gəlib. O, yüksək bacarığı,
çalışqanlığı və sarsılmazlığı ilə seçilirdi.
Dostları isə onu “Koba” adlandırırdı.
Koba gürcülərdə bir quldur dəstəsinin
qəhrəmanının adı idi. Bakıya gələndə -
1904-cü ildə onun 25 yaşı vardı. Onun və
fəaliyyətini gücləndirdiyi RSDFP-nin Bakı təşkilatının əsas məqsədlərindən
biri burada olan fəal siyasətçiləri və təşkilatları öz tərəflərinə
çəkmək idi.M.Ə.Rəsulzadənin də o zaman yaratdığı “Azərbaycanlı Gənc
inqilabçılar Dərnəyi” müsəlmanlar arasında maarifçilik fikirlərini yayır,
təşkilat üzvlərində milli hisslər oyadır, rus məktəblərində tədris olunmayan
türk dilini öyrədir, fəhlələr arasına gedib azadlıq və inqilabi fikirlər
yayırdı. Bu təşkilatın fəallığı Stalinin və onun bolşevik dostlarının
diqqətinə səbəb olmuşdu.
Onları ilk dəfə əmisi oğlu M.Ə.Rəsuloğlu tanış edir. M.Ə.Rəsulzadə
ilk görüşlərini belə xatırlayır: “Bakı ətrafında yerləşən Balaxanı
neft mədənləri tərəfdə bir zavodun fəhlələrinə məxsus evlərdən birində
olduqca bəsit bir otaqda qarşımıza arıq, ortadan bir az hündür boylu bir
şəxs çıxdı. Sadə geyimli bu zatın çopur-çopur olan üzünə diqqət etdim.
Ciddi bir halda gülümsəyirdi. Bizi təbii və sərbəst bir əda ilə qarşıladı.
Rusca danışığında gürcü ləhcəsi qüvvətli hiss olunurdu. Təbii xoş-beşdən
sonra söhbət siyasi və sosial məsələlər üstünə keçdi” (1, s. 14-15).
Sonradan çarlıq əleyhinə olan müəyyən toplantılarda həm də “Təkamül”
qəzetinin təmsilçisi olan M.Ə.Rəsulzadənin çıxışını Stalin müdafiə
etmişdi.
M.Ə.Rəsulzadə 1908-ci ildə Bakıda i.V.Stalinlə olan bir görüşündə
isə onun təklifi ilə “Qudok” qəzeti üçün “Gənc türklərin qələbəsi
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
263
haqqında” məqalə yazdığını da bildirir. Həmin məqalə ilə bağlı fikir
müxtəlifliyi olsa da, Stalin müdaxilə edir: “Rəsulzadənin məqaləsi
yerindədir, orada yürüdülən mühakimə
çox haqlıdır, məqalə basılmalıdır” (1. s.
17).
1908-ci ilin martın 25-də Stalin
Bakıda həbs edilir, Bayıl həbsxanasına
salınır. Həmin ilin mart-sentyabr ayında
onu qaçırmaq baş tutmur. Stalini
Voloqda quberniyasının Solviçeqodsk
şəhərinə sürgün etmək qərara alınır. Ona
istənilən köməyi etmək üçün isə partiya
kassasında pul yox idi. Belə bir vaxtda inqilabçılar
M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi
“Nicat” cəmiyyətinin iştirakı ilə
“Nüfuzlu olan məşhur xanım və bəylərdən,
tanınmış aktyor və aktrisalardan mürəkkəb
bir dəstə ilə bağ gəzintisi” düzəldirlər.
Nəticədə yaxşı gəlir əldə edilir.
M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bizim hissəmizə düşəcək gəlir hesabına yoldaş
Kobanın (yəni Stalinin) qaçırılmasını finansə etmək üzrə 200 rublə
istəmişdilər”. Gəzintinin üçüncü günü pulu apararkən faytonların
qabağını əvvəlcədən hazırlanmış silahlı adamlar kəsir. Pulu alıb
aparırlar”.
M.Ə.Rəsulzadənin doğulduğu Novxanı kəndinin yaşlı adamları isə
onun Stalini çar polisindən gizlədərək oradakı məsciddə saxladığını deyirdilər.
M.Ə.Rəsulzadənin Karaqandada – sürgündə yaşamış oğlu Azər isə
xatirələrində onları həbs edərkən qoca nənəsinin: “Stalin bizim evdə çox
olub. O, bilsə bizi azad edər” – fikrini də söyləmişdi.
Stalin isə 1920-ci ildə həbsxanada onunla görüşərkən maraqlı açıqlama
verir: “Siz keçmiş mübarizə yoldaşısınız. Ziyarətimin yeganə səbəbi
də budur. Çar istibdadına qarşı mücadilələrinizi, Sizin inqilabi hərəkatdakı
rolunuzu və əhəmiyyətinizi bilirəm. Bu inqilab üçün gərəkli bir şəxsiyyət
olduğunuzu təqdir edirəm. Siz nə öldürüləcək, nə də ömrü boyu həbsxanalarda
çürüdüləcək bir insan deyilsiniz. Məncə Sizə azadlıq verilməlidir”
(1, s. 20).
Stalinin M.Ə.Rəsulzadəni xilası ilə bağlı bir neçə fikir söylənilir.
Hələlik təsdiqlənməyən bir fakta əsasən o, həbs olunanda “Gizli Müsavat”
ın tapşırığı ilə Ağabala Qasımov Vladiqafqaza gedib Stalinə məlumat
çatdırır və Stalin də keçmiş mübarizə dostunu xilasa gəlir.
Nəsiman Yaqublu
264
Bəzi faktlar isə (bu haqda yazılı mənbələr vardır) Stalinin Bakıya
hökumətin tapşırığı ilə gəldiyini göstərir. Çünki 1920-ci ilin noyabrın
6-da Oktyabr inqilabının bayramı qeyd olunurdu və Stalin həm də
Bakı şəhər Sovetinin plenumunda
iştirak edirdi. Stalin
M.Ə.Rəsulzadə ilə həbsxanadakı
görüşündə bu sözləri
deyir: “Buraya gəlincə həbs
edildiyini öyrəndim” (1, s.
26).
Stalinlə Moskvaya getmək
məcburiyyətində qalan
M.Ə.Rəsulzadə burada Şərq
Dilləri institutunda fars və
rus dillərini tədris edir.
Moskvada yaşadığı müddətdə
Stalin ona qarşı diqqətli
olur. Lakin M.Ə.Rəsulzadə
ona təklif edilən əməkdaşlığı
qəbul etmir.O, Stalinin başçılıq
etdiyi Millətlər Komissarlığında
Şərqi öyrənmə işləri
ilə məşğul olacaq bir cəmiyyətə
sədrliyə də razılaşmır
və Moskvada yeni yaradılan
“Şərq Millətləri Kommunist Universiteti”nin “Şərq ölkələrində inqilab
hərəkatları” kafedrasında çalışmaqdan imtina edir. “Şərqdən – Əfqanıstandan
gələn qonaqları Sovet hökuməti adından qarşılamaq şərəfi”
təklifinə qürurunu sındırmayıb deyir: “Adi bir mütərcim vəziyyətinə düşmək
istəmirəm” (1, s. 59).
M.Ə.Rəsulzadə Moskvada olarkən Azərbaycanda gedən əlifba məsələləri
ilə bağlı (ərəb, yoxsa latın əlifbası) D. Bünyadzadənin şəxsi
xahişi ilə bir layihə hazırlayır və bu haqda yazdığı məqaləni Millətlər
Komissarlığı tərəfindən nəşr olunan “Jizni natsionalnostey” (“Millətlərin
həyatı”) jurnalında çap etdirir. Onun məlumatı və razılığı olmadan məqalənin
sonunda “bu əlifba islahatı ilə bağlı fikirlərinin guya kommunizmi
müvəffəqiyyətlə yaymaq niyyətindən irəli gəldiyi” qeyd olunmuşdu.
M.Ə.Rəsulzadə buna ciddi etirazını bildirmiş, narazılıq məzmununda bir
məktubu redaksiyaya göndərsə də çap edilməmişdi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
265
M.Ə.Rəsulzadənin “Dünya” qəzetində
Stalin haqqında xatirələri, 1954-cü il.
Moskvada siyasi mübarizədən
kənar “ətalət
içində” qalmağı, “Müsavat”
Partiyası rəhbərliyinin onun
xaricə gedib “Milli hərəkatı
təmsil edərək faydalı olacağını
bildirməsi” buradan
getmək fikrini qətiləşdirdi.
“Gizli Müsavat” təşkilatı
başçısının müavini
Əbdülvahab Yurdsevər yazırdı:
“Müsavat Partiyasının
gizli Mərkəzi Komitəsinin
ən mühüm təşəbbüslərindən
biri M.Ə.Rəsulzadəni Moskvadan qaçırmaq olmuşdu. Əvvəlcə bir
yoldaş vasitəsi ilə, sonra isə sabiq parlament üzvü, mərhum Rəhim bəy
Vəkilovu və Bakı əsgəri təşkilatının rəisi, şəhid yoldaşımız doktor Həsənzadəni
bir qədər pul ilə Moskvaya göndərmək surətiylə M.Ə.Rəsulzadə
ilə təmasda olmuşlar. M.Ə.Rəsulzadəyə təklif olunmuşdur ki, elmi
tədqiqat adı ilə Leninqrada (Sankt-Peterburqa) getsin. Onun oradan rəhmətlik
tatar maarifçilərindən Musa Cərullah Bigiyevin müyəssər yardımı
ilə və qayıqla Fin körfəzi üzərindən üzərək Finlandiyaya qaçırılması
təmin edilmişdi” (2, s. 172-173).
M.Ə.Rəsulzadə tanınmış tatar maarifçisi M.C.Bigiyevin köməyi
ilə Sankt-Peterburqdan Fin körfəzinə, oradan Finlandiyaya keçir. Burada
fin gözətçiləri tərəfindən saxlanılır və on beş gün müddətində Fernogidəki
qarantində qalır. Sonra Helsinkiyə gedib bir aya qədər tatar koloniyasının
müsafiri olur, buradan isə Almaniyaya, oradan Parisə, Parisdən
də istanbula gedir. istanbuldan Stalinə məktub yazıb getməyinin səbəbini
izah edir və ona sayğılarını bildirir: “Öz siyasi əqidəmə sadiq qalmaqla
bərabər, mən eyni zamanda Sizin də xeyirxahınız olaraq qalır, şəxsinizə
qarşı ehtiram hissi bəsləyirəm. Nəticədə mənə qarşı göstərdiyiniz əlaqəni
heç bir zaman unutmayacağıma inamınızı xahiş ilə Sizə yaxşı bir xidmət
göstərmək fürsətini cani-dildən təmənna etdiyimi ərz edirəm. Ehtiramitamla:
Rəsulzadə Məhəmməd Əmin. Yanvar, 1923”.
Sonradan M.Ə.Rəsulzadənin bolşeviklər və sovet hakimiyyəti
əleyhinə kəskin fəaliyyəti Stalini narahat etdi. Bolşeviklər partiyasına
başçılıq edən Stalin M.Ə.Rəsulzadə əleyhinə hazırlanan kitabda
aşağıdakı tezislərin olmasını şəxsən özü məqsədəuyğun bilmişdi:
Nəsiman Yaqublu
266
1. Satqınçılıqda. O, bolşevik idi, lakin onlara xəyanət etdi.
2. Türklərin maraqlarına xəyanətdə. Çünki o və onun “Müsavat”
Partiyası türklərə yardım etməkdə və Bakının tutulmasında Qızıl
Orduya mane olurdu.
3. Azərbaycan xalqına xəyanətdə. Torpağın kəndlilərə verilməsinə
və bəy malikanələrinin ləğv edilməsinə mane olurdu.
4. Şərqin bütün xalqlarının maraqlarına xəyanətdə və müsəlmanlar
üzərində müstəmləkə ağalığını saxlamaqda ingiltərəyə yardım
etməkdə.
5. Erməni-tatar qırğınını təşkil etməkdə. Onu Azərbaycan ”Purişkeviçi”
adlandırmaq.
6. Şamxor qırğınının təşkilində ittiham etmək. Onu Azərbaycan
talançısı adlandırmaq (3, s. 469).
Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadənin Stalinin sonrakı fəaliyyətinə münasibəti
isə mənfi olmuş və o, belə ifadə etmişdi: “Baxmayaraq biz vaxtı
ilə dost olmuşuq. Lakin i. Stalin türk-tatar xalqlarının qəddar və quduz
düşməni idi”.
M.Ə Rəsulzadə Stalinlə olan yaxın əlaqələrini sonradan – 1954-cü
ildə Türkiyədə “Dünya” qəzetində nəşr etdirdiyi “Stalinlə ixtilal xatirələri”
adlı əsərində yazmışdı.
Qeyd edəki, yaxın dostluq münasibətlərinə baxmayaraq sonralar
M.Ə.Rəsulzadənin də ailəsi Stalin qırğınından xilas ola bilmədi. Həyat
yoldaşı Ümbülbanu xanım, analığı Maral xanım, övladları – qızları Lətifə
və Xalidə, oğlu Azər və digər qohumları həbs edilib Qazaxıstana – Taldı-
Kurqana göndərildi. Böyük oğlu Rəsulu isə 1937-ci ildə həbs edib 1938-
ci ilin martın 1-də güllələdilər.
Ədəbiyyat:
1) Rəsulzadə M. Ə. Stalinlə ixtilal xatirələri. Bakı, 1991.2)Yaqublu N. Məmməd Əmin
Rəsulzadə. Bakı, 1991.3)Hüseynov S. Mənəvi irsimiz və gerçəklər. Bakı, 2004.
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası MUSTAFA KAMAL ATATÜRKLƏ
MÜNASiBƏTLƏRi

M.Ə.Rəsulzadə 1922-ci ilin sonlarından
1931-ci ilə qədər (müxtəlif ölkələrdə
də olmasını qeyd etməklə) Türkiyədə
mühacirət həyatı yaşayıb. Sonradan
isə 1947-1955-ci illərdə yenidən Türkiyəyə
qayıdaraq fəaliyyətini davam etdirib.
1922-1931-ci illərdəki Türkiyə həyatı
görkəmli dövlət xadimi, Türkiyə
Cümhuriyyətinin qurucusu M.K.Atatürkün
ölkəyə başçılıq etdiyi dövrə təsadüf
edib.
1923-cü ildə izmirdə keçirilən kitab festivalında M.Ə.Rəsulzadənin
elə həmin ildə istanbulda nəşr etdiyi “Azərbaycan Cümhuriyyəti
(keyfiyyət-i təşəkkülü və şimdiki
vəziyyəti)” kitabı “Atatürk mükafatı”
na layiq görülüb. Qeyd
edək ki, həmin kitabı Atatürk öz
şəxsi kitabxanasında da saxlayıb.
M.Ə.Rəsulzadəyə və bütövlükdə
Sovetlər Birliyindən olan
mühacirlərə M.K. Atatürkün münasibəti
Sovet dövlətinin təzyiqi
altında tədricən dəyişib və 1931-
ci ildə onların ölkədən çıxmasını
tələb edib. M.K.Atatürkün sonradan
imzaladığı sənədlərdə isə digər ölkələrin mühacirləri ilə yanaşı
M.Ə.Rəsulzadənin də nəşr etdiyi qəzet və jurnalların Türkiyədə yayımı
qadağan olunub.
M.Ə.Rəsulzadə Türkiyə dövləti ilə əlaqəsini əsasən tanınmış dövlət
xadimi Həmdullah Sübhi Tanrıövər vasitəsi ilə qurub. Onun M.K.Atatürklə
şəxsi münasibətinə və görüşlərinə aid hələlik əsaslı mənbə əldə
edilməyib.
Lakin M.Ə.Rəsulzadənin M.K.Atatürkə münasibəti yüksək səviyyədə
olub və onu “Qurtulan Şərqin simvolu” adlandırıb (1).
Bax: M.Ə.Rəsulzadə. “Qurtulan Şərqin simvolu”. “Azərbaycan”
jurnalı, il-2, noyabr-dekabr, 1953-cü il sayı-8-9(20-21)
məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası ŞƏXSƏN GÖRÜŞDÜYÜ, MÜNASiBƏTDƏ OLDUĞU
ŞƏXSiYYƏTLƏR

Əli bəy Hüseynzadə (1864-1941) - Türk
dünyasının böyük mütəfəkkiri. M.Ə.Rəsulzadənin
1905-1906-cı illərdən Ə. Hüseynzadə ilə
tanışlığı olmuş, 1911-1913-cü illərdə isə
Türkiyədə, istanbulda “Türk Ocaqları”nda
görüşüblər. 1923-cü ildə M.Ə.Rəsulzadənin
Türkiyədə nəşr edilən “Azərbaycan
Cümhuriyyəti” kitabına giriş sözünü Ə. Hüseynzadə
yazıb.
Əhməd bəy Ağaoğlu (1869-1939) –
Azərbaycanın görkəmli ziyalısı. M.Ə.Rəsulzadə
onun 1905-ci ilin dekabrından nəşr etdiyi “irşad”
qəzetində çoxlu sayda məqalələr çap etdirib.
Sonradan nəşr edilən “Tərəqqi” qəzetində də
onların birgə əməkdaşlığı olub. 1911-1913-cü
illərdə Türkiyədə olarkən görüşüblər. 1918-ci ildə
Nuru Paşanın müşaviri kimi Azərbaycana gələn
Ə.Ağaoğlu ilə anlaşılıb və “Milli Şura”nın
buraxılması ilə bağlı Nuru Paşanın təklifini M. Ə.
Rəsulzadə qəbul edib.
iosif Vissarionoviç Stalin (Cuqaşvili)
(1879-1953) – Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə
Partiyasının liderlərindən biri, Sovet ittifaqı
Kommunist Partiyasının Baş Katibi, 1941-ci ildən
isə SSRi Nazirlər Sovetinin sədri, 31 il Sovet
dövlətinə başçılıq etmiş şəxs. M.Ə.Rəsulzadə
onunla 1904-1905-ci illərdə tanış olub, eyni
təşkilatda fəaliyyət göstərib, sonra ideoloji
yollarını ayırıblar. M.Ə.Rəsulzadə Stalinin
həbsxanadan qaçmasına kömək göstərib, bəzi
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
239
məlumatlara görə hətta onu bir neçə dəfə həbs olunmaqdan xilas edib.
1920-ci ildə isə Stalin onu Bakıda həbsxanadan azad etdirib özü ilə
Moskvaya aparıb.
Jozef Pilsudski (1867-1935) – Polşanın
görkəmli siyasi və dövlət xadimi, 1918-ci ildə
bərpa edilmiş Polşa dövlətinin başçısı, Polşanın
Marşalı.Onun ciddi dəstəyi ilə mühacir
təşkilatları sovet rejiminə qarşı böyük mübarizə
aparıb. J.Pilsudski azərbaycanlı zabitlərin də
Polşa ordusunda müqavilə əsasında xidmətinə
icazə verib. M.Ə.Rəsulzadənin bu mövzuda
Marşal Pilsudski ilə yazışmaları mövcuddur.
Ziya Göyalp (1876-1924) – Türk dünyasının
tanınmış mütəfəkkiri. “Türkçülüyün əsasları”
kitabını yazan tanınmış şəxsiyyət. M.Ə.Rəsulzadə
1911-1913-cü illərdə “Türk Ocaqları”nda onunla
tanış olub, onun nəzəri fikirlərini qəbul edib.
Z.Göyalpın ölümü münasibəti ilə yazdığı
məqaləni 1924-cü ildə “Yeni Qafqasiya”da nəşr
etdirib.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev (1838-1924)
– tanınmış Azərbaycan milyonçusu və xeyriyyəçisi,
ictimai xadim, maarif və mədəniyyət himayəçisi.
H.Z.Tağıyev peyğəmbərin doğum günü
münasibəti ilə “ismailiyyə”də keçirilən yığıncağa
xəstəliyinə görə gələ bilmədiyindən öz adından
olan yazılı məktubu (məktubda Kazan tatarlarına
və dağıstanlılara Hacının 50 000 manat
verib onlara məscid tikdirəcəyi bildirilirdi)
M. Ə.Rəsulzadənin oxumasını xahiş edib. 1915-
ci ilin dekabrında “Açıq söz”də H.Tağıyevin
səxavətindən, xeyirxahlığından bəhs edən “Hacının Hədiyyəsi” məqaləsi
də çap olunub.
Nəsiman Yaqublu
240
Musa Cərullah Bigiyev (1875-1949) –
tanınmış tatar maarifçisidir. Sankt-Peterburqda
yaşayıb. M.Ə.Rəsulzadənin Rusiyadan qaçıb
getməsinə əsas kömək edənlərdən olub.
Əlimərdan bəy Topçubaşov (1862-
1934) – Azərbaycan Parlamentinin ilk
sədri, Azərbaycanın Versal Sülh
Konfransına göndərilmiş nümayəndə
heyətinin rəhbəri. M.Ə.Rəsulzadənin
Ə.M.Topçubaşovla 1918-ci ilə qədər də
birgə fəaliyyətləri olub. 1920-ci ildən
sonra azərbaycanlı mühacirlərin bir araya
gəlməsində hər ikisi ciddi fəaliyyət
göstərib. 1934-cü ildə Brüsseldə qəbul
edilən “Qafqaz Konfederasiya Sazişi”
sənədində hər ikisinin imzası var.
Nəsib bəy Yusifbəyli (1881-1919) – Azərbaycanın
Baş Naziri və Maarif Naziri olub.
Gəncədə yaratdığı “Türk Ədəmi-Mərkəziyyət”
Partiyasının M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi
“Müsavat” Partiyası ilə birləşdirilməsinin təşəbbüsçülərindən
olub. M.Ə.Rəsulzadənin Baş redaktoru
olduğu “Açıq söz” qəzeti ilə də əməkdaşlıq
edib.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
241
Fətəli Xan Xoyski (1875-1920)- –
Azərbaycanın ilk Baş Naziri. M. Ə.
Rəsulzadənin Azərbaycan Parlamentində
başçılıq etdiyi ən böyük fraksiya olan
“Müsavat” Fətəli xanın iki dəfə Baş Nazir
seçilməsini məqbul sayıb. M.Ə.Rəsulzadə
mühacirət dövründə onun xatirəsinə bir
məqalə də həsr edib.
Nuru Paşa Killigil (1889-1949) – tanınmış
Türkiyə hərbiçisi, Qafqaz islam Ordusunun
komandiri. M.Ə.Rəsulzadə onunla
Gəncədə tanış olub və onun Milli Şuranın
buraxılması təklifini də qəbul edib. Bəzi
azərbaycanlı siyasətçilərdə Nuru Paşaya qarşı
inamsızlığın aradan götürülməsinə M.Ə.Rəsulzadə
ciddi təsir göstərib.
Ənvər Paşa (1881 – 1922) –
Türkiyənin Sultan hökumətinin Hərbi Naziri
olub. “Qafqaz islam Ordusu”nun Bakını azad
etməyə göndərilməsinin təşəbbüsçüsüdür.
M.Ə.Rəsulzadə 1918-ci ildə istanbulda
konfransda olarkən onunla görüşmüşdü. Bakının
azad edilməsi xəbərini də M.Ə.Rəsulzadəyə
ilk dəfə Ənvər Paşa çatdırıb.
Nəsiman Yaqublu
242
Üzeyir Hacıbəyli (1885-1948) –
Azərbaycanın tanınmış musiqi xadimi və
jurnalisti, görkəmli ziyalısı. M.Ə.Rəsulzadə
onunla “irşad” qəzetində əməkdaşlıq edib.
Ü. Hacıbəylinin nəşrə hazırladığı “Mətbuatda
istifadə olunan siyasi, hüquqi, iqtisadi
və əsgəri sözlərin türki-rusi və rusitürki
lüğəti” kitabının (1907-ci ildə) redaktoru
M.Ə.Rəsulzadə olub. M.Ə.Rəsulzadə
Ü. Hacıbəylinin xatirəsinə məqalə də həsr
edib.
Cəfər Cabbarlı (1899-1934) – Azərbaycanın
tanınmış yazıçı və dramaturqu. C.
Cabbarlı “Müsavat” Partiyasının üzvü və
1920-ci ilin 27 Aprel işğalından sonra
M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyində yaradılan
“Gizli Müsavat” təşkilatının ümumi katibi
olub. M.Ə Rəsulzadə sonradan yazdığı “Çağdaş
Azərbaycan ədəbiyyatı” əsərində C.Cabbarlının
yaradıcılığını müsbət qiymətləndirib.
Ceyhun Hacıbəyli (1891-1962) – tanınmış
ictimai-siyasi xadim və jurnalist.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə
“Azərbaycan” qəzetinin redaktoru olub. Sonradan
isə mühacirətdə yaşayarkən M.Ə.
Rəsulzadə ilə məktublaşıb, görüşüb sovet rejiminə
qarşı birgə mübarizə aparıb, azərbaycanlıları
təşkilatlandırıblar.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
243
Əhməd Cavad (1893-1937) – Azərbaycanın
tanınmış istiqlal şairi, Azərbaycanın dövlət
himninin müəllifi. M.Ə.Rəsulzadənin onunla
yaxından tanışlığı olub, bir sıra xeyriyyə
cəmiyyətlərində çalışıblar.M.Ə.Rəsulzadə “Çağdaş
Azərbaycan ədəbiyyatı” əsərində Ə.Cavadı böyük
şair olaraq təqdir edib.
Abdulla Şaiq (1881-1959) – tanınmış şair
və ziyalı olan bu şəxsiyyət 1917-ci ildə “Müsavat”
Partiyasının himnini yazıb və M.Ə.Rəsulzadənin
redaktoru olduğu “Açıq söz” qəzetində çap etdirib.
M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın münasibətləri olub.
Stanislav Sedlitski – Polşanın tanınmış ictimai xadimi, senator,
Şərq institutunun direktoru. M.Ə.Rəsulzadənin 1938-ci ildə Polşanın
Varşava şəhərində polyak dilində nəşr edilən kitabına ön sözü yazıb.
M.Ə.Rəsulzadəni Azərbaycan Milli Hərəkatının ideoloqu kimi
dəyərləndirib.
Zəki Vəlidi Toğan – Başqırdıstan Respublikasının
ilk rəhbəri olub (1917-ci il noyabr), bolşevizmə
qarşı əsası qoyulan “Prometey” hərəkatı
yaradılmasının təşəbbüskarlarından biri kimi
fəaliyyət göstərib.
Nəsiman Yaqublu
244
Abdulla Battal Taymas (1883-1969) -
Kazan türklərinin liderlərindəndir. 1925-ci ildə
Türkiyəyə gedib. 1927-ci ildə Mətbuat Ümumi
müdirliyində rusca tərcüməçi olaraq çalışıb. Qəzet
və jurnallarda Kazan Türkləri və digər tarixi
mövzularda çoxlu sayda məqalələr, əsərlər yazıb
çap etdirb. M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın dostluq
münasibətində olub.
Cəfər Seyidəhməd Krımər (01 sentyabr
1889 – 3 aprel 1960) – Krım Türklərinin
liderlərindəndir. Yaltada doğulub. 1917-ci ilin 26
noyabrından Krım Cümhuriyyətində Hərb və Xarici
işlər Naziri olub. Krımın işğalından sonra Türkiyə
və Avropada Krımın istiqlalı mücadiləsini aparıb.
M.Ə.Rəsulzadənin yaxın əqidə dostlarından olub.
Mustafa Çokayoğlu (Çokayev) (1890-
1941) – Qazaxıstanın tanınmış dövlət və ictimai
xadimi. 1918-ci ilin yanvarında Türküstan vilayəti
(“Kokand vilayəti”) hökumətinə başçılıq edib.
1918-ci ilin 21 fevralında bu hökumət bolşeviklər
tərəfindən dağıdıldıqdan sonra 1921-ci ildə
Avropaya mühacirət edib. istanbulda “Yeni
Türküstan” jurnalını nəşr edib (1927-1931).
“Prometey” təşkilatının üzvü kimi M.Ə.
Rəsulzadənin mühacirətdə bolşevizmə qarşı birgə
mücadilə etdiyi silahdaşlarından olub.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
245
Həmdullah Sübhi Tanrıövər (1885-1916) –
“Türk Ocaqları”na uzun müddət başçılıq edib,
Antalya millət vəkili olub. Mətbuat və istihbarat
Ümumi Müdirliyi və Milli Təhsil naziri
vəzifələrində çalışıb, Türkiyənin Rumıniyada
Böyükelçisi olub. M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın dostluq
münasibətləri olub.
Nəriman Nərimanov (1870-1925) – tanınmış
ictimai-siyasi xadim, yazıçı-dramaturq. RSDFPnin
(Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyası) Bakı
Komitəsinin nəzdində yaradılan “Hümmət”
təşkilatının (bu təşkilatın yaradıcılarından biri də
M.Ə.Rəsulzadə idi) fəallarından olub. M.Ə.
Rəsulzadənin redaktorluğu ilə çıxan “Hümmət”
qəzeti nəşrini dayandırdıqdan sonra 1917-ci ildə
iyulun 3-də Bakıda N. Nərimanov tərəfindən
yenidən çap edilib. M.Ə.Rəsulzadə ilə səmimi
münasibətləri olsa da, siyasi baxışlarında ciddi fikir müxtəlifliyi
olub.
Mirzə Bala Məmmədzadə (1898-1959) –
Azərbaycanın ictimai-siyasi və mətbuat xadimi.
1915-ci ildən “Açıq söz” qəzeti ilə əməkdaşlıq
edib, M.Ə.Rəsulzadə ilə tanış olub. 1918-1920-ci
illərdə Azərbaycan Parlamentində çalışıb. Azərbaycan
Cümhuriyyətinin süqutundan sonra
M.Ə.Rəsulzadənin məsləhəti ilə Bakıda “Gizli
Müsavat” təşkilatının rəhbəri olub. Sonradan
mühacirətdə yaşayıb və M.Ə.Rəsulzadənin nəşr
etdiyi mətbuat orqanlarında çalışıb.
M.Ə.Rəsulzadənin vəfatından sonra “Müsavat”
Partiyasının başqanı olub.
Nəsiman Yaqublu
246
Abbasqulu Kazımzadə (1882-29 iyul
1947) – tanınmış ictimai-siyasi və mətbuat
xadimi, “Müsavat” Partiyasının ilk
qurucularından biri. Mühacirətdə mətbuat və
jurnalların nəşrinə ciddi dəstək verib. Özünün
naşirliyi ilə 1930-cu ildə istanbulda “Bildiriş”
qəzeti nəşr edilib. M. Ə. Rəsulzadənin çox yaxın
silahdaşı olub.
Məhəmməd Girey Sunş (Sunşev) (1883- ___) – əsli balkardır,
knyaz olub. 1917-ci ilin Fevral-Burjua inqilabından sonra Kabardin-
Balkar Milli Şurasının üzvü seçilib. 1926-cı ildə yaradılan “Qafqaz
istiqlal Komitəsi”ndə Dağlıları təmsil edib, 1934-cü ildə isə Brüsseldə
M.Ə.Rəsulzadə ilə birgə “Qafqaz Konfederasiya Sazişi”ni o da
imzalayıb. M.Ə.Rəsulzadənin yaxın silahdaşlarından sayılıb.
Heydər Bammat (1890-1965) – əslən
kumıkdır. Teymurxan-Şurada doğulub.
Sankt-Peterburq Universitetini bitirib. 1917-
ci ilin Fevral inqilabından sonra
T.Çermoyevin və P.Kotsevin hökumət
kabinəsində Xarici işlər Naziri olub.
Mühacirətdə yaşadığı dövrdə M.Ə.Rəsulzadə
ilə münasibətlərində ziddiyyətlər
yaşanıb. Baş redaktoru olduğu “Qafqaz”
jurnalında qoyulan mövqe ilə M.Ə.Rəsulzadə
çox zaman razılaşmayıb. Lakin H.Bammat
ABŞ, Almaniya və Polşa dövləti rəsmiləri
ilə yaxın əlaqələr yaradaraq, mühacirlərə təsir
etmək gücündə olub.
Seyid Həsən Tağızadə (1878-1970) –
Təbriz türklərindəndir. iranın siyasi və sosial
həyatında önəmli rol oynayıb. Kitabxana və
məktəblər açaraq “Tərbiyəti Kültür
Cəmiyyəti”nin qurulmasında böyük fəaliyyəti
göstərib. Siyasi fəaliyyətinə görə 1903-cü ildən
istanbulda sürgündə yaşayıb. 1906-1911-ci
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
247
illərdə iran Məşrutə hərəkatında fəallıq göstərib və “iran Demokrat
Partiyası”nın qurucularından sayılır. M.Ə.Rəsulzadə ilə birgə çalışıb.
Məşrutə hərəkatı yatırılandan sonra M.Ə.Rəsulzadə ilə birlikdə
istanbulda olub. Sonradan irana qayıdıb, nazir, senator, iranın London
Böyükelçisi olub. Yaxın dostu M.Ə.Rəsulzadənin ölümündən sonra
onun xatirəsinə çox önəmli və təsirli bir məqalə yazıb, Tehranda çıxan
“Süxən” jurnalının 1955-ci ildə, 4-cü sayında nəşr etdirib.
Səttar xan (1870-1914) – 1905-
1911-ci illərdə irandakı Məşrutiyyət
Hərəkatının öndə gedən rəhbərlərindən biridir.
Xalq arasında Sərdari-Milli adı ilə tanınırdı.
1908-ci ilin 23 iyununda şah ordusunun
Təbrizə daxil olması sırasında böyük
fədakarlıqlar etdi. 1910-cu ildə fədailərlə
Tehrana getdi. Hökumət fədailərdən silahları
toplayarkən baş verən bir toqquşmada ağır
yaralanıb dünyasını dəyişdi. M.Ə.Rəsulzadə
iranda olarkən onunla görüşüb, söhbətlər edib,
sonradan isə xatirəsinə həsr etdiyi “Səttar xan” məqaləsini 1914-cü ilin
noyabrında Bakıda çıxan “iqbal” qəzetində (N 786) nəşr etdirib.
Yohannes Benzinq (1913-___) – məşhur alman türkoloqudur.
1930-40-cı illərdə müasir Türküstanın tarixi problemləri ilə bağlı çoxlu
yazılar çap etdirib. Almaniya Federativ Respublikasının Türkiyədə
konsulu olub (1956-1963-cü illər). Əsas fəaliyyət sahəsi müsəlman
xalqlarının çar və sovet Rusiyasına qarşı mübarizəsini araşdırmaq olub.
M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın dostluq münasibətləri olub, bir-biri ilə
yazışıblar.
Hilal Münşi (12.04.1899-?) – mühacir, əsli Şuşadandır.
Almaniyada təhsil alıb.1928-ciildən M.Ə.Rəsulzadənin
məsləhəti və mühacir təşkilatı
rəhbərlərinin qərarı ilə təşkilatçılıq işi ilə məşğul
olub. 1932-ci ildən əvvəl “istiqlal” qəzetində,
sonra isə “Qurtuluş” jurnalında texniki redaktor
olaraq çalışıb. O, eyni zamanda Berlində
Azərbaycan nəşriyyatının ümumi rəhbərliyini də
icra edib. M.Ə.Rəsulzadənin yaxın ideya və
məslək dostlarından olub. H.Münşi həm də
Almaniyadakı “Azərbaycan istiqlal Komitəsi”-
nin sədri idi (katibi isə Əbdülhüseyn Dadaşzadə idi).
Nəsiman Yaqublu
248
H.Münşi 1931-ci ildə alman dilində Azərbaycan haqqında kitab
(“Azərbaycan Respublikası”) çap etdirib.
Noy Jordaniya (15 yanvar 1867- 12
yanvar 1953) – Gürcüstanın ilk prezidenti və
müstəqil Gürcüstan hökumətinin başçısı. Gürcüstanda
doğulan N. Jordaniya Varşavada və
isveçrədə ali təhsil alıb. 1893-cü ilin fevralında
gənc marksistlərin ilk dərnəyi olan “Mesame
Dase”ni yaradıb. RSDFP-nin Gürcüstanda ilk
bölməsini təşkil edib. 1906-cı ildə Rusiyada I
Dövlət Dumasının üzvü seçilib. 1918-1921-ci
illərdə Müstəqil Gürcüstan dövlətinə başçılıq
edib. 1921-ci ilin 19 martında sovet ordusu
Gürcüstanı işğal etdikdən sonra Fransaya gedib, mühacirətdə yaşayıb,
bolşevik rejiminə qarşı mücadilə edib. M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın dostluq
münasibətləri olub.
Yothard Yaşke (1894-1983) – tanınmış alman türkoloqu, professor,
linqvist və diplomatı. Almaniyanın Ankaradakı Böyükelçiliyində və
izmir konsulluğunda çalışıb. Almaniya Xarici işlər nazirliyində Şərq
şöbəsində işləyib. Berlin Universitetinin Şərq institutunda türk dili və
ədəbiyyatından dərs deyib. M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın dostluq münasibətlərində
olub.
Yusif Akçuraoğlu (1876-1935) – böyük
türkçü, tarixçi alim. O, Krımdan Kazana köçmüş
kübar tatar ailəsinə mənsubdur. Əsli Kazandandır.
“Türk Dərnəyi”, “Türk Yurdu”, “Türk Ocaqları”
kimi cəmiyyətlərin qurucusu olub. “Türk
Dərnəyi”, “Türk Yurdu” dərgilərini çıxarıb. “Üç
tərzi-siyasət” (1904), “Türkçülüyün tarixi” (1928)
kimi məşhur məqalə və əsərin müəllifidir.M.Ə.
Rəsulzadə ilə “Türk Ocaqları”nda tanış olub
yaxından dostluq ediblər.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
249
Seyid Hüseyn Sadıqzadə (1887-
1938) – Yazıçı, jurnalist. “Təzə həyat” və
“Kaspi” qəzetlərinin mətbəələrində mürəttib
olub, şərikli “Bəhlul”, “Kəlniyyat” və
“Qurtuluş” jurnallarını nəşr edib. 1913-1914-
cü illərdə “iqbal” qəzetinin Baş redaktoru
olub. 1907-ci ildən bədii yaradıcılığa
başlayıb. 1937-ci ildə həbs edilib, 1938-ci ilin
yanvar ayında güllələnib. Tanınmış istiqlal
şairəsi Ümgülsüm xanım onun həyat yoldaşı
idi. M.Ə.Rəsulzadənin həm yaxın əqidə və
məslək dostu, həm də bacanağı olub.
Hüseyn Cavid (1882-1941) –
Azərbaycanın tanınmış şair və dramaturqu.
Böyük şair M.Ə.Rəsulzadənin Baş redaktoru
olduğu “Açıq söz” qəzeti ilə əlaqə saxlayır
və yazılarını çap etdirirdi.M.Ə.Rəsulzadə
“Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı”
əsərində H. Cavidin əsərlərini yüksək dəyərləndirib.
Həsən bəy Ağayev (1875-1920) – Moskva
Dövlət Universitetini bitirib. M.Ə.Rəsulzadənin
başçılıq etdiyi “Azərbaycan Milli Şurası”
nın sədr müavini olub. O, eyni zamanda
“Müsavat” Partiyasının rəhbərliyində təmsil
edilərək, Azərbaycan Parlamentinin sədr
müavini vəzifəsində çalışıb..
Nəsiman Yaqublu
250
Məhəmməd Həsən Hacınski (1875-1931)
– Sankt-Peterburq Texnoloji institutunu bitirib.
1904-cü ildən siyasi fəaliyyətə başlayıb. M. Ə.
Rəsulzadə ilə birgə Batumda Azərbaycan dövləti
ilə Osmanlı Türkiyəsi arasındakı ilk rəsmi sənədi
imzalayıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
dövründə ilk Xarici işlər Naziri olub.
Leon Nayman Mirzə Kriçinski (1887-
1939) – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə
Nazirlər Şurası Dəftərxanasının rəisi olub (1919-
1920-ci illərdə). Əsərlərini “Aslan bəy Kriçinski”
imzaları ilə də çap etdirib. 1932-ci ildən Polşa
Şərqşünaslar Cəmiyyətinin üzvü olub. 1936-cı ildə
Polşa Ədəbiyyat Akademiyasının “Gümüş Dəfnə”
mükafatına layiq görülüb. Polşanın Vilno şəhərində
tatarların Milli Kitabxanasını və Arxivini yaradıb.
Polşa tatarları “Mədəni-Maarif Cəmiyyətinin
Mərkəzi Şurası”nın üzvü və cəmiyyətin qərarı ilə
1932—ci ildən nəşrə başlayan “Tatarski Roçnik”
məcmuəsinin Baş redaktoru olub.M.Ə.Rəsulzadənin
onunla yaxın tanışlığı olub və “Aleyhim Selam” məqaləsini də onun
Baş redaktoru olduğu məcmuədə çap etdirib.
Əhməd Cəfəroğlu (17.04.1899-06.01.1975)
– tanınmış dilçi alim, türkoloq, istanbul
Universitetinin professoru. Gəncədə doğulub,
Nuru Paşanın xilaskar ordusuna qoşulub Bakıya
gəlib, 1920-ci ildən sonra mühacirətdə yaşayıb.
Almaniyada Berlin və Breslau universitetlərində
təhsil alıb. istanbul Universitetinin professoru
olub, “Azərbaycan Yurd Bilgisi” jurnalını nəşr
edib. Dünyanın məşhur millətlərarası elmi
cəmiyyətlərinin üzvü seçilib. Türkiyədə fəaliyyət
göstərən Türkologiya institutunun direktoru
vəzifəsində çalışıb. M.Ə.Rəsulzadə ilə yaxın məslək və mücadilə dostu
olub.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
251
Tadeuş Qolubko (1889-1931) – publisist,
1920-ci ildən Polşa Baş Qərargahının II bölməsinin
əməkdaşı, diplomat. 1925-ci ildə Parisə gedib,
azərbaycanlı, gürcü, ukraynalı, tatar mühacirləri ilə
görüşüb, sonra Türkiyəyə gedərək, Azərbaycan
mühacirləri ilə əlaqə qurub. 1926-1927-ci illərdə
Varşava Milli Problemlər institutunun direktoru
vəzifəsində çalışıb. 1927-1930-cu illərdə Polşa
Xarici işlər Nazirliyi Şərq şöbəsinin rəisi, 1930-cu
ildən Polşa Seyminin deputatı olub.
Tadeuş Şetsel (1891-1971) – mühəndis,
Birinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı. 1918-ci
ildən Polşa kəşfiyyatında çalışıb. 1924-1926-cı
illərdə Polşanın Türkiyədəki səfirliyində Hərbi
Attaşe olub. 1926-1928-ci illərdə Polşa Baş
Qərargahının II Şöbəsinin rəisi, polkovnik
vəzifəsində olub. 1928-ci ildən diplomatik
xidmətdə çalışıb. 1930-cu ildən müavin, 1931-ci
ildən isə Polşa Xarici işlər Nazirliyində Şərq
Şöbəsinin rəisi olaraq fəaliyyət göstərib.
“Prometeyçilik” termininin müəlliflərindəndir.
Onun bu ideyası Polşa dövlətinin başçısı J.Pilsudski tərəfindən
dəstəklənib. 1935-ci ildə istefaya getmiş, Polşa Seyminin deputatı olmuş
və mühacirətdə yaşamışdır.
Noy Vissarionoviç Ramişvili (1881-
1930) – hüquqşünas, menşevik, Ümumrusiya
Müəssislər Məclisinin deputatı, Gürcüstan
Respublikasının Daxili işlər Naziri
(1918-1921-ci illər).
Nəsiman Yaqublu
252
Simon Qurgenoviç Mdivani (1876—1937) - Gürcüstanın “inqilabçı
Sosial Federalistlər” partiyasının liderlərindən və Gürcüstan
Respublikasının rəhbərlərindən biri (1918-1921); gürcü mühacirlərinin
tanınmış lideri; 1924-1928-ci illərdə “Gürcü Milli Mərkəzi”nin
istanbuldakı nümayəndəsi, publisist
Roman Lazarski (1887-1969) – Polşanın Türkiyədəki diplomatı.
Nikola Kovalski (Nikolay Kovalevski) – Ukrayna siyasətçisi,
1918-1919-cu illərdə S.Petlyure hökumətində Təbliğat Naziri. 1920-ci
ildən Praqada, sonra Varşavada yaşayıb. Varşavada “Prometey”
klubunun üzvü olub.
Mateuş igitski (1898-?) – Polşa diplomatı, 1929-cu ildə Polşa
Baş Qərargahının II Şöbəsinin 2 saylı istanbul rezidenturasının əməkdaşı.
Qeyd: 2 saylı Ekspozitura – Polşa Baş Qərargahının II Şöbəsində
(Kəşfiyyat) analitik informasiya bölməsi.
Edmund Xaraşkeviç (1893-1975) – mayor, 1928-1939-cu illərdə
Polşa Baş Qərargahının II Şöbəsinin 2 saylı Ekspoziturasının rəisi.
Yan Tavronski (1892-1983) – Polşa diplomatı. 1929-1932-ci illərdə
Polşanın Ankaradakı səfirliyinin katibi, 1932-1938-ci illərdə isə
Avstriyada səfiri.
Leon Vasilevski (1870-1936) – Polşa publisisti, tarixçi diplomat.
“Polşa Sosialist Partiyası”nın nəzəriyyəçisi, milli məsələlər üzrə mütəxəssis.
Məhəmməd bəy Ağaoğlu (1896-1949) – filoloq, 1919-1920-ci
illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə elmi-mədəni quruculuq
sahəsində iştirak edib. 1920-ci ilin Aprel işğalından sonra Türkiyədə, Almaniyada,
Avstriyada yaşayıb. 1926-cı ildə Vyana Universitetinin
Şərqşünaslıq fakultəsini bitirib. 1929-cu ildə ABŞ-a gedib. 1933-1938-ci
illərdə Detroyt Universitetinin professoru və “Müsavat”ın Detroytda
təmsilçisi olub.
Vlodrimey Dombrovski (1896-1962) – Polşa Baş Qərargahı II Şöbəsinin
mayoru, 1933-1937-ci illərdə 2 saylı Ekspozituranın Paris üzrə rəhbəri.
i.Skarjinski – 1930-cu illərdə Polşanın Parisdəki diplomatı və
kəşfiyyatçısı olub.M.Ə.Rəsulzadənin onunla yazışmaları mövcuddur.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
253
Ayaz ishaqi (1878-1954) - Tatar milli hərəkatının
tanınmış xadimi, yazıçı, publisist, nasir, siyasətçi,
Rusiya Dövlət Dumasının III və IV çağırışlarının
üzvü.
1878-ci ilin 23 fevralında Kazan şəhəri
yaxınlığında, Yavşirmə kəndində ruhani ailəsində
anadan olub. “Təəllümdə səadət” adlı ilk əsərini
18 yaşında yazıb. 3 cildlik “Molla Batay” romanı,
“Züleyxa” pyesi və başqa əsərləri ona böyük
şöhrət gətirirb. Eyni zamanda o, “Tan” adlı qəzetin
də təsisçisi olub. Çar Rusiyasına qarşı apardığı
siyasi mübarizəyə görə həbs edilib. Son dəfə isə Peterburqda həbs olunur
və 3 il Arxangelskin ən uzaq bir guşəsinə sürgün edilir. 1917-ci ildə o,
Moskvada “El” qəzetini nəşr edir, Rusiya Müsəlmanları Qurultayının
iştirakçısı və idil-Ural muxtariyyətinin qurucularından olur. Sonradan
Avropaya gedir, “Prometey” hərəkatında fəallıq göstərir. Mühacirətdə
“Milli Yol”, “Yana Milli Yol”, “Milli Bayraq” kimi jurnal və qəzetlərin
təsisçilərindən olur.Ayaz ishaqi bəy idil-Ural adlanan Kazan, Türk
Tatarlarının dünyada tanınmış lideridir.
Gerhard Von Mende (25 dekabr 1904-16
dekabr 1963) – Baltik almanlarından olan
professor Gerhard Von Mende Riqa şəhərində
doğulub, sonradan Almaniyaya köçüb. O, Şimal
türklərindən olan Sofya Sırtlan ilə ailə qurub.
Berlin Universitetinin Xarici Ölkələr fakultəsində
professor olaraq çalışıb. 1936-cı ildə “Rusiyadakı
Türklərin Milli Mücadiləsi” əsərini nəşr etdirib.
Sonradan onun yazdığı “Sovetlər Birliyində
yaşayan xalqlar” kitabı da böyük maraqla
qarşılanıb. Professor Von Mende türklər haqqında
yazdığı əsərlərlə yanaşı onların problemləri ilə də ciddi məşğul olub.
ikinci Dünya müharibəsi illərində Almaniyanın Şərq Nazirliyində Qafqaz
şöbəsinə başçılıq edən Von Mendenin M.Ə.Rəsulzadə ilə də əlaqələri
olub.
Nəsiman Yaqublu
254
Aleksandr Kerenski (1881-1970) – Çar
Rusiyasında IV Dövlət Dumasının deputatı, 1917 ci
ilin Fevral Burjua inqilabından sonra Ədliyyə Naziri
(mart-may), Hərbi və Dəniz Naziri (mayavqust),
həmin ilin iyulundan isə Müvəqqəti Hökumətin
Nazir-sədri, Ümumrusiya Müəssislər Məclisinin
sədri.Mühacirətdə M.Ə.Rəsulzadə ilə ciddi
fikir ayrılıqlarında olub.
Səid Tahir Əfəndi – dağstanlı, dini xadim, “Yeni Qafqasiya”
nın məsul katibi (1923-1925).
Əkbərağa Şeyxülislamzadə (Şeyxülislamov)
(1891-1961) – 1918-ci ildə Milli Şuranın və
“Sosialist” partiyasının üzvü olub. Zaqafqaziya
Seyminin deputatı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
dövründə Torpaq və Əmək Naziri, Parlament üzvü.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Versal Sülh
Konfransındakı nümayəndəsi kimi də fəaliyyət
göstərib.
Xəlil Xasməmmədov (1873-1947) – 2-
ci və 3-cü Rusiya Dövlət Dumasının deputatı,
Zaqafqaziya Seyminin deputatı, Azərbaycan Xalq
Cümhuriyyəti dövründə Ədliyyə Naziri, Yol-
Teleqraf Naziri, Daxili işlər Naziri, Parlament
üzvü.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
255
Abbas Atamalıbəyov (1895-1971)
– Azərbaycan Parlamentində sosialist
fraksiyasının və Versal Sülh Müqaviləsində
nümayəndə heyətinin üzvü.
Şəfi bəy Rüstəmbəyli (1893-1960) –
Dövlət xadimi, Azərbaycan Parlamentinin üzvü.
1919-1920-ci illərdə Daxili işlər Nazirinin
müavini və “Azərbaycan” qəzetinin (rus dilində)
redaktoru.
Georgi Qvazava (1869-1941) - gürcü yazıçısı, siyasi və
ictimai xadim, hüquqşünas, “Gürcü Milli-Demokrat” partiyasının üzvü,
siyasi mühacir.1926-cı ildən Parisdə nəşr edilən “Prometey” lurnalının
redaktoru olub.
Sultan Məcid Qənizadə (1866-1937) –
Azərbaycan yazıçısı, pedaqoq, tərcüməçi, 1918-
1920-ci illərdə Azərbaycan Parlamentinin üzvü.
M.Ə.Rəsulzadənin təhsil aldıği məktəbin direktoru
olub.
Nəsiman Yaqublu
256
Mir Yaqub Mehdiyev (1891 - 1952) – Peterburq
Politexnik institutunu bitirib.“ittihad” partiyasının
yaradıcılarından olub. Parlament üzvü və
Versal Sülh Müqaviləsində Azərbaycan Nümayəndə
Heyətinin üzvü olaraq fəaliyyət göstərib. 1920-1935-
ci illərdə mühacirətdə rus və fransız dillərində nəşr
edilən mətbuatda müxtəlif yazılarla çıxış edib. “Qafqaz
problemi”və “Beynəlmiləl siyasətdə petrol” kitablarının
müəllifidir.
Əhməd Salikov (1882-1928) – Noqay Türklərinin
Dağıstan lideri olub, Rusiya müsəlmanlarının
1917-ci ilin mayında keçirilən Birinci Qurultayında
Rusiyanın geniş özünüidarəçilik prinsipi əsasında
mərkəzləşdirilmiş demokratik parlament respublikası
şəklində qurulması təklifi ilə çıxış edib. Onun
fikrincə Rusiya müsəlmanlarının milli-mədəni
muxtariyyəti ictimai-hüquqi institut kimi konstitusiya
zəmanəti almalı idi. Lakin qurultayda M. Ə.
Rəsulzadənin irəli sürdüyü “Rusiyanın milli-ərazi
federativ zəmində demokratik respublika şəklində
təşəkkül tapması” qətnaməsi 271səsə qarşı 446 səs
toplamışdı.
Olgerd Nayman Mirzə Kriçinski (1884-
1941) – General Masey Sulkeviçlə birlikdə
Krımdan Bakıya gələrək 1919-cu ilin əvvəllərindən
1920-ci ilin 27 aprelinə qədər əvvəl apellyasiya
məhkəmə-sinin prokuroru, daha sonra isə
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Ədliyyə
Nazirinin müavini vəzifəsində çalışıb.
Məmməd Yusif Cəfərov (1885-1938) – 4-
cü Rusiya Dövlət Dumasının deputatı, Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyəti dövründə Ticarət və Sənaye
Naziri, Xarici işlər Naziri (1919-cu il).
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
257
Xosrov bəy Sultanov (1878-1941) –
Zaqafqaziya Seyminin deputatı, Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyəti dövründə Parlamentin
üzvü, Hərbi Nazir (1918-ci il), Qarabağın
General-Qubernatoru. 1920-ci ildən sonra
mühacirətdə yaşayıb.
Mustafa Vəkilov (1896-1965) – 1915-ci
ildə Moskvada hüquq fakultəsini bitirib,
Zaqafqaziya Seyminin və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
Parlamentinin üzvü olub.Sonradan
Daxili işlər Naziri işləyib. 1920-ci ilin Aprel
hadisələrindən sonra mühacirətə gedib.
Əlixan Qantəmir(1886-1963)- milliyətcə
osetindir.Sankt-Peterburq Universitetini bitirib.
1921 ci ildən sonra Türkiyəyə mühacirətə gedib.
1934 cü ildən Almaniyada yaşayıb.”Şimali
Qafqaz Milli Komitəsi”nin yaradılmasında fəallıq
göstərib.Münhendə nəşr edilən “Qafqasya” jurnalının
redaktoru olub.
Nəsiman Yaqublu
258
Kərim Odər (1898-1976) – Azərbaycanın
mühacirətdə yaşamış tanınmış siyasi və
mətbuat xadimi. Azərbaycan mühacirət mətbuatında
dəyərli yazılarla çıxış edib. Azərbaycan
və Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı maraqlı
kitabların müəllifidir.
Nağı Şeyxzamanlı (1883-1967) – Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyəti dövründə Təhlükəsizlik
orqanında “Əksinqilab ilə mübarizə” təşkilatının
rəhbərlərindən olub. Türkiyədə mühacir kimi
böyük fəaliyyət göstərib.1918–ci ildə Türk
qoşunlarının Azərbaycana dəvət edilməsində xidmətləri
olub.Sonradan bu fəaliyyəti ilə bağlı
maraqlı xatirələr kitabını da nəşr etdirib.
Aslan bəy Səfikürdski(1881-1937)-
1881-ci ildə Gəncə qəzasının Səfikürd kəndində
anadan olub.Rusiyanın Xarkov və Peterburq
universitetlərinin hüquq fakultələrində
təhsil alıb.Azərbaycan Milli Şurasının və
Zaqafqaziya Seyminin üzvü olub.1919-cu ildə
Ədliyyə və Əmək Naziri vəzifələrində çalışıb.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
259
Xudadat bəy Rəfibəyli(1878-
1920)- Gəncədə anadan olub.Xarkov Tibb
Universitetini bitirib. 1918-ci ildə Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyəti dövründə
Xalq Səhiyyəsi və Himayədarlığı Naziri
olub.
Masey Sulkeviç(1865-1920)-Tanınmış
hərbi xadim, general-leytenant.Polşa tatarlarındandır.
1918-ci ildə Krım hökumətinin Baş
Naziri olub. 1919-1920-ci illərdə isə Azərbaycan
ordusunun Qərargah rəisi vəzifəsində
çalışıb.
A.Y.Şulqin (1889-1966)-Ukrayna siyasətçisi, alim,diplomat.Versal
Sülh konfransında Ukraynanın nümayəndəsi və mühacirətdə yaşayan
ukraynalıların liderlərindən olub.
Tau-Sultan Şakman- Siyasi mühacir.Dağlı Respublikasının Versal
konfransında nümayəndəsi və “Şimali Qafqaz Dağlıları Xalq Partiyası”
nın sədri olub.
Smiql-Stotski (1879-1940) - Polşa alimi və siyasətçisi.”Prometeizm”
hərəkatının iştirakçısı və Varşavada “Prometey” klubunun direktoru
olub.
Nəsiman Yaqublu
260
Əbdüləli bəy Əmircanov (1870-1946)-
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Maliyyə
Naziri, Dövlət Nəzarətçisi və Parlament üzvü olub.
istanbulda yaşayıb.1927-1933-cü illərdə “Azərbaycan
Milli Mərkəzi”nin üzvü olub.
Tahir Cağatay(27 mart 1902 - 27 iyul
1984)-“Türküstan Milli Birliyi” Başqanı. Sosioloq.
Uzun illər Ankara Universiteti Dil-Tarix və
Coğrafiya fakultəsinin Sosioloji bölümündə
öyrətim üzvü olaraq çalışıb.
Məmməd Sadıq Aran (1895-1972) –
Azərbaycan mühacirət mətbuatının görkəmli
xadimlərindən biridir. “Azəri Türk” jurnalının
məsul redaktoru olub.Türkiyədə nəşr edilən
“Ulus” və “Şərq yolu” qəzetlərində müxtəlif yazılarla
çıxış edib. “Türkün Altun kitabı” və digər
əsərlərin müəllifidir.
Məhəmməd Azər Aran (1911-1993) –
1929-cu ildə Türkiyəyə gedib, Əsgəri Tibb
fakültəsini bitirib. 1949-cu ildən “Azərbaycan
Kültür Dərnəyi” ilə əlaqə saxlayıb. Kərim Odərin
vəfatından sonra “Müsavat” Xalq Firqəsi və
“Azərbaycan Milli Mərkəzi”nin başqanı olub.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20