van den budenmayer


312   0   0   0
van den budenmayer 2.nəsil yazar
reytinq xalı: 1429
karma xalı:-45
entry sayı:312
izləyənlər:43
sifariş sayı:0

son yazdıqları| | əl əməyi göz nuru| favori seçdikləri| favori seçilənləri| bütün entryleri| saxlanılanlar| lövhə/blog

fraqmentlər 1.
Dönüş, yunanca “nostos” deməkdir. “Algos”, kədər mənasını verir; yəni nostalji doyurulmamış dönüş arzusundan qaynaqlanan kədərdir. keçmişin əl çatmazlığına (bütün hallarda ona toxuna/dəyişdirə bilməməyə) qarşı hiss edilən həsrətin yanğısıdır: uzaqdasan və mən sənə nə olduğunu bilmirəm...
bilməmək - bütün ağrı və narahatçılıqların köküdür.

rəvayət edilir ki, yollar, məkan və şəhərlər də, gedən (tərk edən) birinin geri dönmədiyi məkanı tapmaq arzusuyla kəşf edilib. məchula tərəf edilən lirik səfər. təbii və mütləq ki, axtaran, axtardığına bir gecə təsadüf edəcək, onlar qovuşacaqlar; amma hələ - o məchul sonsuzluğda - gizlənmiş olan sevgilini tapmağa dək qət edilən o yollarda, hər şey xatirə və təcrübəyə - eynilə həyatın özünə çeviriləcək...

2.
insan daim həbsxanadadır, k. Mütləq deyil ki, dörd divar arasında bir ömür keçirmək üçün, kimisə öldürəsən. Sən yenə də öldürək, sikim bu həyata daş qoyanın ağzını, çöl də, türmə də eynidir deyirsənsə, öldürərik həyatım, problem o deyil; problem odur ki, bunun adı cinayət nəticəsində iqtidar məişəlli maddi/mücərrəd həbsxana cəzası və ya Foucault demişkən, fərdi (canini) müalicələşdirmək metodudur; amma mən sənə tamam başqa, təbiət/tanrı tərəfindən törədilən insan bədəninin cinayətindən bəhs edirəm, əzizim. insan daim həbsxanadadır deyirəmsə, bunun mənası, bədəndir, k. Bədəni, insanın həbsxanasıdır.

“Onism” (hissiyatı) - insanın tək və kiçik bədənə həbs olması nəticəsi (həqiqətiylə) dünyada yaşanılan/var olan hadisələrin kiçik tamaşaçısı olmağın verdiyi dözülməz sıxıntı duyğusudur. Bu elə bir ağır daşdır ki, insanı həyatın milyardlarla fraqmental periyodundan məhrum edir. insanın bəlkə də ən böyük günahı odur ki, o, eyni anda həyatın hər anında var olmağı bacarmır. insan daima nələrisə itirmək/qaçırmaq üçün var; hətta yatanda (yuxulayanda) belə öz kiçik əhatə dairəmizdən uzaqlaşırıq. Bu təkcə böyük dünya idesindən savayı, yaşadığımız coğrafiyalarda - paralel zaman duyğusuyla – bir çox şeyi eyni anda itirmək həqiqətidir. A hadisəsi indi yaşanandırsa (determinizm), (biz səninlə A-nın daxilində həyata davam ediriksə) onunla paralel baş verən B, B-nin nəznində C, D, E, F, qısacası sonsuz fraqmental hərəkətlər dövriyyəsi, A-nın içində olmağın (və sadəcə onunla kifayətlənməli olacağımızın) çarəsiz yansımasıdır. Eyni zamanda bütün bu hadisələrin ümumi taleyimizə (ideya olaraq taleyimizə) mistik müdaxilə etdiyini də düşünürəm. Barmaqlarımı saçlarımın arasında gəzdirməklə, naməlum bir yerdə/bir anda birinin ölümü, xoşbəxliyi vəya kədəriylə çox gizli əlaqə olduğunu düşünürəm. Bax, indi siqaretimi yandırmaqla, birinin Afrikada ürəyi tutursa, bunun təkcə mənim siqaretimi yandırmağımla birbaşa əlaqəsi olmasa da, siqaretimi yandırmağımın ona cuzi təsiri var. Enerjilər bir-birilərinə təsirsiz ötüşmürlər. Feurbax demişkən, insan bir gün Tanrıya necə yadlaşırsa, Hegel demişkən, insan yetkinliyin fərqindəliyiylə özünə necə yadlaşırsa, Marks demişkən, işçi (insan) əməyinə necə yadlaşırsa, insan onismin duyğusuyla da eyni ölçüdə həyata yadlaşır. Bilirəm, xeyli faciəvidir, Lakin təkcə bu qədər də deyil. Onismlə əlaqəli olan bir digər hüzünlü, faciəvi hissiyyat isə, insanlarla əlaqəlidir, k. Yanımızda olmayan insanlar (zamanlar) və ya bizim orada olmadığımız şəhərlər (məkanlar) var. O insanlarla yarana biləcək əlaqə, dostluq, sevgililik, düşmənçilik - və ya başqa insani keyfiyyətlər, əsla rastlaşmadığımız üçün (təsadüfimi, yoxsa fatalizmləmi əlaqəli - bilmirəm) əsla yaşanmayacaqlar. Bəlkə də o qadın vəya kişi - indi Fransanın kiçik bir şəhərindəki evindən çölə baxaraq qabları yuyub yumamaq haqqında fikirləşir - məhz o, həyatımızın rəmzi ola bilərdi, amma ki, olmayacaq, bax onismi qüvvətləndirən, məni tez-tez məhv edən duyğudur bu. Ona görə də A-nın içində qarşılaşdıqlarımız, yaşadıqlarımız (bütün o insanlar, o hadisələr) təsadüfi və kifayətsizdir; və biz onları hətta sevib, onlardan bəhrələnməyi də bacarırıqsa, həyatımız o qədər də boş keçməyib deməli. Seçimsiz və kiçiyik, k. Hər şey bu qədər sadədir.
Sən və mən təsadüfi və kifayətsizik; ayrılmalıyıq, karoçe.

3.
Həyatları boyu müxtəlif qadınların arxasıyca qaçışan, bir çox qadına sahib olan kişiləri iki cəbhəyə ayırmaq mümkündür: Epiklər və Liriklər. Eşq tarixinin iki böyük memarını - Don Juan və Kazanovanı - bu müstəvidə ələ ala bilərik. Don Juan - istər ədəbi personaj vəya həyata adaptasiya edilmiş bir fiqur olaraq - epik, Kazanova isə lirik obrazdır. Don Juanın eşq intervalındaki missiyası, qadını alçaltmaqdır. O, bu ehtirasa ekzistensial motiv yükləyir və bu hərəkətin - alçaltmanın - nəticəsində gözləri ölənə dək hüzünlü qalacaq qadınlarından ana bətninin intiqamını aldığını düşünür. Bütün o: Julialar, Marthalar, Agnes, Frayda, Sophielər, anasının göbəyindən kəsilməmiş Donunun keçmişə olan qayıdış arzusudur. Don Juanın anası bütün epikalar və esselərdə despot fahişə obrazdır və bir digər ifadəylə o, bütün qadınlarda uşaqlıq illərində itirdiyi müqəddəs ana bətninə dönüşü axtarır.
Kazanova avanturistdir. Onun üçün gözəlliyi ilahiləşdirmə kultu mövcuddur. Venessiyada yerləşən bir kazinoda uduzmaqdan zövq almaq, dünyanı səyahət edərək cənnətə çevirmək, ya da bir qadının bədənindən poetik zövq almaq, eyni arzuya - macəra sevgisinə istiqamətlənir. Kazanova, Don Juanın alçaldılmış qadınlarını tanrılaşdırır. Onlara, dünyalarında qeybə çəkilmiş, qadın kimi hiss etmək hissini bəxş edir.

Don Juan və Kazanova. ikisi də sevgi istedatsızıdır. ikisi də qadınları tərk edir. Lakin bir fərqlə: Donun qadınları həmişə hüzünlü, tamamlanmamış, sonsuz ağrıyla bir ömür keçirəcəklərsə, Kazanovanın qadınları geriyə boylandıqlarında hər şeyi xoş xatirə və zövq kimi xatırlayacaqlar.
Ancaq kədərin tarixi, xoş xatirələrin tarixinindən həmişə böyük olduğuna görə, epiklər əbədi olaraq sevilir, liriklər anlıq xatırlanır...

4.
bədən bəzən ruhun afişası olur.

5.
azərbaycanlılar dilləri ilə deyil, bədənləriylə "düşünür"/ hərəkət edirlər. ona görə də onların sosial bədən dili pik həddədir.

6.
ataya oxşamaq günahdır.

7.
ağ rəngli divarlar modern memarinin libası, maskasıdır. ağ rəngin tarixsəl imaj olaraq saflığı, səssizlik və məsumluğu təmsil etdiyini düşünməməliyik. ağ - arzudan qabaq gələn tək rəngdir. arzular rəngarəng olmalıdır.

8.
bəzən, elə zənn edirəm ki, yadplanetlilər mediatik fokusdur; onlar reklam propoqandasıdır.

9.
bütün ehtiraslar zamanla vərdişə dönüşürlər.

10.
heydər əliyevdən diskussiya aparan gənc məktəblilər gördükdə, içimdəki qaranlıq biraz daha üfüqə tərəf hərəkətlənir.

11.
eşqindən komaya düşən bir adam tanıyırdım. xxı. əsrdəyik, amma ki, tibb hələ də eşq ağrısına dərman tapa bilməyib deyə-deyə yuxuladı. hər kəs səbəbi stressdən, beyindən bildi; amma ağrıyan və dözməyən ürəyi idi. onu gözləyirlər. amma o, oyanmaq üçün tək adamın sevgisini gözləyir.

12.
azərbaycanın ucqar kəndlərindən birində yerləşən sınıq salxaq bir məktəbin yeddi illik direktoruyla elə həmin kəndin xeyli çirkli və geniş bağçasında yerləşən çayxanasında çay içib, domino oynadım. dördüncü partiyada könlü açıldı, pedofil olduğunu etiraf etdi. 2003 model xp kompyuterinin bir günorta çağı porno izlədiyi yerdə donduğunu, virus nəticəsində məhv olduğunu kədərlə əlavə etdi. amma mən bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, yenə də uduzdum.

13.
məktəb. 7-ci sinif, dördüncü dərs: coğrafiya. günorta, 15.30 radələri. bürkü isti. hiss edilən o dözülməz sıxıntı. sonsuzluq sıxıntısı.

14.
sufi, şeytanla rastlaşdığı vaxt belə dedi: ey şeytan, sən necə də gözəlsən. hərçənd ki, səni mənə həmişə çirkin olaraq təsvir etdilər.

şeytan cavab verir:
sən heç məni məndən eşitmədin. məni təsvir edən bütün qələmlər düşmənlərimin əllərində idi.

15.
hər an daxilində sonsuzdur.
fyodor mixayloviç dostoyevski fyodor mixayloviç sevgi istedatsızı deyildi; əksinə, onu, eşqin qürursuz uşaqlarından hesab etmək olardı. fedya kimi insanlar sevəndə dəhşətli sevirlər. o qədər dəhşətli ki, sevgiləriylə necə davranmalı olduğunu bilmir, eşqdən əldə etdikləri xoşbəxtliklə bacarmırlar; və bütün bunların müqabilində hər şeyi iyrəncləşdirir, sevdiklərinə mənəvi zərər ötürürlər. həqiqətən də var belə insanlar. hər nə qədər qəribə səslənsə də, onlar sevgiləriylə ziyan vururlar. - məni o qədər sevirsən ki, sevgindən iyrənirəm.
deyirlər ki, eşq qürursuzdur. böyük qələt edirlər zənnimcə, amma o qədər də səthi olduğunu fikirləşmirəm. fedya kimilər eşqdə qürursuzlaşırlar. ya da belə: eşq onları it qüruruna dönüşdürür. məhv olurlar. dünyanı bir qadından vəya bir kişidən ibarət görəcək həddə korlaşırlar. hərəkətləri başa düşülmədikcə aqressivləşirlər - əslində, təməldə, hər şey onlar üçün yaxşıdır, amma korun mahiyyəti bəllidir: o, görə bilmir - və çox sonra gözləri açılanda, hər şey ona sadə və axmaqcasına gəlir.
mənim yüz illik gözlərim və dünyadan qoca təcrübələrim eşqi üçün yerlərdə sürünən çox bədənlər və ruhlara şahidlik edib.
məsələn elə bizim fedyanan polina suslovanın hekayəti kimi.

deməli dostoyevski, Parisdə Suslovanı görəcəyindən həyəcanlansa da, hələ də onu səbəbsiz və qəfil tərk edib getmiş bu qadına olan qəzəbi soyumaq bilmirdi. Suslova, Dostoyevskinin onun yanına – Parisə gələcəyi xəbərini gündəliyində bu cümlələrlə təsvir edir: “Bugün Dostoyevskidən bir məktub gəldi. Məni görmək üçün səbrsizləndiyini yazıb. Yazığım gəlir ona!”
Parisə çatdıqda, Suslovanın kiçik pansionatlardan birində qaldığını öyrənir. Yanına gedir, qapını döyür; Suslova onu dəyişmək bilməyən baxışları və solğun simasıyla qarşılayır. Dostoyevski Suslovanı özünün qaldığı yerə aparır, ondan hər şeyi danışmasını istəyir: lakin yol boyu ikisi də dərin səssizliyə qapılırlar. Dostoyevski, yolda bir neçə dəfə ağzını açsa da, tələsməsi üçün faytonçunun üstünə çığırmaqla kifayətlənir.
Nəhayət ki, evə çatırlar, içəri daxil olan kimi Dostoyevski Suslovanın qarşısında diz çökür və onu itirdiyi üçün peşmanlığını dilə gətirir. Əvəzində isə Suslova onu sakitləşdirməyə çalışaraq, Parisdə tanış olduğu yeni sevgilisi – Salvadordan danışır. Suslovanın gözyaşları içində danışdığı hekayəni Dostoyevski donuq baxışlarla dinləyir və ondan xoşbəxt olub olmadığını soruşur. Cavab “xeyr” idi. Dostoyevski bir qədər əvvəl qulaq kəsildiyi hekayəni təhlil edirmiş kimi dillənir: “necə olur ki, həm sevir, həm də xoşbəxt olmadığını deyirsən?” Suslova alçaldılmaqdan duyduğu həzz və Dostoyevski üzərində qazandığı qələbənin məmnunluğu ilə bildirir ki, ondan fərqli olaraq, Salvador sevmir. Dostoyevskinin gücü: “Onu kölə kimi sevirsən hə? Dünyanın o biri ucuna da olsa onunla birgə getməyə razısan. Bir gün başqasına aşiq olacağını bilirdim. Mənə olan hisslərin təsadüfi idi”, – deməyə yetir.

fedya peterburqa, suslova isə parisə yollanır. suslovanın bir vaxtlar gözlərində ilahiləşdirdiyi dostoyevski, bu eşqdə təlxək obraza dönüşür. gözdən düşür. bir il sonra da ölür.

biz əksərən ya çox sevirik, ya da ümumiyyətlə sevməyi bacarmırıq. ortasını tutuzduranda isə deyəsən xoşbəxtlik haqqında azca danışmağa haqqımız çatacaq.
bakını sevməmək Slavoj Žižek post modernizmin ən bayağı və osturağçı sosio filosofudur. yazdıqlarını başa düşməməklə birgə (bəlkə də cahilliyim buna əngəldir), onu, şəxsiyyət olaraq da bəyənmirəm.
lakin əsrimizin qondarma qəhrəmanının əfsanəvi bir fikiri mövcuddur. deyir ki zizek: "You don't hate Mondays, you hate capitalism" - yəni, sən bazar ertələrindən deyil, kapitalizmdən nifrət edirsən.
bazar ertələri, ümumiyyətlə aylar, illər vs - ümumən səbəbin üstünü örtən maskalar, vasitə metodlarıdır.

bir başqa misalı sapyoseksual qadın və kişilərdən verək. sapyoseksualların əksəriyyəti qadınlar olur. şopenhauer isə "eşqin və cinsəlliyin metafizikası" adlı fəlsəfi əsərində qeyd edir ki, sapyosekusal qadınlar böyük illüziyanın içində olurlar. bir kişiylə sırf onun bildiklərinə görə yatmaq istəyi, - bilməməyə - olan aclığı doyurmaq üçün yetərli bir hadisə deyil. şopenhauer çox bəsit bir şeydən danışır əslində: mənimlə yatdığın halda mənim bildiklərimə sahib olmayacaqsan. çox vaxt bu tip qadınlar axmaq olurlar. bilginin cazibəsinə asanlıqla uduzurlar. sonra - iş baş tutduqdan sonra - onlara çatır ki, hər şey sadəymiş. heç bir fokus yoxdur. şopenhaueru yalayıb həzm etmiş birinin altında orqazm olmaq şopenhaueru dərk etmək deyilmiş və misalı zizekvari sonlandırsaq: sən mənimlə yox, şopenhaurla yatmaq istəyirsən, deyə bilərik.

goethe çox sevdiyim ilk gənclik şeirlərində tez - tez təbiət obrazlarından istifadə edirdi. türklər imge deyirlər buna, dilimizin kasadlığı isə obraz sözünə icazə verir. məsələn - yazmasa belə, mən indi uydursam da - goethe deyir ki, kaş weimarda qış sonsuzluğa aid olardı, bütün insanlıq yükünü daşıyan bu yaşlı çiyinlərim günahlarıyla birgə qara qərq olaydı... şair qısacası deyir ki, qış vasitədir, mən mənə qışı xatırladan başqa bir varlığın həsrətindəyəm. mən sonsuzluğa aid qışı deyil, onun mənə sonsuza dək aid olmasını istəyirəm.

mövzunun hara gəldiyini bildiniz, that's the point. sən bakını deyil, başqa şeyləri sevmirsən. bu da çox uzun, ümumən kədərli və yaralı olduğumuz mövzudur. iqtidarı sevməyə bilərsən. səni atıb gedən bir qadını sevməyə bilərsən. işini sevməyə bilərsən. ən nəhayət də özünü. bizim kiçik neapolu xatırladan şəhərimizin əksər sakinlərinin ən mühim problemlərindən biridir bu: özümüzü sevməyi bacarmamaq.

yəni ki, bakı gözəldir, hətta mənim cənnətimdir, sadəcə ətrafı pisdir.

sadəcə siz yaşaya bilmirsiz.

qeyd: özüm də 9 ildir yaşamıram orda. gedəndə də iki həftədən çox yaşaya bilmirəm. yəni ki, mən də bakını yaşaya bilmirəm. ancaq nəyi günahlandıracağımı dəqiq öyrənmişəm.

gecə gecə necə darıxdım, ala...
sözaltı sözlük uzun vaxtdır ki yaza bilmirəm; hələ uzun vaxt çəkəcək ki, yazmayacam. yazmamağın bir çox səbəbi olur. birincisi, həyat şərtləri (onun zaman intervalı) elə gətirir ki heç nəyə vaxt edə bilmirsən. zaman, insan böyüdükcə bir çox şeyi qurban kimi əllərindən alır, bunu bir daha yaxşı başa düşürəm. buna zövqlərin də daxil olur, şəxsi həyatındaki insanlar da. yazmamaqla, yaza bilməməklə, həyatında birini itirmək arasında elə də böyük uçurum yoxdur. zaman, təkrar etdiyim kimi, hər şeyi qurban edir, əllərindən alır. xülasələşdirsək, kiçik zövqlərimdən biri halına gəlmiş - sözlüyə yazmaq - prosesini zamanın qurbanı adlandırıram.
ikincisi, artıq əvvəlki kimi yazmağa həvəsim olmur. və bu təkcə sözlüklə əlaqəli bir hal deyil. zamanında çox yazdığımı fikirləşirəm. şübhəsiz, şübhəsiz ki deyiləcəklərin sonu gəlməyib, onlar həmişə növbələrini gözləyirlər, ancaq bu vədələrdə belə düşünmürəm, məncə bir vaxtlar istər bura, istər başqalarına yazdıqlarımın bir qüvvəsi var və onlar hələ tam həzm edilməyiblər. dövrümüzün dostoyevskisi deyiləm, ancaq inanıram ki üç il yarımlıq bir zaman kəsiyində sözlüyə verə bildiyim tövhə bugün məni haqlı çıxardır.

onu demək istəyirəm. ayda, ildə bir dəfə girdiyim sözlükdə kütləvi halda köhnə yazılarımın dəyər aldıqlarını görürəm. yarı zarafat, yarı ciddi - bu hal məni klassik kimi hiss etdirir. gözəl hissdir. deməli həyatda heç nə hədərə getmir, boşa çıxmır, zaman özü hökmünü - vaxtı gəldikdə - verə bilir.

bir də, on - on beş yığılıb qalan mesaj var. heyif ki heç birinə cavab verə bilmirəm. orada mənə istiqamətlənən dəyərli suallara, bir mövzu əhatəsində fikir mübadiləsinə reaksiya verə bilmirəm. cavabım yoxdur. elə çaşqın dövrdəyəm ki o qüvvəni özümdə hiss edə bilmirəm. amma hamısı yadımdadır, hamısının öz yeri var.

bura, sözlük, sosial vətəndir. yazın, yaradın, biz də oxuyaq.
görüşənə dək. (bir tribunadan eşidilən qışqırıq kimi: bu, əsla əlvida deyil!)
yazarların 17 yaşlarındakı hallarına deyəcəkləri nostalji (yəni, keçmiş) yaxşı vəya pis - qətiləşmiş olandır. və deyim ki, insanın, sözügedən qətiyyəti qəbullanmağı xeyli çətin və ağır olur. keçmiş - kaşkilərin, peşmançılığların vətənidir. heç nəyin əvvələ qayıtmayacağı, əvvəlki tək olmayacağı fikiri insanda çarəsizlik yaradır.
bugün (yəni, indi - anın daxilindəki "keçmiş") - bulanığdır. ona görə də heç vaxt indiki zamanda, anı yaşamaq fikirinə inanmağım gəlməyib. insan, anın daxilində qeyri-şüurlu varlıqdır; indinin mühakiməsini ya keçmiş, ya da gələcək həll edə bilər. çünki anın sürətiylə insanın zamanı qavrama sürəti tərs mütənasibdir; ona görədir ki insan heç vaxt anın öz formal zamanını tuta bilmir. zaman - ən dərində, mühakimə prosesidir. insan isə ancaq və ancaq ya keçmişini ya da gələcəyini mühakimə edə bildiyinə görə indiki zamanın davam ediciliyi, yanılğıya yaxındır.
gələcək - müəmmadır. insanın keçmişə yazdığı məktub öyrənilmiş çarəsizlikdirsə, gələcəyə yazdığı məktub da xəyalpərəstlikdir. (gələcək ümidvericidir, deyirlər)
gələcəyə məktub yazmaq mənlik deyil, belə bir şeyə cəhd etsəm belə, inanmıram ki mən də alınsın. ancaq keçmişə - xüsusiylə yeni yetməliyin ən qızıl çağı və həndəvərlərinə - bir şeylər xatırlatmaq olar.
indi yazılan yaşın (carpe diemin yanılğı dolu mühakiməsində) dəyərini itirsə belə...

- o vaxtlar, yaşın etibariylə sənə şübhəli gələn, lakin zaman ötüb, illər və təcrübələr dəyişdikcə qətiləşən bir şey var və bunu gec (ağrılı, sancılı olsa belə) qəbul edəcəksən: heç nə, heç vaxt istədiyin kimi olmayacaq; bilirəm, bunu qəbul etmək çətin gələcək sənə; həqiqəti ifadə etmədən dolaylı yollara əl atmaq köhnə məharətindir; ancaq həyat sənə özü başa salacaq.

- yanında sənə bağlı, həmişə olmasa belə uzun müddət yanında dayanacağına inandığın bir qadınla yaşayırsan. eqoist olsa da, sənə dəyər verir. elə bilirsən ki çıxıb getməyəcək. yanılırsan, bir səhər, bütün əşyalarını ağlaya-ağlaya çamadanlarına yığıb səni tərk edəcək. içində nəhəng bir rahatlıq var. bilirsən ki, geri qayıdacaq. o, həmişə qüruruna uduzanlardandır. qürurları bir parça zədələnsin, bax necə sürətlə qaçırlar. o ki, sakitləşir, əsəbləri soyuyur; bax qaçdıqları sürətlə geri qayıdırlar. lakin səhv etmirəmsə 19 oktyabr səhəri deyil. çıxıb getdiyi anda qapını arxasıyca çırpıb, siqaret yandırıb, tək qalmağın bəxş etdiyi xoşbəxtliklə musiqi dinləməməliydin. o, o gündən sonra sənə heç vaxt qayıtmayacaqdı. ilk sevgin, səni həmişə uzaqlardan təqib edəcəkdi. sən sonra çox kədərli musiqilər dinləyib, çox siqaret kötükləri söndürəcəksən. çoxları girib, çıxacaq. onu xatırladan bədənlərlə sevişib, gözlərini yumub başqa dodaqları öpdükcə onu təsəvvürünə gətirəcəksən - bunlar zamanla sənə ağır təsir etsələr də, keçəcək. zaman, öz hökmünü sakitləşdirməklə verəcək.
indi o, başqasıyla xoşbəxtdir - vəya bilmirəm, bəlkə də xoşbəxt görünməyə çalışır. bu ikincisi, zədələnmiş kişi qürurunun bir uydurması, təsəllisi də ola bilər. yox, zaman səni özü öz əlləriylə böyüdüb, yetkinləşdirəcək.

- oxuduğun fakulteti, indi oxuduğun bir başqa fakultet kimi - bitirə bilməyəcəksən. sənin sonluqla bağlı, bitirməklə əlaqəli çox ciddi problemlərin var. hekayələrin kimi, sevgilərin kimi, dostluqlar və bir şəhərdə yaşamaq kimi. səni on yeddi yaşında, qeyri müəyyən gələcəyin ən böyük və axmaq xəyalpərəstlərindən birisən və buna görə səni günahlandırmıram; bu özü yaşının xarakteristikasında var.

- atanla hələ yeddi il sonra görüşəcəksən. yolda görsən tanımayacağın şəxsi qabağında oturmuş halda tapacaqsan. ümumi hərəkətlərinin repertuarını təqib edib, onu tanımağa cəhd edəcəksən. o yaşlarda ona qarşı heç nə hiss etmirdin, indi də xüsusi heç nə hiss etmədiyini bilmiş ol; lakin bir fərqlə: onu kəşf etmək eşqi içinin dərinliklərindən sənə tərəf gülümsəyir.

- bir dəfə çox ciddi ölüm təhlükəsi yaşayacaqsan. və sənə məlum olacaq ki, yaşamın ən uzun gecəsi 21 dekabr deyil, insanın ölümə çox yaxın olduğu halda, yaşamı seçdiyi gecədir. o gecə sənə oxuduğun bütün kitablardan daha çox şey öyrədəcək.

- artıq flirtlərlə ömür çürütmürsən. bu, yaxşıdır. kifayət dərəcədə bəzi insanların heyfini başqalarından çıxartdın. bir gün fikirləşdin ki, bəsdir, normal həyat yaşamaq lazımdır. düzdür, evlənmədin, ən uzun münasibətin on yeddi yaşına təsadüf etsə belə, sənə hələ də normal bir yolun axtarışındasan.

xülasə, hələ çox böyüməli olacaqsan, yoldaş van den budenmayer.
niyə bəzən elə təəssürat oyadır ki, sanki yaradılış tarixçəsinin ən qədim, qədim olduğu ölçüdə ən çətin, lirik və ağır sualıdır.
bir neçə ay əvvəl "niyə" sualı haqqında kiçik araşdırma aparmışdım. araşdırmanın - qısıtlı - nəticəsinə əsasən deyə bilərəm ki, təkcə sentimental və lirik dil qrupuna aid edilən azərbaycanca da deyil, demək olar kökü və yaşı hardasa insanla eyni olan digər bəzi dillərdə də bu sual, qarşı tərəfə çarəsizliyin ifşası üçün ötürülür və qarşı tərəf sözügedən sualın ağırlığı altında əzilir.

fikir verin: Fransızlar "pourquoi" (pu'kva), Portuqallar "porque" (porke), italyanlar "perche" (perke) deyir. Orta Avropalılara nəzər saldıqda Xorvatlar "zašto", Çexlər "proč", Macarlar "miért", Ruslar isə "почему" deyirlər. Azərbaycan dilində isə bu "niyə" sualıdır. Demək olar bütün dillərdə niyə sualı həm də səbəb dilənçisi mövqeyində olur; və əgər fikir versək, bütün intonasiyalarda (xüsusiylə lirizmə sahib dillərdə) səbəblər oxşar kədərlə axtarılır. Pourquoi, chéri? Perche, Marcello? Bir yanğı var "niyə" sualında; eynilə belə: "Məni niyə gözləmədin?"

bilmirəm...
əlvida Yuhanna (1/1): Əvvəlcə söz var idi və söz, tanrıydı. Buradaki tanrı sözünü, köhnə yunancaya məxsus, melodiya sözüylə dəyişdirmək xoşuma gəlir. Əvvəlcə söz var idi və söz, musiqiydi. Hər sözün melodiyası olmur; lakin elə ifadələr var ki, - və xüsusiylə bu ifadələr eyham vurduqları, kəsb etdikləri mənalarla da səsləniş/vurğu baxımından lirik, sentimental, xoşbəxt, poetik vəya hüzünlü əlaqə içinə girirlərsə - o sözlər hərəkətin altında qalır, vəya hərəkətin özünə çevrilirlər... Ağlıma çox sevdiyim əlvida sözü düşür. Mənası etibariylə xeyli köklü kədərə malik bu sözün digər dillərdəki qarşılığıyla, "bir daha görüşməməyin", "bir daha görməmənin" kədərini müqayisə edirəm. Amerikanlılar "farewell" deyirlər; sinonim olaraq, "goodbye" sözü var. Lakin "goodbye" daha çox "hələlik", "görüşərik" optimistliyini ötürür sanki. "farewell" də isə xüsusi, ağır yanğı var... Fransızlar "au revoir" (ouğva), ruslar, "прощай", çexlər "sbohem" (daha çox gülə-gülə mənasında vidalaşırlar), polyaklar "pożegnanie", kədərli kişilər və qadınlar vətəni italyanlar "addio", portuqallar "adeus" (hər iki ifadə adagio - ağır templi musiqini xatırladırlar) deyirlər. Və yuxarıda sadalanan sözlərə diqqət kəsilsək, məlum ayrılıq, bir daha heç nəyin geri qayıtmayacağı həqiqətindəki kədərə vurğu olan - əlvidanın melodiyasını hiss edərik...
Anar isə "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" romanının ilk sətirlərində Təhminənin Zaura əlvidasına belə şərh verir ki, "əlvida", "hələlik", "görüşərik" - bunlar eyni sözdürlər. Hələlik deyib, bir ömür görüşməmək də olar, əlvida deyib, bir gün sonra qovuşmaq da...
Yəni ki, çox çətin söhbətdir birinə əlvida demək. Daha da çətini, əlvidanı reallaşdırmaqdır. Bunu isə nə melodiya, nə sözlər nə də tanrı ifadə edə bilər...
stalin aşağdaki fotoyla, təqribən iki həftə əvvəl, hüzünlü yay istilərinin hökm sürdüyü sonuncu bakı gecələrində rastlaşdıq.
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Kato_Svanidze_funeral.jpg

fotoda köhnə bir gürcü daxmasında stalinin ilk qadını, kato svanidzenin ölüsü yatır; və stalin katonun ailəsiylə birgə onunla son dəfə vidalaşır.
bilmirəm niyə? - amma bəzən belə olur, eynilə bu fotodaki sujet kimi dərindən təsirlənir və yaralanıram. stalinin bu fotoda 18 yaşı var. inqılabçı, marksist stalin sevdiyi ilk qadının meyiti qarşısında başı aşağıdır! görəsən nə düşünür? ailə üzvlərinin sifətlərinə diqqət kəsildikdə dərin kədər məni öz dünyasının ən dərinliklərinə aparır. ona - stalinə - 18 yaşımdaki hədsiz sevgimi və sonrasında ona qarşı soyumağımı bir - bir, xronoloji ardıcıllıqla gözlərimin qarşısına gətirir. stalin bu fotoda çox məyusdur, o, ilk və son dəfə başını aşağı əyir. stalin bu əlvidadan sonra çox uzaqlara yollanacaq. partiya üçün oğurluqlar edəcək, qətillər təşkil edəcək, çarizmin həbsxanalarına atılacaq, güllələnmədən xilas olub, 17 inqılabıyla birgə leninin yanında dayanıb, bir vaxtdan sonra iqtidar olacaq.
stalin qəhrəmandırmı, yoxsa milyonları güllədən keçirən qatilmi? bu tarixçilərin maraqlandığı sualdır - məni artıq bu tip polemikalar çəkmir; sadəcə onu görə, bilə bilirəm ki, hər şeyin, hər səbəbin varlığında dərin bir qırılma nöqtəsi yatır. bu qırılma nöqtələri həyatın fərqli periyotlarında, nə gülməli və çarəsizcədir ki - heç gözləmədiyimiz anlarda üzə çıxırlar. bəlkə də stalin üçün o qırılma anı bu son vidadaki boynu büküklükdür, bəlkə də deyil - bunu heç vaxt bilməyəcəyik; lakin bildiyimiz bir şey mövcuddur: stalin katodan sonra bu cümləni qurur: "onun ölümüylə birgə, içimdəki son duyğu da öldü"
çox hüzünlənirəm bu fotoya. çox sarsıcıdır.
timidus çətin vaxtlardır. o qədər çətin ki, proustvari metaforizə etsək, yayın günorta sonraları içə səbəbsiz və məchul halda kök salan iç sıxıntılarıyla yaşayıram.
bayaq #222371 (ofsiantı) oxudum. qoyduğu musiqini dinlədim. yazı bitəndə, iyirmi bir dəqiqə keçmişdi. son illər ərzində (bəlkə də son 7 il ərzində) həyatımın ən təsirli müddətlərindən biriydi.
bayaq necə sıxıntılıydımsa, indi daha ağır hiss edirəm bədənim və ruhumu.
yaşadıqları elə də yad deyil, özü də bilir. ağrılarımız da tanışdır.
heç nə əlavə edə bilmirəm, bilməyəcəm. hər şey yadımdadır demək istəyirəm ona. mən hər şeyi xatırlayıram.

əbədi dostluğumuzun simvolu olsun bu yazı. var ol.
umbay 2000 sonrası - internetin uşaqları, ələlxüsus sosial şəbəkələrin qədəmləriylə birgə, "hater"; yəni, əzilmişlik kompleksindən əziyyət çəkməyin nəticəsi olaraq qara yaxan, hədislik dərəcəsində qısqanclıq hissinə sahib olan, özündən yaxşı olanın ayağından yapışıb aşağılara çəkmək məqsədi güdən, bir güruh, "kommuna" yaratdı.
bu şəxslər "yaxşıyla/pisin" fərqində olmadan, içlərinə kök salan nifrətləri boşaltmaq naminə hər fikirə, şəxsə hücum çəkməyə başladılar. onlara belədə "mənəvi" zədə vurduqları üçün azca da olsa rahatlıq tapdılar.
xüsusiylə facebook "dislike" butonunu gətirməyərək bir çoxunun arzusunu qursağında qoydu. - və aparılan statistikalara əsasən deyə bilərik ki, hələ də insanların facebook və twitterdə görmək istədikləri ən radikal dəyişiklik illərdir "dislike" butonudur. facebook illərlə, müxtəlif emojilərin vasitəsiylə ən azından bu hissi bir yerə qədər doyuzdurmağa çalışdı/çalışır; ancaq iddia edə bilərəm ki, onlar heç vaxt "dislike" butonunu əsaslı olaraq gətirməyəcəklər. gətirə bilməzdilər? tələbatın fərqində deyillər; ya ağılları yoxdur? var. məsələ buradadır ki, "dislike"ın olduğu bir yer çöküşə tərəf qısa yoldur. çünki "mən sənin fikirinə qatılmıram", "fikirini bəyənmirəm", "tipini sevmirəm" - kimi qarşı arqumentsiz dəyərləndirmələr insanlarda hiddət oyadır. bununla bacaran - xüsusiylə alçaqlığın ümumibəşər periyodunu yaşayan bu dünyada - heç də çox deyil.
insanlar 8-12 saat ərzində kapitalizm tərəfindən yorğun varlıqlar halına gətirilirlər, sevgililəri onları tərk edə bilir, hədsiz dərəcədə borcları yığılıb qalmış ola bilir; və bütün bu neqativliklərin içində, rahatlamaq, nəsə demək, danışmaq, dərdləşmək istədikləri virtual dünyalarda "bəyənilməmək" onları qaçınılmaz olaraq soyudur.
səhv başa düşülməsin: bu, mənimlə əlaqəli bir protest deyil; bir dəstəklə, təhqirin oxşar şey olduqlarını fikirləşirəm.
ancaq sözlükdə müşahidə etdiyimə əsasən deyə bilərəm ki, bu hater-çi dəstə "umbay" butonuyla hələ çox kəllələr aparacaq; və bu, düzgün politika deyil.

umbay demişkən. lələ üçün darıxdım.
tualet mədəniyyət tarixinin beşiyi.

adəm ilə həvva, cənnətin əvəzsiz guşəsi olan adendə, hələ almanı gəmirməmişdən çox qabaq, günah və utanc hissindən yoxsun halda həyatlarına davam edirdilər.

adəm sonsuz təbiətin əhatəsində bir uşaq kimi qaçışır, lüt ayaqlarıyla yerdəki çiçəkləri əzir, dodaqlarıyla fit çala-çala torpaq ananın üstünə işəyir, sıçırdı. bəzən həvva da qabırğasından törədiyi kişisinə qatılır, insanlıq tarixi var olduqca dəyişməyəcək bədənsəl təlabatlarını ödəyirdilər.
qoxu hissiyatı hələ o qızıl çağlarda inkişaf etməmişdi. bir digər tərəfdən qoxular hələ lənətlənməmiş, vəya əfsun edici hesab edilməmişdilər. ona görə onlar üçün adenin yaşıllıqları üstünə həkk edilən ifrazatları, kədərli bir qızılgüldən (onun qoxusundan) bir o qədər fərqlənmirdi.

sonra olanlar hər kəsə məlumdur. həvva hissiyatına uduzur (qadınlığın ilk inqılabı), adəm məntiqsiz davranaraq almanı dişləyir və onlar beləliklə günah və utancı eyni anda kəşf edirlər. bu kəşf etməylə birgə ilk protest edilən çılpaq bədən olur ki, buna da səbəb penis, vagina və anüs olur. deməli heç nə artıq əvvəlki kimi olmayacaq adendə. bu utanmayla birgə bir ritualda sona çatır. ritual: torpaq anaya qayıtmağı xatırlamaq naminə bir jest...

mədəniyyət tarixi, tualetlərin təbiət ananın qoynundan dörd divar arasına keçməsiylə başlayır. sonra ora qapı əlavə edilir, qapı arxadan bağlanır və belədə tək tənha, bir səhnəni xatırladan tualet pistləri insanı ətraf dünyadan məhrum edir.

mən daha çox tualetə girib arxadan qapıları bağlayan insanlarla maraqlıyam. və qeyd edək ki, bəzi insanlar (uşaqlıq fobiyaları, klastrofobiya nəticəsində) qapını arxadan bağlama ehtiyacı hiss etmir. mən, hərəkətin iki mahiyətiylə maraqlanıram: qapını bağlayıb, orada sıçmaq vəya işəmək; lap deyək masturbasiya etmək. hamı bilir ki bir insan tualetə çox vaxt bu üç hərəkəti reallaşdırmaq üçün girir. birinci variantda, qapının bağlanması adəm ilə həvvanın utanc hissləriylə müqayisə edilib, açıqlana bilər. çünki, bəli, mən işəyib vəya sıçıram, amma bu mənimlə öz bədənim arasındaki əlaqəmdir və sizlər - ev sakinləri, pub/cafe yoldaşlarım - məni bu halda görə bilməzsiniz... bu hərəkətin kökündə lənətlənmə var. utanc hissi aşkardır. demək olar ki heç kim sıçdığı vəya işədiyi anı risk altına atmamaq naminə qapını bağlayır.
ikinci variantda isə, qapının bağlanışı, xəyalpərəstlik və diqqət mərkəzində qalmayla açıqlana bilər. işəyirəm, deməli varam. onlar sanki bir tərəfdən də inandırmaq istəyirlər ki, biz əslində tualetdə heç nə etmirik. sadəcə xəyal qururuq. özümüzlə dərdləşirik. kitab oxuyub, gələcəyi fikirləşirik. problemləri bu qısa vaxt ərzində tək başına həll etmək istəyirik. və bu bağlı qapılar arxasında xəyallarımızı bölməmək naminə qapıları bağlayırıq.

nə isə. neçə vaxt idi bu mövzu ağlımdan çıxmırdı; dərdləşmək istədim.
sözaltı etiraf kafelərdə, barlarda, avtobus və metrolarda, yaşadığım evlərdə, yaşadığım və gəzdiyim şəhərlərdə xeyli təklik hiss etmişəm. bu təklik iki tərəfli, biri maddi, bir digəri isə mənəvi olub. maddi təklik yeniyetməlikdən yetkinliyə keçid dövrüylə birgə - bəlkə də yetkinliyimdən yaşlılığıma keçidə qədər - məndən uzaqlaşdığı halda, uşaqlıq və ilk gənclik illərində elə də varlığını hiss etdirməyən mənəvi təkliklə baş başa qaldım. bu hal, yanınızda insanlar və baş verən hadisələrdən sizləri uzaqlaşdırır. məkan və zaman konsepsiyası mövqeyini itirir, səslər qeybə çəkilir, üzlər bulanıqlaşır, an etibariylə yaşanan bir hadisə, qarşı qarşıya oturduğunuz insanın işlətdiyi bir cümlə bir başqa hadisə, bir başqa fikirlə calaşır və siz bütün bunların nəticəsində öz tərki dünyanıza çəkilirsiniz.
nədir bunun adı? yadlıq? indivindual dekadans? soyuqluq? buzlaşma? sentimental yoxluq? yoxsa böyük meqapolisin modernləşdirərək məhv etdiyi insan portreti? hərdən mənə elə gəlir ki insanın təkliyini təmsil edən böyük literaturik yaddaşa sahibəm. sonra bu hiss keçir, o böyük səssizlikdə hamının o anki yaşadığım hisslərə oxşar duyğular keçirdiyini zənn edirəm. bəli, onlar da danışır, mənim kimi gülür, siqaretini yandırır, kofe və içkisini içir; lakin qəribə olan və məni onlardan ayıran onların ətrafa mənim kimi baxmamasıdır. hərhalda tək fərqlilik budur. hərəkətin olmadığı yerlərdə bacardıqca ətrafı süzməyə çalışıram. baxışımı bir başqa baxış tutduğu əsnada gözlərimi başqa detala çevirirəm. bu sanki insanları yenidən kəşf etmək kimi gəlir mənə. hər gün minlərcə təzə üz. minlərcə fərqli geyim. minlərcə eyni yadlıq.
və elə mənəvi və maddi təkliyin içimə yayıldığı günlərin birində, yorğunluğumu üstümdən atmaq naminə kiçik bir kafeyə girib, kofe sifariş vermişdim. kafe şəhərin mərkəzi küçələrinin arxasında yerləşən xalqa açıq bir ərazidə yerləşirdi. o kafeni xüsusiylə açıq olduğuna görə sevirəm. kofemi içə içə həm insanlar baxır, bir tərəfdən də səki və yollarda su kimi axan yaşama nəzər yetirirəm. masamdan bir neçə addım aralıda iki gənc qız oturub, söhbətləşir. qarşımdaki masada bir kişi əllərini teatral şişirtməylə iki yana açaraq qadına nəsə maraqlı hekayə nəql edir. bu əsnada kafeyə baxmadan keçən, əynində qırmızı - nimdaşlaşmış - paltolu bir qadını fərq edirəm. sürətli, harasa tələsir. nə məni, nə kafeni, nə də başqa bir şeyi görür. bəlkə də dəfələrlə gördüyü üçün bu belədir. meqapolis sakinlərinin taleyi o qadının hərəkətlərində təzahürləşir: eynilik, yadlıq, tələskənlik. meqapolislərdə insan üzünə ehtiyac yoxdur.
kofe bitir, yeniləyirəm. bir müddət ötdükdən sonra uzaqdan bir səs eşidilir: kibrit, salfetka, alışqan və onlara oxşar bir neçə əşya satan kor bir qadındır bu. bir-bir masalara yaxınlaşır, mümkün dərəcdə qoruduğu ciddiyyəti geyiminə yansımayıb. geyimi xeyli optimist və xoşdur. insan hər gün balerinlərə xas bu tip geyimləri küçələrdə görməyə öyrəşməyib. buna rəğmən isə işindən bezdiyi səsindən məlumdur.
hamı yavaş yavaş ona baxır. insanların üzlərində, kor bir qadının, dilənçi olmayan bir qadının həyata qarşısında göstərdiyi əzəmətə kiçik heyranlıq hiss edilir və o qısa heyranlıq, bir neçə saniyə sonra hadisədən uzaqlaşır.
biri qadından saqqız alır, digəri alışqan. yavaş yavaş oturduğum masanın yanından keçdikdə qeyri ixtiyari ona səslənirəm. əslində ona da deyil, sadəcə "hey" çıxır ağzımdan. dayanır. baxışları qeyri müəyyən uzaqlıqdaki boşluğa zillənərək, "mənə səsləndiniz?" deyə qarşılıq verir. bir qəribə oluram, kafedəki baxışların əksəriyyəti bizə çevrilir, səsindəki soyuqluq və bezginlik məni çaşdırır. və fikirləşirəm ki niyə zamanı dondurmayaq?
"mənə səsləndiniz?" bəzi baxışlar mənə, bəzi baxışlar kor qadına, bəziləri isə hər ikimizə baxır. ehtiyacım olmayan bir şeyə görə ona niyə səsləndim? indi nə etməli? zaman axır. ayağa qalxaraq - üzr istəməyərək - cibimdən çıxartdığım bir miqdar pulu əlinə uzadıram. "nə almaq istəyirsiniz?" deyə soruşur. çaşqın halda "heç nə" deyə bilirəm ancaq. "mən dilənçi deyiləm!" deyir, səssi aqressiv və günahlandırıcıdır. yoluna davam edir. masamın yanındaki qızlar mənə baxıb, bunun psixologiyada insanları təhqir mənasına gəldiyini deyir. onlar zəyif deyillər. və eşitmədiyim bir çox cümlə. təsəvvürümə adleri, freudu, jung və lacanı gətirirəm. hamısı qabağımda qəhqəhə çəkir sanki o an, qıza heç nə demədən ilıqlaşmış qəhvəmi içirəm. qızlardan biri qadına yaxınlaşıb alışqan alır. və dərhal mənə, heç olmasa alışqan alardınız deyir. "ehtiyacım olmayan şeyi almamaq kimi prinsipim var" deyib, məsələni bağlayıram. ətrafda hər şey əvvəlki kimidir.
indi isə tələsmədən, zamanı geri qaytarmağa münasibətiniz necədir?
"kofe bitir, yeniləyirəm. bir müddət ötdükdən sonra uzaqdan bir səs eşidilir: kibrit, salfetka, alışqan və onlara oxşar bir neçə əşya satan kor bir qadındır bu. bir-bir masalara yaxınlaşır (...) biri qadından saqqız alır, digəri alışqan. yavaş yavaş oturduğum masanın yanından keçdikdə qeyri ixtiyari ona səslənirəm. əslində ona da deyil, sadəcə "hey" çıxır ağzımdan. dayanır. baxışları qeyri müəyyən uzaqlıqdaki boşluğa zillənərək, "mənə səsləndiniz?" deyə qarşılıq verir. bir qəribə oluram, kafedəki baxışların əksəriyyəti bizə çevrilir, səsindəki soyuqluq və bezginlik məni çaşdırır.
"xeyr, yanımdaki şəxsə səsləndim" qadın xəfif təəssüf hissiylə uzaqlaşır. halbuki yanımda heç kim yoxdur, mən təkəm. o qızların timsalında kafedə o epizodu görən hər kəsi təssəvvür etməyə çalışıram: kor və həyata qarşı əzəmətli mübarizə aparan bir qadını dolayan əxlaqsızın biriyəm. az əvvəlki hərəkətim də elədir: əxlaqsızlıq. hansı daha ağır olardı deyə fikirləşirəm.
qadını təhqir etmək istəmişdim? əgər elədirsə, hansı səbəblə? yox deyilsə, niyə kiçik kafenin içindəki gözlər təhqir etdiyimi qışqırırdı?
qadına kömək etmək istəyirdim. cibimdə alışqanım var idi. alışqanı ehtiyacı olan başqasına sata bilərdi. mənim üçün əksi, alışqanım ola ola, sırf ehtiyacım olmadan qarşı tərəfi məmnun etmək naminə alışqanı almaq, - ən azı - qarşı tərəfə əxlaqsız yanaşmadır.
hər nə isə, bu hadisə kiçik bir misaldır, katarsist tərəfi də yoxdur. demək istədiyim, göstərmək istədiyim, yəqin bəzilərinizə məlum oldu.
zamanı geri qaytarmaq insanın ən qədim arzularından biri, bəlkə də birincisidir; ancaq bir də zaman geri qayıdacağı təqdirdə heç nəyin dəyişməyəcəyi fikirini də təkmilləşdirdi kor qadın məndə.

xülasə, uzun fasilədən sonra entry orucumu pozub, unutmamaq və xatirəyə çevrilsin deyə bu yazını qaraladım. indi sizə louis malle-nin çəkdiyi, kinematoqrafiya tarixinin təkliyi yansıdan ən yetkin epizodunu göstərəcəm. sonra müəmmalı bir müddətə sağollaşacam. parklara, kafe və barlara gedəcəm. avtobus və metroya minəcəm. gizli gizli insanlara baxacam. elə birini fərq edsəniz, bəlkə də o mənəm, çəkinməyin yəni. -*

belə. Cafe scene from Le feu follet:
(youtube: )
ən yaxşı final səhnəsi olan film #1 "zerkalo"
kameranın tənha evdən sonsuzluq metaforası təbiətə (meşəyə) tərəf uzaqlaşması (geriləməsi) bir daha geri qayıtmayacaq keçmişə ithaf edilmiş, kinematoqrafiya tarixinin ən hüzünlü texniki səhnələrindən biridir.

#2 "dogville"
insanın ən qədim və köhnə olduğu ölçüdə də güclü instinkti, öldürmə istəyi, dogvillein final səhnəsində mənəvi orqazm həddinə çatır. başa düşülür ki, şərtlər və tələblər münasibdirsə, öldürmək qaçınılmazdır. gracein (nicole kidman) qərarıyla güllələnməyə məhkum olan dogville sakinləri, bir intiqam hekayəsinin tamaşaçı "qələbəsiylə" sonlanır. trierin dogvillei yandırmağa qərar verdikdə o məşhur gülüşünü yadıma salıram.

#3 "Krótki film o zabijaniu"
hətta kieslovski reportajlarında ifadə edir ki, o son səhnəni çəkib qurtarmaqda çətinlik çəkirdik; bütün komanda dövlətin edamı qarşısında - bu fiction olsa belə - göz yaşları və emosiyalarını saxlaya bilmirdi. doğurdan da haqqlıdır ustad, yüz illik yeddinci sənət hələm hələm belə ağır səhnə yaşamayıb, görməyib.

#4 "psycho"
come on, o gülüş kimləri az da olsa otağa nəzər yetirməyə vadar etməyib?

#5 "close up"
Makhmalbafın idarəsindəki velosiped kino tarixinin ən lirik finallarından birini yaradır.

#6 "breaking the waves"
#133818
göylərdən yerə səslənən çanların orkestral sədaları altında bütün günahlar əhv edilir.

#7 "the return"
isa metaforu ata, az yaşlı oğullarının olan qalan gücü hesabına ölü bədəniylə evə qayıdır. lakin təbiət onu aid olduğu yerə qaytarır. zvyagintsev şedevr yaradıb.

#8 "a clockwork orange"
alex, dövlət (sistem) tərəfindən "tərbiyyələndirilmiş" dostları, ailəsi və ümumi cəmiyyət panaroması nəznində, cəzalandırılır.

#9 "O melissokomos"
yunanlı kino şair theo angelopoulos bir daha öyrədir ki, insan sevib, dəyər verdikləri tərəfindən "sancılmağa" ən yaxın varlıqdır.

#10 "blow up"
nə mən yazım, nə siz bu zövqdən məhrum olun; aha, o qədər.

#11 "dancer in the dark"
qadının "qurban" motivində çox az film dancer in the darkın (şübhəsiz ki björk)ün də final səhnəsindəki faciəyə yaxınlaşa bilib. gözəl olanın içində gizli yuxuya getmiş çirkinliyi ifşa edir von trier.

#12 "the passion of janna d"ark"
artıq razılaşılır ki, kino tarixində janna d"arkı ən gözəl ifa edən aktrisa (ironiya: bu onun tək filmidir həmçinin) maria falconettidir. bədəni yandığı vaxt, bütün insanlıq günahları çiyinlərimizə yüklənirdi.
və bəlkə də von trier dreyerin yüklədiyi bu günahı, breaking the waveslə çiyinlərimizdən uzaqlaşdırır.

nisbi və ilk ağla gələnlər kateqoriyasından, arxivə ithaf edilir.
seçə bilməmək insan doğuluşunu seçə bilmir: doğulduğu ayı, günü, saatı. ölkəsini, ölkəsinin içindəki xəstəxana vəya evi; o xəstəxananın içində sizi min bir sancıyla dünyaya gətirən ananı; yeddi saniyəlik orqazm üçün (bir seçimdən çox, bir sınamayla) sizi peydahlayan atanı; qardaşını, bacısını, ümumən ailəsini seçə bilmir.
cinsiyyəti də onun iqtidarında deyil. kim bilir, bəlkə də qadın olmaq istəyərdi, ya da kişi. bədənini seçə bilmir məsələn. döş gilələrinin rəngini, penisinin uzunluq vəya qısalığını, əl, dırnaq quruluşunu vs. (sonradan onları dəyişdirmək istəyi, təbiətə seçə bilməməyin verdiyi kiçik üsyanı xatırlatmırmı?)
deyilə bilər ki insan ölümünü seçə bilir. bunun üçün intihar var. haqqlı da sayılarlar; ancaq bunlarda bir növ digər həyat şərtlərinin üzə çıxardığı, içində şüuurlu vəya şüuursuz yüzlərcə seçimsizlik, qərarsızlıq və onların yaratdığı yadlaşma, çöküşün nəticəsi deyilmi? lakin bunu bacarmayan insanlar da var. tarix, topluluqlar yüz illərcə onları qorxaqlıq, cəsarət, güc vəya zəyiflik tərəzisində ölçüb, ölçür, ölçəcək. bu əhəmiyyətli deyil. əhəmiyyətli olan vaxtsız gələn (bu ifadə necə də çarəsizliyin ifşasıdır) xəstəliyin, bir avtomobil qəzasının, infarktın, zəhərlənmənin, əcəlin insanın əllərində olmamasıdır. eyniylə doğulduğu kimi: kimlərin ətrafında, ərazisində, iqtidarında, dövründə öləcəyini seçə bilmir.
güya insan sevdiyi qadın vəya kişini, dostunu, həyat yoldaşınımı seçir? onun bu seçimləri öz istəyinə görəmi, yoxsa əksinə, yuxarıda sadaladıqlarımın yaratdığı münbit şərait nəticəsindəmi seçilir? əgər sevgi seçiləbiləndirsə niyə onun ömrü çox vaxt qısa olur? şərtlər zaman keçdikcə əldə olan (əldə edilən) nəsnələri yaşamlarımıza adaptasiya edə bilir. bu isə təbiətin seçimidir.

bunların müqabilində insan universitet təhsilini, kariyerasını (ailə daxili hegemoniya nəticəsində əzilmiş, ata və analarının arzularını davam etdirən, heç də xoşbəxt olmayan minlərlə bədbəxti saymadan) ideologiyasını (bu da vaxt aşırı ata ideologiyası, irqin tələbi, sosial statusun üzə çıxma halıyla da yarana bilir) geyimini (çirkli ayaqqabılar, iyi verən corablar, səliqəsiz üst başla dolaşmaq məcburiyyətində qalanları yada salmıram) saç stilini (tökülən saçlar, saçının rəngi, seyrəkliyi, qalınlığı, ümumən genetikanın panoraması) və sairə, heç də insan həyatında həll edici (!) olmayan (bəli, təhsilin də həll ediciliyi təsvirini verdiyim insan çarəsizliyində bir yerə qədər söz sahibidir) epizodları seçə bilir. bu kiçik seçimlər (ona təbiətin təqdirə layiq jesti, vəya göylərdən bizə gülümsəyən tanrının bəxşi də adlandırmaq olar) əsas haqqlarımız olmalı seçimlərimizin bir növ qarşılığı, təsəllisidir.

xeyr, filosof deyiləm; ancaq insanın taleyində, yaşam kariyerasındaki həll edici seçimsizliyi azad olmadığımızı isbatlayır. gülməlidir: bəlkə də azadlığa olan ümumi aclığımızın səbəbi də bu detalda gizlənir. insan, seçə bilmədiyi hər şey üçün azad deyil. çünkü tarix göstərir ki, insan seçimlərinə görə mükafatlanmır; seçə bilmədikərinə görə mühakimə edilir.

seçmək ya seçə bilməmək? köhnə yunan tragediyaları da elə bundan danışırdı.
evlilik insan əlaqələrinin zədələnməyə ən münasib; dəyər anlayışının bayağılaşıb, öz tərki dünyalarına sığınan robot insanların yüz illiyində, artıq inanmaq istədiyim, elə gəlir ki aylar və günlər keçdikcə inandığım (lakin qəribədir: bu inanış, əlavə edilmiş vaxt ərzində azərkeşlik edilən klubun qol vurma istəyinə oxşardır – xilas, çırpınma – ) iki insanın bir yerdə yaşaması halı, sevgililik müəssəsinin bir üst leveli.

yeni yetməlik və ilk gənclik çağı evliliyə inanmamaqda (buradaki inanc təbii ki onun səmimiyyətindən gedir) azaddır. elə azad olduğu ölçüdə də haqqlıdır da. o dönəm – xüsusiylə böyüdüyümüz ölkə modelinin şərtləri çərçivəsində – başımız asanlıqla gicəllənir. bir xeyli dağılan, xoşbəxtlikdən uzaq ailələrlə böyüyürük. çoxu heç uzağa da getmir, götürür elə anasıyla atasını. sovet dövründən qalma dəmir evlilik prinsipləri (ki, zaman zamanı qovaladıqca işin içinə teistik möhfumlar da girir; ailənin müqəddəsliyi, toxunulmazlığı vs) uşağı, onun hələ yaşanmayan gəncliyini elə o vaxtdan zədələyir.
qonşularına, qohumlarına nəzər yetirir: gördükləri soyuq mənzərələr olur çox vaxt. bu onu qorxudur, anasının tək yatdığı gecələrdə ağlamalarını eşidib, atasının anasını döydüyünü görüb, anasının çarəsizlikdən başqasıyla atasını aldatdığını və yaxud da atanın, anasının yerinə başqa məşuqələr saxladığını görə görə inkişaf periyodu keçib. bu onu təkrar etdiyim kimi, evliliyə, onun gətirə biləcəyi səmimiyyətinə əngəl törədib.
gəncliyin bir digər ekolu isə, bunu sırf fərqlilik naminə müdafiyə edir. xüsusiylə gənc qızlar; həyatlarında bir dəfə sevgi hissiylə qarşılaşmayanlar, sevdiyi qadınla sevişməmiş bütün o kişilər; onlar da bir başqa faciəni – tolstoyvari ifadə etsəm, özlərinə məxsus deyil, kollektiv bədbəxtliyi – yaşayırdılar.

etiraf edim ki, mən də uzun müddət evliliyə qarşı olmuşam. o vaxtlar sevdiyim bir qadın var idi. əla vaxt keçirirdik, yaşanacaq çox şeyi (həyati mənada olmasa belə, xüsusi zövqlər əhatəsində) yaşamışdıq. bizə elə gəlirdi ki hər şey belə də davam edəcək, hətta o iddia edirdi ki bu təbiət qanunudur, bütün yunan tanrıları bizimlədir. lakin yanılırdı və mən bunu çox sonra, birbirimizdən ayrıldıqdan iki, üç il sonra anladım. bəli, yəqin ki indiyə qədər davam etsəydik həyatımda ilk dəfə bir qadına evlilik təklifi edərdim. o, böyük ehtimalla qəbul edərdi. ancaq təbiət ana bizi təhna qoydu, gəncliyin aldadıcı, axmaqyana söz və vədlər yığınından ibarət karnaval olduğunu öyrətdi. ümumiyyətlə yunan tanrıları da mif imiş, çox sonra öyrəndim.
və məsələ heç də o qadın deyil, o gedəcək, başqası gələcək. mən gedəcəm, başqa kişiylə sevişəcək. bax, əsl təbiət qanunu budur. buna heyfslənmirəm. əksinə, ödənilən bir bədəl var ortalıqda və indilərdə başa düşmək heç də çətin deyil ki, böyük danışmamaq, vaxtı çox uzatmamaq lazımdır. (hər nə qədər bunun özü böyük cümlə olsa da...)

hə, yadlıq yüzilliyi. insan əlaqələrini hamımızı müşahidə edirik.
– hey, mən steyk yeyəcəm.
– steyk? mən veganam, bizdə alınmaz.

və yaxud digər absurd səbəblərlə əlaqələr sona çatdırılır. yola vermə əsrində yaşayırıq. heç kim heç kimə qatlanmaq niyyətində deyil, naz çəkmək üçün başqa qapını döysünlər.
şopenhaur belə bir şey yazmışdı: hər kəs, qarşısındaki şəxsdə gördüyü, lakinin özünün yoxsun olduğu tərəflər naminə o kəsi sevir.
ancaq indi buna görə bu yaşlı filosofa götüylə gülərlər. cümləni dəyişdirirəm: şəxs, qarşısındakini, öz bəyəni və dəyərlərinə xidmət göstərdiyi üçün sevdiyini zənn edir.
doğurdan da elə deyil? the beatles sizin ən sevimli musiqi qrupunuz olduğuna görə və partnerinizdə sırf onları bəyəndiyinə görə diqqəti çəkmir? ya da dostoyevski oxuduğu üçün, fritz lang filmlərini analiz etmə bacarığına görə vs (ancaq səhv başa düşülməsin: vermək istədiyim məna, fizyolojik kompanentlərdən uzaqdır)

evlilik isə şəxsi fikirimə əsasən, elə gəlir ki (razılaşmamaq haqqınız əlinizdədir) bütün bu absurdluğu bir müddətlik belə olsa təxirə salmaq, insanları ciddiyətə qaytaran, on beş günlük aldatmacanı, bir neçə ilə çevirən bir möhfumdur.
xüsusiylə bəzi insanların elə işləri olur ki, onlar flirtlə ömür çürüdə bilməzlər. uşaq istəyə bilirlər. uşaq isə vacibdir. aranızda istəməyənlər ola bilər, zamanla keçər vəya keçməz, fərq etmir, ancaq çox böyük detaldır insan əlaqələrində.

uzun sözün qısası olaraq isə: deyəsən bu yaxınlarda bir qadına evlilik təklifi edəcəm. tələskənlikdir bəlkə də bunun adı, ancaq sevilən insanın itirilməsindən daha yaxşı hiss etdirəcəyi məlumdur.
anna karenina roman tarixinin (don kixotun xəyali məşuqələrindən, bilavasitə madame bovarydən, decamerondaki hekayələrin arzu mənbələri halına gəlmiş o hüzünlü qadın personajlarından, eləcə nastasya filipnovnadan, mrs dallowaydən, marthalardan, teresalardan, sonyalardan; bütün o agneslər, dollylər, kamelyalı qadınlar və kamelyalı olmayanlardan, esmeraldalardan üzr istəyirəm!) ən gözəl, ən bədbəxt qadını.

hər qatar reylslərinə baxdıqda xatırladığım, oğluyla sevgisi arasında sıxışıb qalan, bir sevginin təzahürü, ifadəsi, (saçlarını kəsdirdiyi vaxt necə də gözəl idi) bir qadının sevginin sərhədlərinin haraya qədər uzada biləcəyini isabatlamış, bir vaxtlar yaşamış (buna inanmaq lazımdır) bəlkə də hələ də yaşayan, həm ana, həm həyat yoldaşı, həm sevgili, həm də məşuqə (oxucunun başqa şansı heyf ki yoxdur) olan qadın.

anna kimi qadınlar romanlardamı doğulur sadəcə? romanlarda təsvir edildiyi kimimi ölür?

onu tanımayan qadına evlilik təklif etməyəcəyim dəqiqdir.
krzysztof kieslowski kinematoqrafiyanın şeirsəl maskaradı.

kieslovski epizodların rejissorudur. yaddan çıxmağa meyilli (böyük ehtimalla da artıq yaddaşdan uzaqlaşmış) anlıq, tək səfərlik və həll edici.
onun bütün yaratdığı xarakterlərin arxasında isa gizlənir. onların hər səhvində tanrı da səhv etmiş olur, hər sevişmə əslində isanın həzzidir, ölümlər onun əldən düşmüş bədənini xatırladır.
soyuq varşava küçələrinin maviliyi filmlərinin əsas tonlarıdır. qadınlarının gülüşlərini xatırlayaq: onlar da eyniylə soyuq, keçici, orada olmayan gülüşlərdir. bəs kişilər? çox vaxt baxışlarını qaçırırlar, çarəsiz, əllərində olmadan onları tələyə salmış situasiyaların qarşısında çılpaq və gücsüz qalıblar.
kieslovskinin filmoqrafiyası nostalgiyayla əlaqəlidir həmçinin. bir çex ozanın nostalgiya tərəfini xatırlamaq vaxtıdır: çex ozan qeyd edir ki, dönüş, yunanca nostos deməkdir. algos, kədər mənasını verir. yəni nostalji doyurulmamış dönüş arzusundan qaynaqlanan kədərdir. qərbi avropalıların məharətlə unutduğu, lakin ikinci dünya ölkələri ünvanı almış blok (orta avropa) respublikalarının yaddaşına qaçınılmaz olaraq həkk edilmiş insani reaksiya, kədər. bəli, məhz krzysztofun hekayələri əldən getmiş, bir daha qayıtması çətin keçmişlə əlaqəli, uzun illər sonra evə qayıdış hissini yaşadan, sevilən insanın artıq bağışlanılması mümkünsüz səhvi qarşısında yaşanan çarəsizliyə oxşardır.

fotoqrafik yaddaş kieslovskini əlindəki siqareti, gözündə eynəyi və o iki şüşə parçalarından dünyaya atılan yorğun baxışlarıyla xatırlayır: o, son baxışda sevgidir.
amarcord mussolini iqtidarı dövründə karikaturalaşmış italyan cəmiyyətinin dekadansiv kadrlarından yığılan, federico fellini filmi.

federico yenə uşaqlıq illərinə səyahət edir. kamerasını uca roma imperiyasının sol halqası halına gələn (ifrazatdaki son qəhrəmana, bir pox estetikasına) modern romaya, hər böyük şəhərin avto portreti olan və bütün coğrafiyaya yayılan səslərə, sakinlərə; o vətəndaşların qorxularına, laxlayan inanclarına, Cet obscur objet du désira çevirir.

sadəcə baxmaq haqqından istifadə edərək (gradiscanın qırmızı rənglə senzuralanan yumurcaq götü) və düşüncə azadlığının ifadə edilməz sərhədsizliyini (bir qarajın içində yerləşən maşında o götü fikirləşərək masturbasiya etmək) kəşf edən uşaqların da filmdir amarcord.

filmin adı, xatırlamaq, anımsamaqdır. xatırlayır fellini. üzünə yayılan gülüşünü görmək heç də çətin olmamalıdır: italya artıq nə dantenin, nə D'Annunzionun, nə dəki Petrarcanın vətənidir.

italya şeiri xatırlamır.
su ustunde yasayan baliq dənizi görmədən ölməyəcəyik, sözünü vermək istədiyim yazar.

#149973

bir qadının yaşaya biləcəyi ən böyük kədərlərdən birinə aynasını çevirib. o qadının əl hərəkətini təsəvvür etməyə çalışıram, bu çarəsizliyin ifadəsidir.

yadıma agnes düşür, elə agnesdə o təsvirdəki təhnalığın nə olduğunu yaxşı öyrənib: http://www.bantmag.com/magazine/issue/post/33/378
yazarların paylaşmaq istədikləri şeirlər heyf ki,
heyif ki jean: səninlə heç vaxt bir qatar səyahətinə çıxmayacağıq,
a. adlanan bir peronun,
ya da yirmi səkkiz nömrəli bir kupenin içində rastlaşmayacağıq.
heç olmadığım peronların içində qatarı nə qədər gözlədiyini,
vaxt ötsün deyə əllərini ovuşdurub ovuşdurmadığını,
əyləşdiyin skamyanın yanına yazılı xatirələri,
biletinin üstündə səni məndən uzaqlaşdıran adresi,
(paris, michigan, mexico city?)
əsla öyrənməyəcəyəm.

bu tarixin təkrarlanmasını sevdiyi bir günahıdır,
atamla anamın sevişməyə gec qərar verməsi,
tanrının uzaqlardan bir yerdən gülümsəməsidir:
yoxsa hər şey əvvələ qayıtsa, istədiyim kimi olsa,
çox deyil, otuz yeddi il əvvəl doğulsam,
çemodanlarını yerləşdirdiyin kupenin yanında,
səni fikirləşə fikirləşə, mənzərədəki donuzlara baxar,
kofemi içər,
və bilərdim:
bütün bu vaxt ərzində yatıb yatmadığını,
yoxsa mənim kimi palçıqda üzən donuzlara baxıb,
kədərlənib, kədərlənmədiyini...
indi otuz yeddi il uzaqdasan,
bu şeiri yazdığım yaşda...

sevişdiyin bütün kişilərdən,
ən azından biri ola bilmədiyim üçün,
üzr istəyirəm.
buna görə kimi günahlandırmalıyıq?
zamanı?
bəlkə də heç parisdə doğulmazdım.
yoxsa tanrını?
bəlkə də heç yoxdur o,
tək reallıq: sənin ştatlarda,
mənimsə bakıda,
həyata göz açmağımız,
sənin güclü kişiləri sevmə sindorumundan əziyyət çəkməyin,
mənimsə sevə biləcəyim bütün qadınlarda səni axtarmağım olub.
saçlarını kəsdir dediyim bütün qadınlar,
əl quruluşlarına, xüsusiylə baş barmaqlarında xalın olub, olmamasına,
mimikalarına, dişlərinə, qulaqlarına
nəzər yetirdiyim,
bütün və tək günahları sən ola bilməyən qadınlara,
səninlə xəyanət etmişəm.
kim bilir, bəlkə də,
eyniylə təsvirdə olduğu kimi,
oralarda,
uzaqlarda bir yerdə,
sonsuz bir həyat var,
və tanrı bu şeirdən sonra səninlə məni,
elə orada,
parisin arxa küçələrinin birinə oxşayan,
prospektlərin birində,
on bir gün sonra tapılan çürümüş üzünlə
ilk dəfə qarşılaşdıracaq:
və səni sadəcə saçlarına görə sevəcəyimə heç şübhən olmasın.

van den budenmayer: jean sebergə ithaf edilən şeir


bu şeir bir fikirdən yarandı: çox köhnə, keçmişə aid olan hissdən. o vaxtlar bir qeyd dəftərçəsinə, bir kişinin dört tip seks bioqrafiyasının olduğunu yazmışdım.
birinci biyoqrafiya, bir vaxtlar bizə aid olmuş qadınlardan bəhs edirdi. tanıyırsınız əslində o qadınları: sizi sevən və sevginizin qarşılığı olan hisslər yığıncağından danışıram. bədəninə, ruhuna sahib olduğunu (öz aramızda bu böyük illuziyadır) fikirləşdiyiniz və bu fikirin sizdə yaratdığı rahatlığı təmin edən qadınlar.
ikinci biyoqrafiya: həmişə başqasını fikirləşən, lakin içindəki dərin boşluq, axtarış səbəbiylə sizinlə birlikdə olan qadınlar. sizinlə sevişdikləri vaxt ruhları başqa adreslərdədir.
üçüncü biyoqrafiya: yorulan kişi və təzə insan tanımaq istəməyən qadın əlaqəsi. onunla bir qatar səyahətində tanış ola bilərsiniz. ya da cenovanın arxa küçələrinin birində yerləşən kafədə. o qarson ola bilər. sizin isə axşam səkkizdə amsterdama biletiniz. sizdə heç nə (əslində hər şey alınacağı təqdirdə) alınmayacaq.
dördüncü biyoqrafiya: jean seberg kimi tarixin qaranlıq dəhlizlərinə basdırılmış, aranıza zamanın, tanrının, illərin, coğrafiyaların, okeanların, inqilabların girdiyi qadınlar.
belə halda şeir yazmaqdan başqa çarəniz yoxdur.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20