rene dekartın "metod" adlı əsərindən bir fikir. hansı ki, xx əsrin ən müzakirə edilən məsələlərindən biri oldu. dekart rasionalist idi və şüur anlayışını elmə gətirmişdi. təbii, bu nailiyyət dekartın daha da irəli getməyinə, mövcudluğu bilavasitə şüurla əlaqələndirməyinə gətirib çıxartdı(görünür fazla havalara girmişdi) o iddia edirdi ki, şüurlu olmağımız və düşünmək bacarığımız mövcudluğumuzun ilkin şərti kimi çıxış edir. amma dekart yanılırdı. doğrudur, onun fəlsəfəyə verdiyi töhvələr danılmazdı lakin, mövcudluğumuzu şüur kontektində təqdim edib məhdudlaşdırmaq yanlış addım idi. xx əsr fransız mütəffəkiri baderli frans dedi : "düşünülürəmsə düməli varam". corc berkli də dekartın iddiasına əks olaraq söyləyirdi ki, "varlığım qavranılmağımdadır". bu yanaşmalar daha doğru səslənir. çünki var olmağımız bizim sosiallığımızla ayrılmaz vəhdət təşkil edir. məsələn kiçik bir misal: təsəvvür edək ki, biz boş bir otaqda oturub özümüzçün düşünürük. bu bizə nə verəcək? nəyə varacağıq ? ola bilər özlüyümüzdə nəyəsə nail olaq, nəsə edək amma bu varlığımızı ifadə etmir axı. çünki bu halda asosialıq. biz o zaman mövcuduq ki, düşünülür, ehtiyac duyulur, önəmsənilirik. bizi yad edən, bizim haqda düşünən bir nəfər belə varsa bu kifayət edər. biz yalnız bu halda mövcud olduğumuzu iddia edə bilərik. göründüyü kimi bu məsələdə qeyd etdiyim ikinci yanaşma daha ağlabatandır. bu problem ekzistensialist mühitdə də qabardılır, qısacası dostoyevski yaradıcılığında daha çox ön plana çıxır [1]
Other perspectives
haumea
L'animal-machine. Dekartın "düşünürəmsə, mövcudam" fikri ilə ortaya çıxan tezis. Tezisə görə, maşınlar kimi heyvanlar da ağıl və düşüncədən yoxsuldur, sadəcə bir - birinə mexaniki Birləşmiş parça və çarxlardan ibarətdir. Lakin hansısa cihazdan fərqli olaraq heyvanlar insan yox, tanrı tərəfindən yaradıldığı üçün daha mükəmməldir. Bu fikir Təbii ki, etika və dində müzakirə yaradan mövzu idi. Fransız filosof, astronom (gbax: Pierre Gassendi) və digər bir sıra filosoflar bu tezisə qarşı çıxırdı.
Heyvanların məntiqi bacarıqları üzərində aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, dekartın fikirləşdiyinin əksinə, heyvanlar sorğulama qabiliyyətinə malikdir. Məsələn, şimpanzelər və digər iri primatlar fizikanın təməl qanunlarını ayırd edə bilirlər. Dekartdan təsirlənən bəzi psixiloq və filosoflar heyvanların sadəcə kiçik bir təhrikedici siqnalla idarə edilə biləcəyini fikirləşirdi (məsələn: pavlovun iti), amma ali primatların üzərində aparılan təcrübə zamanı bu fikir də inkar olundu.
Dekartın ölümündən 15 il sonra, 1665-ci ildə hüceyrə kəşf olunur. Müasir dövrdə hüceyrə quruluşun bu qədər yaxşı öyrənilməsi heyvanların canlı quruluşu və heyvan-maşın determinizmi arasında böyük bir ziddiyyət yaradır. [2]
References
- verter. «düşünürəm elə isə varam». Sözaltı sözlük, 12.02.2016. soz6.com
- haumea. «düşünürəm elə isə varam». Sözaltı sözlük, 07.12.2020. soz6.com