Müasir ətraf mühitin yaxşılaşdırılması orta ömür müddətini uzadıb və demensiya kimi nevrodegenerativ xəstəliklərin yayılmasına səbəb olub. Xatirə azalması yaşlanmanın təbii fizioloji bir prosesidir, lakin bir çox araşdırmalar müəyyən genotiplərin bilişsel çöküş və demensiya riski artdığını göstərmişdir. Apolipoprotein E (APOE) ε4 aleli demensiyanın əsas səbəbi olan Alzheimerin xəstəliyi (AD) üçün yaxşı qurulmuş risk faktorudur. APOE ε4 daşıyıcıları yalnız AD riskinin əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə yanaşı, həm də daha zəif kognitiv performans və epizodik yaddaş azalması müşahidə edirlər. Bununla birlikdə, APOE ε4 təkcə AD-ni kifayət qədər proqnozlaşdırmır; proqnozlaşdırma gücü tam olmayan nüfuz və poligen qarşılıqlı təsirlər ilə məhdudlaşdırılır. Genom üzrə assosiasiya tədqiqatları guanin nükleotid bağlayan proteinin beta polipeptidi 3 (GNB3) -ni APOE ε4-ə aid birgə ifadə şəbəkəsində G-protein β alt hissə mərkəzi müəyyənləşdirir, lakin GNB3 C825T-ni bilişlə əlaqələndirən və ya APOE ε4-lə qarşılıqlı əlaqəsi olan sübutlar hələ də yoxdur. Bu tədqiqatda Tayvanda sağlam yaşlanma sərgisində 369 kognitiv sağlam yetkin şəxsdə APOE və GNB3 C825T (rs5443) genotipləşdirdik və qısa müddətli yaddaş performansını qiymətləndirdik. APOE ε4 daşıyıcıları daşıyıcı olmayanlara nisbətən daha pis qurtmüddətli yaddaş göstəriciləri göstərirdi. GNB3 genotipi təkcə yaddaş performansı ilə əlaqəli olmasa da, alt qrup analizləri GNB3 T alleli ilə APOE ε4 daşıyıcıları arasında (OR = 2.08, p = 0.08) daha pis performans tendensiyasını irəli sürdü. Bununla birlikdə, rəsmi qarşılıqlı təsir analizi statistik cəhətdən əhəmiyyətli bir qarşılıqlı təsir göstərmədi. Bu nəticələr APOE ε4 ilə qısa müddətli yaddaş performansı arasında potensial bir əlaqəni göstərir və GNB3 genotipin bu əlaqəyə təsir edə biləcəyini göstərir.
Demensiya və digər nevrodegenerativ xəstəliklər qlobal əhalinin qocalması və həyat tərzi dəyişməsi ilə birlikdə getdikcə daha çox yayılmışdır. Alzheimer Xəstəliyi Beynəlxalq şirkətinin yenilənmiş hesablamalarına görə, 2020-ci ildə dünyada 50 milyondan çox insan demensiya ilə yaşayırdı1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bu sayın 2050-ci ilə qədər 152 milyon nəfərə çatdıracağını proqnozlaşdırır. Yaşla əlaqəli yaddaş azalması normal fizyoloji proses olsa da, müəyyən genetik amillər sürətləndirilmiş bilişsel pozğunluq və demensiya riski artırır.3,4. Bunlardan biri də apolipoprotein E (APOE) genidir, xüsusilə də ε4 alleli, Alzheimer xəstəliyi (AD) üçün ən geniş tanınan genetik risk faktorudur, bu da demensiyanın əsas səbəbi5,6.
APOE geninin neyrogenese, sinaptik plastiklik və sinir təmiri mexanizmlərində əsas rol oynayan çoxfunksional bir protein kodlaşdırılır7. APOE genotipi, üç əsas alleli isoformunu müəyyən edən ekson 4, rs429358 (c.388T > C) və rs7412 (c.526 C > T) eksonlarında iki funksional tək nüvətilər polimorfizmi ilə müəyyən edilir: ε2 (T/T), ε3 (C/T) və ε4 (C/C) 8. Bir çox tədqiqatlar APOE ε4 daşıyıcılarının gec baş verən AD- nin riski artdığını və daha erkən yaşda xəstəliyin inkişaf etməyi ehtimal etdiyini göstərmişdir9, 10, 11. Bir APOE ε4 aleli olan şəxslər, AD-nin təxminən 3-4 dəfə artım riski ilə yanaşı, iki ε4 aleli olan şəxslər 9-15 dəfə artım riski ilə yanaşı6,12 dəfə çoxdurlar. Hətta bilişsel sağlam şəxslər arasında da APOE ε4 daşıyıcıları çox vaxt qeyri-daşıyıcılara nisbətən daha pis bilişsel performans və daha çox ifadə olunan epizodik yaddaş azalması nümayiş etdirirlər13,14,15.
AD xəstələrində gen ifadəsi təhlili, guanin nüvəotidi bağlayan proteinin beta polipeptidi 3 (GNB3) APOE ε4 daşıyıcılarına xas olan ko- ifadə modulları daxilində bir mərkəz genini müəyyənləşdirdi16. GNB3, G proteinə bağlı reseptorların (GPCR) aşağı axınındakı siqnallaşdırma vasitəçiliyi edən heterotrimerik G proteinlərinin β3 alt hissəsini kodlaşdırır17. GPCR siqnallaşdırması sinirlərin ünsiyyətində, sinaptik ötürülmədə və neuromodulyasiyada vacib rol oynayır. GNB3- n genotiplərini demensiya və ya nevrodegenerativ xəstəliklərlə əlaqələndirən birbaşa sübutlar məhdud olsa da, GNB3- n C825T (rs5443) tək nükleotid polimorfizmi müəyyən populyasiyada kognitiv performansla əlaqələndirilib. İtaliya kohortlarında T allelesinin daşıyıcılarının C allelesinin daşıyıcılarından daha pis yaddaş test nəticələrinə sahib olduğu bildirilir17. Bundan əlavə, GNB3 C825T (rs5443) və β1 adrenergik reseptör (ADRB1) G389C (rs1801253) polimorfizmləri arasındakı qarşılıqlı təsir, xüsusilə GNB3 T/T genotipinə sahib olan AD18- ci şəxslər arasında AD riskinin artması ilə əlaqələndirilib.
APOE ε4 və GNB3 C825T variantlarının hər ikisinin də fərdi olaraq kognitiv funksiyaya bağlı olduğu sübutlarının toplanmasına baxmayaraq, yaddaş performansına qarşılıqlı təsirləri haqqında az məlumat var. Buna görə də, hazırkı tədqiqat APOE fenotipləri ilə GNB3 C825T genotipləri arasında qarşılıqlı təsirlərin sağlam şəxslərdə qısa müddətli yaddaş performansına bağlı olub olmadığını araşdırır. Bu gen-gen qarşılıqlı əlaqənin aşkarlanması yaddaş funksiyasının əsasında yer alan genetik memarlıq memarlığının anlaşılmasını yaxşılaşdırır və AD riskinin daha dəqiq proqnozlaşdırılmasına və potensial müalicə hədəflərinin müəyyən edilməsinə töhfə verə bilər.
Təhlildə ümumilikdə 369 kognitiv sağlam şəxs iştirak edib və orta yaş 52 yaşdır. Yaş, cinsiyyət, ailə tarixçəsi, BMI və təhsil səviyyəsi APOE ε4 daşıyıcı statusuna görə təbəqələndirilmiş olaraq cədvəl 1 -də toplanmışdır. APOE və GNB3-ün genotipi paylanmaları araşdırıldı və HardyWeinberg bərabərliyi ilə uyğun olduğunu tapdı (APOE: X2 = 0,90, p = 0,83; GNB3: X2 = 1,93, p = 0,16), bu da heç bir sapma sübutuna malik olmadığını göstərdi. APOE ε4 daşıyıcıları ən azı bir ε4 alleli (ε2/ε4, ε3/ε4, və ya ε4/ε4) olan şəxslər kimi müəyyən edilmişdir, nəzərə alınmayan daşıyıcılar isə ε2/ε2, ε2/ε3 və ε3/ε3 genotipləri daxil idi. Bundan əlavə, tədqiqat populyasiyasında APOE-nin genotipi tədarükü aşağıdakı kimi idi: ε2/ε2 (n = 1), ε2/ε3 (n = 45), ε2/ε4 (n = 5), ε3/ε3 (n = 259), ε3/ε4 (n = 56) və ε4/ε4 (n = 3). APOE ε4 daşıyıcısı statusı yaş, cinsiyyət,
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
