Hamburq, Almaniya, 1937. Foto: Herbert List/Magnum Photos
8 sentyabr 1930-cu il axşamı alman riyaziyyatçısı David Hilbert Köniqsberqdə mikrofon qarşısına keçdi və radio vasitəsilə həmvətənlərinə müraciət etdi. Onun 68 yaşı var idi, təzəcə təqaüdə çıxmışdı və şöhrətinin zirvəsində idi. Bu çıxış İmmanuel Kantın şəhərində səsləndirilən saf ağılın müdafiəsi idi və o, sonradan məzar daşına həkk olunacaq iki ifadə ilə bitdi: Wir müssen wissen. Wir werden wissen. Biz bilməliyik. Biz biləcəyik.
Bəzi suallar insan ağlı üçün qapalıdırmı? Dünyada heç vaxt bilə bilməyəcəyimiz həqiqətlər varmı? Hilbert hesab edirdi ki, ən azı riyaziyyat daxilində bu, belə ola bilməz. Onun üçün riyaziyyat simvollarla oynanılan bir oyun idi: insan oyunun qaydaları kimi düzgün aksiomları müəyyən edə bilərdi və hər bir riyazi problem həll oluna bilərdi. O, yanılırdı.
Köniqsberqdəki çıxışından bir gün əvvəl, eyni şəhərdə keçirilən kiçik bir akademik toplantıda Kurt Gödel adlı 24 yaşlı avstriyalı sakitcə bəyan etmişdi ki, arifmetika üçün belə bir sistem mövcud ola bilməz. Hansı ağlabatan qaydalar toplusunu müəyyən etsəniz də, doğru olan bir şey onların hüdudlarından, deməli, bizim biliyimizin hüdudlarından kənarda qalmalıdır. Biz bilə bilmərik. Biz bilməyəcəyik. Gödelin "Natamamlıq teoremləri" kimi tanınan nəticələri 20-ci əsr məntiqinin əlamətdar nailiyyətləridir. Fəlsəfə və riyaziyyat sahəsindəki son işlər onların açdığı boşluğu və bununla birlikdə biliyin özünün təməlləri haqqında daha dərin bir şeyi işıqlandırmağa başlayıb. Hekayə eyni şəhərdə, lakin iki əsr əvvəl başlayır.
Kant illər əvvəl oxuduğu David Hyumun kitabını xatırlayanda, özünün "doqmatik yuxu" adlandırdığı vəziyyətdən ayıldı. Kant inanırdı ki, saf düşüncə bizə dünya haqqında hər bir mütləq həqiqəti öyrədə bilər, lakin Hyum onu çətin vəziyyətə salan bir sual vermişdi: gələcəyin keçmişə bənzəyəcəyinə inanmaq üçün əlimizdə əslində hansı əsas var? Biz Günəşin min dəfə doğduğunu görmüş ola bilərik, bəs onun sabah da doğacağını haradan bilirik? Hyum iddia edirdi ki, gələcəyin keçmişə bənzəyəcəyinə dair inanc sadəcə bir vərdiş növüdür. Kant Hyumun çağırışına cavab verə bilmədi və on il müddətinə susdu.
Hyum üçün teoremi sübut etmək, bir geyimi tapmaq üçün çamadanı boşaltmaq kimi idi. Kant bunu belə qoya bilməzdi.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
