Biz adətən ədəbiyyatı dialoq kimi başa düşmürük. Bir qayda olaraq, nəşriyyat mütəxəssisləri oxucular haqqında düşünərkən, onları kitabı almağa həvəsləndirməli olduqlarını düşünürlər ki, beləliklə, onlar saatlarla xoş və ya zənginləşdirici mədəni əyləncədən zövq ala bilsinlər. Müəllifin adı bezdirici dərəcədə təkrarlanır: üz qabığında, kitabın belində, titul vərəqində, müəllif hüquqları səhifəsində, bəzən səhifələrin yuxarısında və hətta bəzən epiqrafda, sanki oxucuya kitabın “yeganə sahibi” olduğunu xatırlatmaq üçün. Başqa bir müəllifin əsərindən sitat gətirilən daha ənənəvi epiqrafın rolu müəllifin şəcərəsini təqdim etməkdir; o, oxuculara oxumaq üzrə olduqları mətnin haradan gəldiyini göstərir, kitabın köklərinə incə bir şəkildə işarə edir və mətnin sələflərini təqdim edir. Mən elə hallar görmüşəm ki, müəllif öz əsərindən epiqraf götürür və mənbəni göstərmir; bu yolla o, sələflərinə gedən bir xətt çəkmir, əksinə, kitaba özünə heyranlıqla başlayır.
Yaxşı və ya düzgün seçilmiş epiqraf kitabın qalan hissəsi ilə danışır, lakin bu, sadəcə narsisizm məşqi olduqda, etdiyi tək şey yazıçının tərcümeyi-halına parıltı əlavə etməkdir ki, bu da onsuz da kitabın iç qapaqlarında və ya arxa üzündə nümayiş etdirilir.
Müəllifin rolunu bütün bu işarələrlə nişanlamaq müəyyən dərəcədə ədalətlidir. Bu, onların bədii yaradıcılığını tərifləyir, lakin bu, həm də yazıçıların oxuculara nisbətdə mütləq üstünlüyünü müəyyən edən bir mədəniyyətin hissəsidir — eyni şey digər sənət növlərində də baş verir, sənətkar kameraları, səhnələri, tribunaları və divarları tutur. Bu şəkildə oxucular və tamaşaçılar əsərin bir hissəsi hesab olunmur; onlar sadəcə passiv istehlakçılardır. Lakin unutmaq olmaz ki, bu, həmişə belə olmayıb.
Bədii mətnlər həm yazılma, həm də oxunma anında təxəyyülün tamamilə şəxsi resurslarını oyadır. Beləliklə, hər bir oxucunun yaddaşında həkk olunan kitab onlar üçün unikaldır.
Yazıçı və oxucular arasında səssiz güc mübarizəsinin xətləri kitabın özündə çəkilir. Simvolik olaraq, oxuma zamanı və oxuduqdan sonra insan haqlı olaraq soruşa bilər: Bu kimin kitabıdır?
Mən həmişə yazıçının yaddaşından və təxəyyülündən bir şeyin necə çıxıb kitab səhifələrinə köçməsinə, istər əllə yazılmış, istərsə də kompüter ekranının boş səhifəsində yaradılmış olmasına səbəb olan amilləri araşdıran tədqiqatlar tapmağa maraqlı olmuşam.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
